Citation
Diwani ya Malenga wa Sawahili (MS 53495a)

Material Information

Title:
Diwani ya Malenga wa Sawahili (MS 53495a)
Series Title:
Hichens Collection :
Creator:
[s.n.]
Publication Date:
Language:
Swahili
Materials:
Paper ( medium )
Technique:
Handwritten and typescript manuscript : Typescripts on black ink with handwritten corrections in green and red ink

Subjects

Subjects / Keywords:
Swahili poetry ( LCSH )
Oral tradition in literature ( LCSH )
Literary history
Biography ( LCSH )
Africa, East -- History ( LCSH )
East Africa -- History ( LCSH )
Kiswahili mashairi
Afrika, Mashariki - Historia
Liongo Fumo ( DNB )
Fumo Liyongo
Shehe Mvita
Bwana Malenga
Muyaka bin Haji
Sayyid Ali bin Athman
Abdallah ibn ʻAlī ibn Nāṣir ( LCNA )
Koti, Ali
Bwana Mataka
Mwana, Kupona, 1810-1860 ( LCNA )
Sikujua, Mwalimu
Sayyid Muhammad al-Mudhaffa
Genre:
Poem
Shairi
Poetry ( LCTGM )
Shayari
Spatial Coverage:
Africa -- Kenya -- Lamu County -- Eastern Africa -- Pate -- Pate Island
Coordinates:
-2.13753 x 40.99714

Notes

Abstract:
This manuscript contains the same material as in MS 53491 and the description is almost the same, apart from the final section. The material was assembled for the purpose of compiling an anthology of Swahili poets, edited by W. Hichens and Mbarak Ali Hinawy. The title of the manuscript is ‘Diwani ya Malenga wa Waswahili’, which should be rendered ‘Diwani ya Malenga wa Sawahili’. Although it was meant for publication, it was ultimately not published. The introduction is solely by Hinawy. In it he states that because there is not a written history of the Swahili, the poems are very valuable documents that in addition to their literary and linguistic interest provide historical, and cultural information on the Swahili. The introduction is followed by a Table of Contents, which lists the poets, and the poems discussed in the manuscript. In some instances, the poets are listed with some of the poems ascribed to them; in Other instances, the poems are listed in accordance to their place of origins. The poets discussed are: Liongo Fumo; Sayydi Muhammad al-Mudhaffa[r]; Bwana Malenga; Shehe (Shee) Mvita; a poet from the clan of Aali Sheikh Abubakar bin Salim; Sayyid Ali bin Athman; Muyaka bin Haji; Sayyid Abdallah bin Nasir; Zahidi bin Mngumi; Bakari bin Mwengo; Mwengo bin Athman; Muhammad bin Athman; Sh. Muhammad bin Abubakar al-Lamuy; Ali Koti; Sh. Muhammad bin Ahmad bin Sheikh Al Mambassiy; Sh. Su’ud bin Sa’id al-Maamiriy; Sayyid Umar bin Amin bin Nadhir al-Ahdal; Sh. Muhiy bin Sheikh Bin Kahtan al-Waili; Bwana Mataka; Mwana Kupona binti Msham; Mwalimu Sikujua bin Abdallah; Muhammad bin Umar bin Abubakar al-Lamiy. From page 6 to page 23, Hichens writes biographical information on the authors. For those poems without author known, he list them in relation to either their content, place of origins, or type of language used, especially if old Swahili, Kingo(v)zi. For instance, Hichens refer to ‘old Swahili poetry’ as ‘Kala Malenga wa Ngozi’; or to the poetry of Lamu as ‘Mashairi ya Amu’ Because Hichens writes in Swahili, there are few grammatical errors, as well as some typing errors. The biographical section is followed by the poems themselves. The poems are all in typescripts and transliterated. Throughout the manuscript, some errors were identified by Hinawy and the corrections are made with black or red ink by hand, whereas the corrections in green ink were made by a member of the Inter-Territorial Language Committee. ( en )
General Note:
Biographical information: Some biographical information on the various authors of the poems contained in this manuscript are given in the first 20 pages of the MS.
General Note:
Date of Composition is unknown
General Note:
Languages: Swahili (Roman script)
General Note:
Dialects: KiAmu; KiMvita and KiPate
General Note:
Poetic Form: Shairi
General Note:
Extent: 1 Volume
General Note:
Incipit: Diwani la malenga Waswahili, biyadi W. Hichens; pamoja na dibaji biyadi Sheikh Mbarak Ali Hinawy. Liwali wa Mambasa.
General Note:
Mwalimu Sikujua, an informant of W.E. Taylor, was also known as Mwalimu Sikujua bin Abdalla bin Batawi
General Note:
Abdallah ibn ʻAlī ibn Nāṣir was also known as Sayyid Abdallah, ca. 1720-1820 and as Sayyid Abdalla bin Nasir
General Note:
See SOAS University of London manuscripts MS 53491 and MS 53490
General Note:
Africa -- Eastern Africa -- Kenya -- Lamu County -- Pate -- Pate Island
General Note:
Africa -- Eastern Africa -- Tanzania -- Manyara Region -- Siu District
General Note:
Africa -- Eastern Africa -- Kenya -- Lamu County -- Manda Island
General Note:
Africa -- Eastern Africa -- Kenya -- Mombasa County -- Mombasa
General Note:
Africa -- Eastern Africa -- Kenya -- Lamu County -- Lamu -- Lamu Island
General Note:
Purchased from Kegan Paul, 6 October 1948
General Note:
Publication information: Knappert, J. 1979. Four Centuries of Swahili Verse. Heinemann, London.
General Note:
Publication information: Harries, L. 1962. Swahili Poetry. Oxford University Press, London

Record Information

Source Institution:
SOAS University of London
Holding Location:
Archives and Special Collections
Rights Management:
This item may be in the public domain. Its status has yet to be assessed.
Resource Identifier:
MS 53495 ( SOAS manuscript number )
MS 53495a ( SOAS manuscript number )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text


Tbe ^aanian GIssgigs, 1/.
Lhvsni ys kslengs wa Sawsh
linthologv of Swhili Foets


Z-/7
DION Ift MALEiGA Bt OSOHILI
biyadi
/V. BICHEO
paicoja na dibaji
(f
Sbeikfa Mbarak ili Binawy
Liwali wa Mambass .
A.E.mt



111 «©pyrigfcta


DIBAJI
bi-yadi
Sheikb Mbarak Ali Hina^y
Ligsli wa Mambaaa.
(to corae)



D I B A J I
bi-vadi 8hcikh Mbar
.i niJ
Abdillahi bin Abbae bii
nkubwn v/a Ki—S&hnba, niiyekui’a i
.-tiladiyyn), alikuw na ncno lakt
vni
/aarabu’
I. ...'•:• ':jU, ■'. rr-ba murhniri tu iyo
na hadithi sao na ilmu yao na viti
bdul-Muttaiib, rawana wa chuoni
fa mwaka 68 Hijiripya (« 687
fcieerna milele ^Shairi
,va akikurudiya kv?a neno
sliyo dhibiti khabari ss
o no lujha
yao na himbo yao yote ya fakliri. Ka kama neno hili lilivy
ralekeya h&Arabu wa Jahili ya wliokuws knbla ya Ielamu,
kadhalika luwalekeya baSsw&hili piya; kv/ani illa watu
a.n'bao hawakunhughulika sana na kudhibiti khabari zao na
luuha yao kwa maandirhi, hwa marhairi n&iyo kitu peke yake
cha kuwadhibitiya hsyo.
harh? tiri y a KiSaw; Jiili menji mno y&me-poteyi a, na kh&bari
sa w&oh? dri w a KiS&w; ahili simepoteya siyada. Jfwkinika
hivi sa« ?a kup atikana watu wawili v/atatu vu&iif; adhio ba&dhi
yn mashf iiri y ?’t kde, lafcini h&pana hata. m’moj' ci X9.bX.XCy. VZSLO
ajuwaye tarekh ya mshairi m’moja katika waehairi wa z&marii
hata aliyekuwa mashfhuri aliyetangaa rifa zake*
Hii ni khasara kubwa fcatika tarekh ya Sawahili, na
aibu i&iyokuwa na rafano kwa W&S&wahili wnyewe.
Ha haya yote ni kwa ajili ya uchaehe ya ilx su, n&
kutojuw kadri ya mashairi na cheo cha raalenga*
Lakini watu wapen&ao WaSnwahili kwa dhati, wakubalio
usuri wa mash&iri yao, na w&juwao fakhri yaa za waehnirt
hakukubali illa knu-
kama s&hibu yetu bw&na Hichcnr,


dhihiricha utukufu wao katika mato ya watu wote ili wajnve
kwaniba VaS&v/ah ili — na wan^awa wao wenyewe hawaji juwi —
wana rifa za fakhri kama c.ifa za fakhri za kabila
ny cn -ine .;>.•♦
Kwa ajili hiyo amefanya ukomo wa jitihadi yake hatta
ametudhihirish ya kifcahu ehake hiki '1Pj mni ya Haleaga"
v
amhacho kimekusanya mashairi na tarekh za washairi w
Kisawah.il i, vitu amhavyo viaekuwa viiaekwisha kufa lau
kai4& hakuvifufua yeye.
j)iwani ya Malenga haada yakuwa imewafufuwa waehairi wetu
na ma&hairi yao, yatuonesha na uhodari wa hv/ana Hiehena na
ujusi wake mkuhv/a wa lugha ya KiSawahili. Na uhodari wake
ei katik-i kulr.ur.anya mashairi tu, hali ni katika kutujuwa
yaliyo na raatamko mema na maana mazrn?! mazuri, na siyada
kuliko hayo ni kuyadhihitiys tarekh za v/ashairi ambazo
hazijulikani ni watu wote isipokuws yeye peke yake.
Atakaye kujuwa hisani kuhv/a aliyoifanya hwann Hichens
juu ya WaSawahili, na muhaba ydke awapendnyo, if-orae
kitahu chake hiki; ataona namna ya taabu aliyopsta katika
kuwatumi :iya wapenzi wake na namna alivyo idhihirisha fukhri
yao kwa watu wajuw&o fakhri.
Na atuksye kujuwa uhodari iv/ahili katika arhairi
na ujuzi wao w& mambo, na ufaora wa fikfara zao na hali ya
maieha yao na wekevu waliokuwa nao, naisome Diwani ya Malen^a
yatamfunukiya yote hayo wazi-.vazi; ajuve amfaalS hakuwa
okilijuwa, asadiki ombalo hakuwa akilidhaniya.
Mhartik Ali Hinawy
Momfaa sa, 19 59.


W-IYOMG.
Diha ji u’^raaa 5
Khabari z& Maiahd ya ^ashairi n 6
*
Maelezo ya Maahairi mangine r’ 20
Diiani:
Liongo ffumo wa Ba-Oriy,
oif'u uta «angu #a ohitanzu, 25
S»e, mteahi wa uchi, 25
Bwe, mwana nyamaa, ailie, 25
Sikai Hiuyini, 28
pani kiti nikae kitako, ^tumfcuize, 27
Pani kiti, niomfcie sifs za mnazi, 28
S#e, kiyakazi nakutuma huyatumika , 29
Mama , nipeke haoe,haoe urembo na shani, 29
Mkata haisi kula na mkwaai, 3q
Pijiyani mpwasi peaibe ya jamuai, 30
Kala Malenga wa Ngoai aa-aaman:
ziiatu aika ya mwendo, 33
Mtu smeni yutimbile kisima, 33
8i$a ya jana yalia, 33
Jayyid Muhammad al-Madhaffa:
Nanzize tanzo cha m#ao, 34
Malenga wa Manda:
Ukuti wa arafaji, kwa maua ya hazama, 35
Maahairi ya Amu;
^ilime mnda ^gozini ule «angu muyuao, 37
Bwana Malenga al-Kilifiy:
Buno uketo ai kitu umpatapo kiuaahe, 38
Shehe Mvita:
Lili ua mti mrefu na j?alinzi mlangoni, 39


<%/
Abali Sbeikh Abubakar bin Salim:
Ai, m«ezi ku«a«ato, ?9
Sayyjd Ali bin *Athman:
a i~n i k ong cu a ^-ma^dbsd-frBev ?9
Ualenga 5«ana Mnga;
Ndimi Mnga n’imbayeo kigoma, 89
Malenga «a Kongo«ea:
Ua langu la wsridi, 40
Kitu kilivunda nguu na milima ikalala, 41
M«enye kuteteka chungu, 41
Muyaka binHaji al-Ghasaaniy:
Kimya kina mshindo mkuu,- 42
Aliyekimbia oie7 mwendo «a myaka sitiai, 42
Ndimi cbazo nemcetele, ” 4?
Ai! Ua langu jema la Manga’. 4?
Mwendani «ako, mwandani, ukitaka umjue, 44
x Mbwene abumndwa na mbuzi «achandamana , 44
0a , kwamba u muozi uzoeleo kuoa, 45
Kwa beri, mwana, kwa heri. 46
Eny«i «avuvi «a leo, kuvua hamukuwazil 47
Sichi n’licbokiona ma lichochandika yicbo, 48
Ssyyid ibdallah bin_Ali bin Nagir:
H-Inkishaf i, 49
Takhamiaa, Mashairi ya Liongo, 52
Kala Shairi Malenga:
Ksnganya patu malisi k«a zipotoo zq pemba, 55
Mulimiyeni hulima, 55
Zahidi bin Mgumi:
Atilia zipotoo mmbeja mpija fesa, 56
Tuna kori'za asili tusizbyua mipaka, 56
Bakari bin Mwengo:
Kanganya lenyi hadimu, tende 3ufifu, 57
Kiaimbo cha mkunazi pembe ya nyati gongeya ,58


3
Mwengo bin *Athinan:
Ksliliza zipotoo mushindo «a kudiriji,
Shamiri patu ya gungu lipase mshindo pembe,
Muhammad hin ’Mhman:
Mpija patu kanganya «akakaliaa yjatezi,
Snamipi tasa muljmfflbe ushe moyo ffluwsneaye,
SheikhMubammad bin Abubakar al*Lamuy:
liali hizinga muyini mtana yua li shsks,
Kali katika maenendi kizinga-zinga na bars,
Tozi hunienga~enga, hutika ndaai,
Ali bin/Athman (11i Koti):
59
59
60
60
61
62
jo ijye yeo abwako, (Shair-i la Mzigo),
Paa , kipungu mnaazi upaae usotua,
Vua invele yangani itengee nti pia ,
ikhel ralifuts kinya ikaamba na'miyoao,
Sala ni ksma riziki nds mtu aolejgao,
64
85
66
66
66
Sheikh Muhammad bin ^hmad bin Sheikh aJL Mambasaiy:
Bizi afua ni mbili, si n’ne jyala si tsno, 67
Fumile nyama kutwele, wingdla mvua likanya,
ii, kite na uwele ujile kul'i makungul
penda k utuae risala nikutuaako ufike,
Hisala aise ajizi, enenda k«a awenye oheo,
Mngamba mjsakaza dama, 3iche sikhofu lawama,
Sheikh Su’ud bin 3a'id al-Maamiriy:
67
67
63
69
71
Risala ngia ndiani, mtumilnuiema «a Bejazi,
Tumi peleka jawabu riaala' ulonijia,
Sayyifl ’Umar bin ^min bin 'Umar bin Mmln b^Nsdhir
aT^&'BUaTT'
Hduza na wendani pulikani nina shTCFTj------
indika mwsndishi khati utuze,
Kala Shairi:
.Ambari ni mani sita, sita ungsonekana,
Mi, ulimwengu jifa, duniya ya aiakhaini,
72
73
75
78
81
81
Sheikh Muhiy-ed-Lin bin Sheikh bin Kahtan al-faili:
i, bubhana, Mola «etu mso shirika
9
82


Shebe Muhamadi wa Bwana Mataka
Hayasiye raayutoye,
Nyimhp:
Laiti, niaiwe ndiwa!
Ahali wa Siu:
Ilele, Siu, ilele.
Mwana Kupona binti Msham:
Utendi.
Kala Shairi;
uk.85
88
89
90

Sikithirishe raaneno wala pasipo maana,
Sifa za Lende,
94
95
Sbftbu wa .Arabari;
Hipa'jsa kazi hutenda kwa hila zote,
.Ahamed bin Muhammad oin oheikh al-Uambasai
97
Bwe tuffii u aawongoi
Lakini kuna gharama kuoa napenda mno,
Wa wapi leo wa kule mawazi wenyi takuwa
Ma'alim Sikujua bin abdailah:
ii kilengo chetu aichi msikijetele,
Nali hipita ndiyani nimuwene hazifai,
Kala az-zaman:
Mpoas wa wa ja ndwele upozao pasina dawa
Ngoma ni ya wana na watu wazima,
Shairi la Amu:
Hipete nti taibu ardhi imetangeya,
Uraibu vite viae, kitu cha tano ni guna
Hipate niyatakayo,
Mbwene tungu akiny*a siafu ali na pembe
Hi«en8 nyama kuu katika anga hukaa,
Kahodha akiwa bora sbuvifungasa viwili,
Hii dunia ai kitu haitasalia mtu,
97
97
98
99
99
102
102
10?
104
105
106
106
103
106


Ukima kusikilia hatta kwa mmbeja k«ao,
Bwe, moyo, honyamazi,
Ondoka, tisenenae, jimti llme«ika,
Kazi mbili hazandanyi,
Ndimie mnde wa tambi,
tlgeni, siku »a kwanza, mpe mtele,
Robo ni kuata mema ikatamani maovu,
Sinifanye mpumbafu k^a leo kukujandama,
Msmbo hayawi kwa ngufu,
Sifa xa kiluwa,
5C-fa- mso-jc
107
107
107
107
107
108
109
111
111
112
f 13
Muhammad bin *Umar bin abubakar ai-Lamuy_s
Hadithi ya Liongo, 118
Tandi la mahaba, 12$.
Binti Yuaufu, 12%.
Sharif Sayyid Manaab Abubakr bin ^bdurrahman:

Ifeneno ya Tamati:
12^


6



-v ~
.Ji £5




j
DljANI Ik MALWOA ffA WASIABILT
Kbabari za llaiaba ya Wasbairi
/*-â–  C.Ar^
na nsalenga ambayo masbairi yao
yaliyow.
j 7Uu; &&
I 4^4*44^ j
| b& /'?-*
! ’ w/4A-X'J” 2vXlXc' ‘,
; ^«4^ <<<;£.
. £»& '?-?..£ft- ,
'■ V A* *rf .-' ' *> Z<^ '5* A’C
-.w.. «'Az.t
Liongo Fumo wa Ba-Uriy aliisbi zamani za nyaka A.H.555—600
GA,D«>115Q—1204). Naye alikuwa mwana wa Fumo, yaani mfalme,
wa utawala wa obagga, ambao zamani zile kulikuwa na mji
mkubwa bwitwa Sbagga katika kisiwa cba Pate. Alipokufa
babake ikatukia kwamba baadbi ya WaShagga wakamtaka Liongo
1
awe mfalme nao baadbi yao wakampenda nduguye mwana wa
sbangaziye Liongo; na mwanabuyo jina lake aitwa Sbaba
Daudi Mringwari. Basi ikawa kwamba, buyo Daudi akifitinisbwa
X'V< / -Z
~ nao wasiompeada Liongo akazengea ndia ya kumwua batta baada
ya kutukiwa na matukio mangi buyo Liongo akasbikwa akafungwa
gerezani. Akaambiwa kwamba, “Lo lote utakalo la mwisbo
ndilo utalipata kwani na sasa ni lazima utauawa. Naye
Liongo akiazimia hila za kujitokeza khatarini biyo akaagiza
ngoma ya gungu. Mara alipokuja kijakazi cba mamake ndipo
alipoimba Liongo nyimbo, “Bwe kiyakazi nakutuma” ndizo
hb
Basi, mamake akamfanyia kama
nyimbo katika ukarasa z>
alivyoagiz8 nyimboni naye Liongo wakati wa kuchezana watu
gunguni akajitokezea akenda zake barani upande wa Ozi nako
kuliko na mji bwitwa Shaka alikokaa» Lakini nduguye
Daudi akizidi kuradhania maovu asikubali kumwata Liongo,
akamkhadaa mwana wake Liongo amwendee babake amwulize siri



â– a.
n&-
yake asipatiwe kuuawa illa nalo, kiaa liki julika^ amwue nalo.Naye
mwane Liongo akenda akamwua hahake kwa hila haya kama ilivyo-
andikwa katika Hadithi ya Liongo, uk., -7 . Nayo maahairi
yaliyotungwa ni Liongo alipofungwa gerezaai yamo mwake Takhamisa,
. Sayyid Ahdallah hin Ali hin Nasir, uk., < . Na maahairi
mangine ambayo imehadithiwa kwamha mwenye kuyatunga ndiye Liongo
ndiyo yaliyochapiwa katika uk. 'z’— ; .
Liongo Fumo alikuwa mtu mshujaa hasa na msuri mno wa ta hia
naye alikuwa mtu hodari sana vitani kwa ukamilifu wa kushamiri
mata. Vivile alikuwa mshairi mahashumu kwa aiili va uhora wa
- umanju. . ^lifia Liongo zamani za mwaka A.B.SOO CA.D.1204) au
kahula kwa muda kitamho; na kahuri yake huoneka hatta sasa
mwituni p^e za mji wa kale hwitwa Swa Mwana karihu na Oai. Na
â–  â–  . *~ â–  â– , *
^ingajpc siku hizi imedumu kwamha heshima yake Liongo yamo kumhukonimwa
watu hatta sasa nao wangi wamejisomeaha hadithi yake kwa moyo.
♦ • •
Sayyid Mufaammad al-Mudfaaffa. Hayajulikani zaidi mamho ya
maisha yake lakini imedhaniwa kwamha wakati alipokuwa hayi
ndipo zamani za Sultani Muhammadi an*Nababani II, wa Pate,A.B.
670—690 (i.D.l 272—1291). Naye Sayyid Muhammad alikuwa mwalimu


wa zuo za sheria na za dini na mwelefu wa kunudhuma. Mashairi
yake "N’anzize tanzo na mwao” ndiyo yaliyojulika zaidi; uk.^Z/.
• • •
Bwana Malenga al-Kilifiy aliiahi zanani za nyaka 4.H.9?0—l000,



(A.D.1615—1592) naye alikwa mkubwa wa watu wa^-Kilifi
karibu na Ibmbasa • Zamani zile (fareno waHokuwako Ngomeni
rawa Mvita wakiwasumbua sana watu wa JtVita nao watu wa Kilifi
pia wasiweze tena kuhiraili Tnambo'raabaya ambayo wale Wareno
waliwatendes. Basi iaravita" wakaagana na ^akilifi wapigane
vita na $areno washikeNgoae. Na shairi lake la uketo,
katika uk. /d£ailo lilotungwa naye Bwana Malenga asipoweza
tena kusuburisha Mem uketo wa Mvita. ^katunga raashairi
man&ine raangi naye alikuwa rashairi raahashumu.
• • *
Shehe Mvita wa Msham aliishi zaraani za nyaka l.H.930—1000
(A.D®1515—1592) naye alikuwa mkubwa au shaha wa Mji wa Kale
wa Mvita na asili yake huhadithiwa kwaraba ndiye aliyetoka
'tvc/u. ' *
nti ya Shiraz akaja na majahazi yake hatta akashuka Kisauni
akajenga raji akakaa na watu wake. Na wakati wsliooagana
•'Hr. -
W8wvita «ftd Wakilifi wapigs vita na $areno ndipo walipoleta
wale fareno wengi wa majeshi ya fasegeju watokeao nti ya
Malindi nao kwa ungi wao wakawashinda raajeshi ya ^aravita na
Wakilifi. Maye Shaha Mvita akaondoshwa utawalani nao Wareno
wakaratawalisha iharaad bin Bassan al-Malindi kuwa rafalrae wa
raitaa pwani na Mvita pia. Na Shebe Mvita akafilia Mvita
sfu&O
wakati huno hatta kaburi Jrake liko Marabasa katika mash’had
ambayo huitwa Kwa Shehe Mvita. Sbairi laice katika uk.
akalitunga kwa rafano wa kumpenda mkewe.
Sayy-id Ali bin Athman al^Mazrui aliishi zamani za nyaka


9
•1114—1167 (A.D.1‘700—1755) naye allicuwa $ali wa Mambaaa
baadaye ya kuuawa nduguye Mubammaa /bia Athman aliyeuawa ni
Sefu bin Khalif. Ali bin ’Athirian akaahika ngome kwa hila za
ughujaa akamwua Sefu bin Khalif na watu wake. Naye Ali aka-
khalifu utawalani TOflwa Imam/ta Maskati aka jite^walisha huwa Wali
wa Mambasa na mitaa ya Wani ndiye aliyeanzigha utawala wa
Mazrui’ katika Mambaga. Wakati wa mwaka A.H.1167 (A.D.1755)

alipokwenda kupigp'vita Onguja ili bin ’ithman aliuawa ni
Khalif bin Kazite. Shairi lake kati'ca uk.
Bwana Malenga Mnga aliishi wakati wa & .H. 1100—1180 bali haya-
......... .... ''
julikani zaidi mambo ya maiaha yake illa kwamba alikuwa mtu
hodari sana kwa sanaa ya uraanju na kutunga mashairi ya ngoma.
Naye vivile akatunga tendi na^o arabao ulio nzupi ni Utendi wa
Sheikh Ali.
shaipi yake katika uk. 3/ akayatunga alipo-
/ * *

ugua ni homa huwa na baja ya kufariki duniya.
• • •
Bwana Muyaka binBaji al-Ghagsaniy aliishi zamani za nyaka
A.B .1165—1250 (A .D.175B—18£7) naye ndiye aliye mshaipi ma-
bashumu mao ambaye alikuwa mtu mwelefu sana wa elimu na akili.
Baye Bwana Muyaka alizaliwa katika Mji wa Kale, Mambaa^
hufuata kazi ya kusafipisha majahazi yake kwa shughuli za bidhaa
hatta yeye mwenyewe akasafipi mapa kwa mara kwenda Bukini na
Ngazija na Bapa Bindi na Adani na Maskati pia. Katika ma api
yake alikiyaona mambo mangi alikuwa na mangi ya maapifa pamoya
na mema moyonimwe. Alitunga mashaipi mangi sana na mazupi mno
wala hakuna mshaipi mwingine awezaye kumpitisha kwa uhodapi wa


/0
sanaa ya uahaivi pamoya aa umaizi wa «uteua maneno mazuri
yenyi maana fcatta alijua zaidi kupanga vina kwa vizuri.
Akapafikiana sana na Maliwali wa igome ya Mvita aki-
heshimiwa nao hatta wakitaica na ahaupi; huwa Iwamba wakimwi*
t8 Bwana Muyaka wa kimwuliza shaupi laice tcwa aabahu ya
akili yake huwa bora ya kuelezea mambo. fala hakufanya
kibupi hatta alikitembea muyini huzoea sana kujivslia
na nguo za kukuu nao waaiomjua wakamohekewW kuwa ndiye
maskini. Bali alikuwa $tajipi wa akili na ye-^^Mye-
mshujaa hatta 8lipokwenda vitani mapa kwa mara alikuwa
' '9UZ,
na hatapi ya kuuawa ni a<3ui zake lakini kwa akili yake
akajitokea*’ hata rani huwa kwamba akiwatia adui zake
hasipani akiwasumbua na ubishi. Pia naye Muyaka alikuwa
moha Mungu alikitunga na madua mema ya usbukupu na ku-
fawidhi. Tarekhe alipofariki duniya haijuliki baswa
lakini imedhaaiwa kwamba alikufa zamani za mwaka A.H4250
(A.D.1837) naye alizikwa katiica mash had ya^ Shehe fiivita,
Mambasa. Hatuna na ha ja ya kueleza raaana ya mashaipi
yake katika uk. £5-/?, £wa sababu maana yaliyomo yana-
elea sana.
. . .
Sayyid Abdallab bin Ali bin Haair aliisbi wakati wa nyaka
A.H.1130—1230 (A.D.1720—1820) naye alikuwa mwalinro
wa maarifa mangi ya elimu ya mambo ya dini na ya shapia,
y,. â– ?* /
hatta alikuwa mshairi mahashumu pia. Akatunga Al-Inkiahaf
ambao baadbi ya mabaiti yake yamenakiliwa katika uk. <






f . -
./ â–º .
'\f./
M3
ft
^&Ci ' fre/n^
Tumete ue mabaiti bavo kwa sababu yalina na maelezo
rnema ya khabari za mji wa Pate zamani ulipokawa na
usitawi wengi na utajiri na besbima pia pamoja na
kula namna ya ufuneli wa sanaa na elimu kdta kwa
kutukia mazingo mabaya ubora wa Pate na ufalme wake
pia zikavundika ikawa siku bizi nyumbs zake kweli
zimekaa tame zikawa kufusiwa ni mtanga tu kwamba
alivyoeleza Sayyid ibdallab. Lakini waneno yake
yana maana mawili. Ya kwanza yana maana ya kweli
ambao ya kueleza warnbo yaliyotukia kweli; na ya pili,
yana maana ya mfano awbao ya kueleza jinsi ya hasara
ya watu ambao wakifuata rffia za kiburi wasiweze ku-
sitawi. Na Sayyid ^bdallab akatunga vivile utendi
au takbamisa ya masbairi ya Liongo (katiks uk. < Z )
ndimo yaliyomo masbairi aliyoimba Liongo Fumo alipo-
fungwa gerezani kama tulivyoeleza mbele. Haya
mashairi ya Sayyid ^bdallah yafanana mazuri mno
'fts&Zdz,
kwa mawazo yake yaliyomo batta watu wangi wamejizoeza
kuyasoma kwa moyo.
• • •
Zahidi bin Mgumi aliisbi zamani za nyaka A.H.1172—
1244 (A .D.1760—18?O) naye alikuwa mkubwa wa |!waaee
wa Latnu, ndiye «ga mtu wa akili nyingi na utaratibn
laabairi |skwe katika uk. ndiyo yaliy;
tunrwa nave wakati walipojaribu WaMvita kushika mji
8 MagalZ
wa Lamu kwa nguvu za bila wakiagana na WaFate
c~ —i _ sCO&mamvw ' i
shaurini ls kubadaa faLamu wajenge boma bat£a wakisba


r
kulijenga ndipo waje faMvita pamoja aa laLamu wakiahika
o.
boma wa^shike na mji pia. Lakini Zahidi hin Mgumi akaona
jinai ya hila zao akamtahayapiaha mtu wao,msimamizi «a
kazi,akamrudisha kwao wasipate kushika mji. Naye Bwana
Zahidi akajua sana kufuatisha kwa mema mamho ya mji wake
naye vivile alikuwa mshairi mwelefu wa kutunga; hatta
katika ngoma za diriji na za gungu na mwao ndiye aliye-
kuwa mshairi wahasbumu.
♦ • •
Bakari hin Mwengo na ilwengo hin ^Atbmanj, na Muhammad
hin Hbmani walikuws hayi zamani za Bwans Zshidi hin
Mgumi aao vivile walikuwa watu hodari wa kutunga
masbaipi ya ngoma za harusi na gungu na mwao. Lakini
haya julikani zaidi wsmbo manfine ya maisha yao illa
kwamha walikuwa washsiri mabashumu. 9
Muhammad hin Abubakar al-Lamuy alikuwa sheikh wa Lamu

naye aliishi zamani za hyaka &.H.1180--1241 (fi.D.1770-
1827); tena alikuwa mshaipi mahasbumu sana na mtu
mshujaa. Mashairi yake^, Mili bizinga muyini, akaya-
tunga kwa mfano amhao akimpenda mkewe naye bampendi.
limho wake, Tozi huniengaenga, akatunga siku moy alipo-
alikwa ngomani,na vijana walioko wakimuona mzee wakamwa-
/o
mhia , nNawe, Sheikh Muhawmad, ututo^ na shairi!" Aki-
kumhuka ujana wake na wenziwe waliofia akaimha wimho
huo akilia.makumbu usbujaani katika vita vya laLamu walipopigana na latfvlta


na laPate siku ya Muharraw 5, 1.1*1222 (1 .D.1827 ,M9roh 15)
Ali bin Ithman ndiye aliyetajwa na jina la kupanga, lli
Koti, sliiahi zamani za nyska l.H.1180—1250 (A.D. 1770—
1835) naye alikuwa mshairi wahaahumu tena ndiye rnmanju
mwerevu mno wa kutunga mashairi ya kudhihakisha watu.
Mashairi yake yajulikayo zaifli ndiyo mashairi ya Ifzigo
katika uk.
. la maana ya kutunga mashairi hayo, hasi,
zamani za Sheikb Uataka wa Siu na Sultan Fumoluti WBmJ&afc®
wakipigana na Sultan Ibamadi wa Pate,wale WaPate waka ji-
funga homani kwso mjini wasitoke if. ila kuteka maji wa
swa kulima wasiweze wakicha. Yeye Sheikh Mataka akapeleka
watu wake wakalima wakavuna naye akatwaa mtama pishi kumi
akafunga mzigo aksmwamhia mtu wake, ”Ksuweke kisimani hapo
wstekapo maji, pamoja na hayo mashairil* Basi akautwaa
akauweka papale,na mwenye kutunga mashairi hayo ya uhishi
ndiye lli Koti. 8a shsiri la uPaa♦t>aka,tung9 siku^moja
alipokutana na Sheikh Uuhammad hin Ahubakar ukumh^ni naye
Sheikb Muhammad akamta jia lli Koti asiweze kutungia shairi
lenye neno lo lote amhalo litakapoteuwa mara. Basi, waka-
teua neno la Hpaaw naye ili Koti akiwaza kwa kitamho akali
tungia sbairini hilo, kisa mwisboni akashika hunduki lake
akalipiga kwa mshindo, paal Maye akaaena, ttIaya I PaaJ
Nimeiteual* Tena ndiye aliyejihizaaa na Mwslim Musa al~
Bataway katika masbairi ya mselezo ya faradhi za flinijnaye
lli Koti akatunga mashairi msngine mangi na mszuri-alikuwa
mshairi mahasbumu. (me,-. )
• .


-
Muhammad bia Ahamad bin Sheikb al-Mambaasiy a1iishi
Z8TRsni 28 nyaka A .F.12?5-l?l0 U .D.1820—1895) naye
skazaliwa Mambasa. Ndiye ali^yerafikiana sana na Su’u-31
hin oa idi al~Â¥samiriy alipokwenda Unguja apste kumuariftt
Sultan Sayyedi Barghasb na kbabari za mat©n<5o ya Mubammac
bin Abdallab bin Mbarak al-Akida wa Mambasa. Sbeikb
Mubammad bin Abamad akampelekea rafikiye Su’udi masbairi
ya Ubunzi (ux. ) kwa ajili ya kumstsrehesha
kwaroba yeye Sheikh Mubammad bin Ahamad na rafikize wamo
ahaurini pamoja naye Su’udi. Sbeikh Mubammad bin Ahamac
akatunga mashairi mangi na mazuri naye alikaa Mvita
heshimani hatta alipofariki duniya wakati wa mwaka A.B.
1?1O (A.B.189E). J
Su’ud bin Sa^idi al-Maamiriy aliishi zamani za nyska
/; .H .1^25-1284 (A .D.1810--1379). Alikuwa mshairi matadi
sana na mahashumu pia naye ndiye aliyerafikiana na Sheikh
Mbarak bin Bashid bin Salim »1-Mazrui’ wakati alipokhali*
fu katika utswala wa Sultan Sayyidi Barghaah. Sheikh
- Su ud psmojt na waungwana wsnfine wakifitinisha ikida
Muhammad bin Abta.llah akawafunge Ngomeni hatta kwa nasaba
ya aheli zao yule Su’udi na wenslwe wakafunguliwa. Bast
wakasbauriana wezengee nCia zs kumtoa Akiia Muhawmad bin
-Abdallah; naye Su’udi akenda Unguja kwa Sultani apate
kuendesba shauri lao. Ndipo alipotunga luhammad bin
Ahamsd mashairi ya Uhunzi kumpelekea Su’udi naye Su’udi
akamjibi«UM ar maabairi ya Safari (uk. X?
). Ha


mashairi MNigiyesbindwalf (uk.
)aksyatunga Su’udi
y)
kwa masns ya kujisifu jlyapeleke kwa wchumba wake.
• • •
’Uwar bin igjin hiu TUw.ar bia Awiu bin Nadbir al-^hdal
aliishi Z8mani za nyaka A .E.121F—1236 (i.D.1800-1370)
ndiye sliyekuwa kadhi wa Sii, fi.B.127? (A.D.13ES). Iti*
kuwa sharifu wa 6iu ndiye^mtu wa elirau nyingi ya mambo
ya dini na sheria. Naye alitunga nudbumu nyingi na
nzuri; akatunga na A?a ji-wa ji (uk. X ' ) na Duri-li-
Mandhumu (uk. ) nazo hizo nudhumu hatta siku
C/umu
hizi hueomeka zuoni.
A> A- ft & f* i < £ >
f-t ' %• '* Z ■'■
• • •
Sheikh Uubiy-ed-Din bin aheikh Kfthtaa »l-ffsili aliishi
zamani za nyaka A *H.1212-1286 (A.L.zy^—/#y alikuwa mkubwa wa wasna zuoni ndiye mtu ns enye elimu
kuu. Akatunga na nudbumu ya kira ji na Dua ya Kuombea
Vua (uk. ch ) na nudhumu nyingine zilizo nzuri kw«
ajili ya sanaa ya ushairi. Ndiye aliyenakili nakla ya
Kitab al-3ulwa fi-KhabarKulwa (yaani khabari za Kilwa)
•ec^
ambacho Bwana Sir John Kirk akipawa nacho na Sultani
wa Unguja alikileta Ulaya nacho ndicho katika British
Huseuw, London, hatta sasa. Lakini Sheikh ¥uhiy-ed«Din
akanakili baadhi ya Sulwa tu; siye mwenye kuitunga
ambao wenye kuitunga baijuliki jina lake illa ksamba
Sulwa ilitungwa mwaka i.H.904 (A.D.1493.)
• • •

Mwana Kupona binti Msham aliishi zamani za nyaka A.H.
1204—1277 U.D.1810—1860) naye ndiye alikuwa mke-je


A>. ,%/•< *
& U-ENHI (tjtr-ZI
Bisana Mataka wa Siu. Mwana Kupona alikuwa mwanamke weina
mno wa tabia kwa moyo aafi. ikatunga Utendi wake kwa
kuauusia binti wake Mwana Baahima binti Sbeikh Mataka
wml . . o
naswi twaona kwamba msusio yake ndiyo mazupi muo ya kuong|za
watu adsbuni mws uuagwana kama yawapaaa >atu wote. Katika
z—' £
maisha yake Mwana Kupona akaoua mambo mangi mema na lingine
ya huzuni kuu lakini hakuata kufawidhi Mungu kwa rehema
zake hatta alipokuwa mwishoni hakuwa na haja illa kumwongeza
watoto wake ns nduguze katika ndia jpma. Mwaaa Kupona
alizaliwa Pate wakati wa mwaka .A.H.12O4 (A.D.1810) naye
akafilia katika mwaka 1.1.1277 (£.B.183O). Mwaaa wake
Binti Sheikh aliishi hatts mwaka .A.H.1350 (A.D.19S3) naye
alikaa Lamu akafa papo.
Muhammad bin Sheikh Mataka al-Famau ndiye mwana wa Bwana
Mataka wa Siu na mkewe Mwana Kupona. Muhamwad bin Sbeikh
aliishi zamani za nyaka 1 .B.1240—1284 (A.D .1825—1870).
.Alipokufa babake Bwana Ifetaka wa Siu yeye Muhammad aks-
psfikiana na Sultan Abamad bin Fumoluti nao wakapigsna na
Sultan ihamad wa Sheikh wa Pate wakamsbinda; kisa huwa
kwamba wakifitinishwa na watu^Sultan Sayyidi Majid wa
Unguja akamwita Muhammad bin Sheikh aje yeye Unguja. Akenda
yeye Uflguja kwa amri ya Sultani naye alipofika akabeshimiwa
kama desturi lakini kwa hila za wazipi wa Sultani alipo-
taka kurudi Siu akashikwa akapelfekwa l^mbasa akafungwa
gerezani Sgomeni naye akafa pale. Baada ya kufungwa



yeye Muhammal bin Sheikh akaja Sultani wa Ungu> akaahika
mji wa Siu ndipo walipotungs watu wa Amu ahsiri, Ilele,
Siu, ilele, (uk. < ), ^JNa^watu wa Siu alipofungwa
Yuhammad bin Sheikfe/wakatunga masbsiri ya Mayuto (uk. )
illa wangine husema kwamba Muhammad bin Sheikb mweayewe
ndiye mwenye kuyatunga mashairi hayo.
Shsibu wa Ambari aliishi zamani za w»aka A.^.1234
(A.D.1869) naye alikuwa mmanju hoclari wa kutunga mashairi
ya ngoma au kujibizana. Fayajuliki zaiai mambo ya maisha
yake ulla kwamba akawa na heshima kwa ushairi wake.j^fe-- )
• • « •
â– Ahamad bin Muhammad bin Sheikh al-Â¥ambagg iy aliishi
zamani za 'nyreka i .1.1266—1?1S (A .D.1340—1900) nsye ali-
kuwa mtoto wake Muhammad bin Sheikh sl~Mambassiy ambaye
alikuwa yeye mshairi kwamba tulivyoeleza mbele. Na mtoto
wake huyo ^hamad alikuwa mshairi mshashumu vivile, tena
alizoea sana kujisomesha kwa moyo mashairi manfl sana
ya malenga wa zamani za kale. Mashairi yake fawapi leo
M ) —. -fc--
wa kule / akayatunga alipokuwa femba najre akiugua ndwele
aliko nweke bakuna mtu wa kumsaidia illa mjakazi mmoja
6^; ^V)
mgeni. Mashairi yake ya Kuoa^akayatunga kwa kujibizana
. . , . . . . 'fh&tw
na mtu mgeni aliyenena kwamba kuoa wanawake wa Ysmbasa
kuna gharams nyingi.
’ * *
Mwalim Sikujua bin Abdallab al-Bataway aliishi zamani za
nyska A .H.1124—1?06 U .D.1810—1890) n8ye aliknwa mshairi


/8
mashahumu tena mhekimu akatunga mashairi man^i na
mazuri. Tivile alikuwa mtu hodari wa utabibu batta
slipokuwa mzee akamtajia mwana wake kitabu cha maelezo
ya madawa ya kuponesha ndwele ambacho chaitwa Kitab
al Tibab al Aahjari. Mashairi yake Msbishiwe ni
atashi akatunga kwa mfano alipomwona mpenzi wake mwana<
mke aliyempenda akataka kumwoa. Naye liwalim Sikujua
alikokaa Mambasa akaheshimiwa kwa sababu ya elimu
yake naye alikuwa mshairi mahashumu. Akafariki duniya
mwaka A.B.1?G6 (A.D. ISSO) baada ya kuugua na ugonjwa
wa jipu la maungo.
• • <
.Abubakr bin
Sharif Sayyid Mansab/Abdurrahman bin Abubakr bin Ahmad
aliishi zamani za^nyTtT A.M.124?-*1?4O (A^D.1829—
sfVUfl/yw&s
1922). ilizaliwa Lamu na mamake aitwa Hafsah binti
Sayyid Ahmad. Tangu alipokuwa kijana akajitahiii
kusoma vyuo vya sheria na dini akasoma katika madarasa
fa* maalimu wa Lamu aa Siu hatta alinokwenda Makka
akasoma madarasani mwa Seyyid .Ahmad Dahlan naye wafcati
huno alikuws Sheikh-al-Islam, katika Makka. Sayyid
Manssb alikwenda Makka mara ya pili akasoma katika
darasa ya Seyyid -Abubakr Shatta na baadaye wakati wa
mwaka A.B.1S06 (A.D.188S) alikwenda Badramaut akasoma
katika madarasa ya waalimu huko. Alikuwa mtu wa
elimu nyingi lakini hakuwa na kiburi hupenda zaidi
kuzumgumza na watoto naye akimuona mtu maskini sharti
humpa msaada hatta akitembea ndiani akikutana na watu



ama waangwana ama watama ama maskini ama mtaiiri
huwa daAtori yake kuwapa heshima na kuzumzuinza nao kwa
/l-’-
maneno roeroa hatta kula mtu aipwito akapata faida kwe
kuukuta na uzuri wa tahia yake jema. Ak^adika vitabu
vingi vya mambo ya dini na vitabu vya sheria ns vyote
akavitunga kwa ubora wa vtna vya ushairi na umanju.
Vitabu vyake vingine vikipelekwa Mambei jahazini
vikapoteiewe haharini lakini vingine tunavyo, ndivyo,
Akldat-*al>Awam, na Maulidi Barzanji na ¥3ulidi al*lzbi
na vingine vingine pia . Akajua sana lugha ya Ki-
Swshili na vitabu vyske vimeandikwa maneno «afi sahihi,
Sharif Mensab alikuwa kadhi katika Ungujs wakati wa
Sultan Seyyid Majid hin Sa Tid hatta alipokufa Sultan
Sa’id Shsrif Mansab akaruii Lamu alipokuwa ka6bi pale
wakati wa Sultan Seyyid Barghash. Naye Sayyid Vaasab
akafa Lamu, stku ya mwezi 20 Shaaban, £.U.1?4O (A.D.
1922, March,18). (-“&■■ )
• • •
f 1
f i
h
h !
;/â– 

Muhammad bin 'Umar bin ^buhakar al-Lamuy yu hai sasa
naye hukaa Lamu. Ndiye mtu mwelefu wa ktunga mashairi
na jtendi na nyimbo za ngoma hatta watu wa Lamu huenda
kwake wakitaka nyimbo za ngoma zao. Maye Mubamwad ame-
tunga Utendi wa Liongo, na Utendi wa Mkunumbi na Ptendi
wa Mira j and Hadithi ya Lamu na Siu na badithi nyingine,
na mashairi mangi. Ndiye mjukuu wa Sbeikh Muhammad bin
^bubakar ambaye maisha yake tumetangulia kueleza mbele.


20
Maelezo ya iri mangine yaliyomo
ambayo majina ya wenye kutunga hayajuliki;
• • •
Kala malenga wa Mgp2i; uk.
Shairi, Ziatu sifcu ya mwendo salitunga zawani watu wa
Mgozi na maana ni kuweka afciba ya mema mtu akibitajiwa buwa
/â–  'H&s G&WLis*
tay ari, haswa akifarikiwa ni duniya buwa na akiba ya mema
aJ'ug/ts&nL
sfcberaai.
• • •
Vugo: uk.
Hilo ni shairi ambalo wanawake huimba ^arusini tena
lime3umu tsngu zamani za kale sana batta asili yake bai-
julikima maana yake yamepotea.
Utumbuizi;
uk* 3 3
Limetungwa tangu zamani za kale walipokwen3a vitani
wenye kushamiri mata batts limedumu na wanawake ncJilo
utumbuizi wao wakitumbuiza watoto.
erj UtUA&Uf
* • •
y«4


Malenga wa ¥anda , Ukuti wa Arafa ji; uk.'3 J'
Masbairi bayo yametungwa kwa lugba ya kikae tena ime-
dbaniwa fewamba mweuye kutunga ndiye mshairi wa mji wa Manda
fcatifca kisiwa karibu na Lamu. msana yafce yaliyomo yana-
elea.
Sbairi la Mdeni
uk. 3*/
Bayo mashairi ya kujibizana maana ya$ ni wafalme wa Pate


2/
zsmani walikuwa wakitwaa klkanda kwa kula alimaye amhao kula
>6Z&2.
relim® sfcarafca hudaiwa kikanda kiraoja kwa kula cfcaa cha waturawa
walimao maafcamfcani rawake. Na rafalme wa kwanza kutoa kikanda
ndiye Sultan ^Uraar I al-Nafcahaniy naye akatawala zamani za
nyaka .A ,F.772--759 (A *£*1??2-~1?5S). Vwenye kutunga mashairi
hsyo fcajuliki lakini iraefcadithiwa kwarabs akiyapeleka kwa
rafalrae wa Pate yeye mfalrae aksraa^raefce radeni deni yake akampa
na zawadi kwa ushairi wake»
• • •
(uk.v )
â–  idi;x Kongowea ndilo jina
Malenga wa Kongowea; Ua langu la war:
la Z8raani la Marafcasa ns rawenye kutunga masfcsiri fcaya alikuwa
ratu wa Mvita akayatunga kwa rafano wa kurasifu racfcurafca wake.
• • •
Kitu kilivunda nguu:
ssbairi fcayo ya litungwa ni ratu wa
uk« XV
ita lakini hatujui
ft «V
jina lake. Maana ya nkituf’ ni kitu cbo chote arafcacbo kifaacho
sana akiws ratu huhitajiws nacho, yaani masikiai na machaehe
yskevafaayo yeye ndiye uborani kuliko ratajiri na raangi yake
yasiyorafae fcatta , kama afia na nlwele, usfcufea na uwoga,
• s,' as/T"/**
heahima na aifcu, uzuri na ufcaya. Iwenye kitakapomfaaefco ndiye
rawenye kitu naye asipokuwa nacfco kitakaporafaa nliye bsna ofco
cfcote• • • *
fohsti:
_ Shairi hili raaana hueleal yaani mtu akiwa na kituko
kibaya asilie kwa hasara. Bora akijarifcu kuendesha jarafco
lake raara la pili hatta kwa bahati litiwa jema.
• •


jr tr


Magbairi ya Malenga; u k.
Mashairi haya yalitungwa na malenga wa ngoma walipoimba
nyimbo katika ngoma za gungu na mwso. Kuna mashairi mangi
sana yaliyotungwa na malenga wa ngojt-a nayo hayo tumeyateua
kwa ajili ya kueleza jinsi yao hatta yaliyomo waneno ya kikae
ambayo yafaayo kuakibisha.
• • •
Laiti, nisiwe ndiwa!
uk. - •

#imbo huo ha julikr mwenye kutunga lakini wwenyewe alikuwa
haswa na fikira jema alipoteua jamfeo hilo kwa utungo wake.
J tfo -VtJ&
tfivile tangu zamsna za kale fikira bilo limeteuwa na
tr ~tfQ/ri^bc
washairi wsngLwoi w fayuhudi kwz, washairi wa A jjemi na wa
Manga ns Bara Bindi hat/a mtenzi mahashumu wa Ulaya , jina
5
lake Mendeisohn akatunga wimbo, ’ Qh, for the wines of a dove!n
(^hl Winfawa na mabawa ya hua 1) na wimbo wake huo huwapendeza
sans watu wa Ulaya hatts wangi &aka jisomesha mufika yake kwa
moyo na msneno pia. Bivi twaona kwaraba ganaa ya ushairi
'rvviaJ&a
haina mip8ka ama majimhoni ama nyakani ikawa ndio urithi wa
wa ja wote duniani watak’po wo wote kuimba mema ya nia zao.
Sifa za 'Tende;
uk.
Nyimbo hizi zimetungwa ni mtu wa Lamu na maana yao
yaliyomo buelea. : V
Sifa za Mtambuu:
uk.
ziiZt 'uile,
’i V 1 1 <
Mashairi haya yalitungwa v'ivile na mshairi wa Lamu
na na ana yaliyomo hueleaj
X 1


#3
Maabairi ya Amu: uk. 106-107.
Haya mashairi maana yao yanaelea. Sbairi la
Nazi, uk.106 ndilo kitenflawili. Sbairi Mbwene ,uk.
106, ndiyo maana yake asitamsne mtu > mbo liailokuwa
Htendi wa Mseni:
uk.108

(Jli^tungwa zsnsni za nyaka A.H.1226 au kitambo
kwa ajili ya kucbekesha watu na kudhihakisha wageni
wasiojua adabu.
shairi ya Roho:
i la "” “* "■
uk.109
Baiti la mwanzo ni ya zamani za kale na mabaiti
mangine yalitungwa kinyumeni ni mshairi mwingine, maana
yake apate killa mtu kulinda sans mambo ya nia yake.
Sifa za Msaji: . , uk.114
'1/W 'McoJm.
Mashairi haya yalitungwa vivile zamsni za nyaka
^.B.1100 hatta 1226 au kitambo na ksamba alivyosema
J{/oJa>
mwenye kutunga ni kweli yaani hatta siku hizi msaji
unafaa sana kwa kazi ys kuunda.
...
•A .Hichens.
Fleet, 19/?f.


Diwani ya Malenga » flaawshlli.



U .P.E4P-E90-)
LIOHGO FIMO aa BAURI (A .D. 1150-1200.)
Shairi la Uta.
Sifu uta wangu wa ohitanzu oha mbjingoe?
upakwe mafuta unawiri kama ohioo- < - feLfr&o

Ifoanzo ohondoka nifumile nyoka uraio,
hafuraa na ndovu shikilole kwa mautior, -u&o
Hafuraa kungutdna kipaa ohendaoho rabio,
wanarabia, ’Hepe! Ifoana Mbwasho, n'asha raatayo!
Shairi la Yerabe-kungu.
Hwe, rateshi wa uchi wa rabata uliyo utungu,
Nitekea wa kikasikini tesheweo ni ngeraa wangu’.
/yw\,
Nitekea^wa kitupani^uyauifg w kwa zungu!
Nitekea uliyo nyunguni ulopikwa ksa kunyinywa nyungu!
• • •
Hishinabu nikeraa kt^^T^litake yerabe kungu langul
Yembe kungu la raani ^a tuma, rapiniwe rabwa tungu-tungu.
lembe kungu k’angika ohangoni pangikwapo siwa na raavungu,
Pangikwapo magoraa ya ’ezi na mawano raawano ya bangul
Tumbuizo.
Tfoe, rawana, nyaraaa silie, ukaliza wako walimbezi,
fabokuy-e^
Ukaliza rawenye kukwel-e», na wapisi wa ndia wenezi.


26
b/a-'
Ukaliza Mwana wa^Shaka, wate kite ahake na uuzi;
Bwe, mwana, nyamaa, jZkutuze nguonjema za kwetu Hojizi.
• • •
i anang’j»
Nikwambike mkufu na ahangwa la 3hahabu kazi ya Shirazi;
Kuwakie nyumba k
ywpe ya tokaa na mawe ya kazi.
• • •
Kupambie kwa zomho za kowa, waokwao wan&ke ma
â– *** X
Wakangange,»a»go4 wanana wa uziwa wa Shaka na Ozi.
• • •
Wakut^she wema wazazio na^w^^^walitumh^lzi,
Na wamea kitinda ngamia ngomhe wangi kondoo ns mhuzi
• • •
> a' J
Kbwa mama, mama^ngu kowa mkuonye yangumi mapenzi;
Nikuonye mahaha makuu uyaone kwa yako maozi.
Uyaone mato ukivua kula yamho liwe wazi wazi,
Kula yamho yema kutendee kwa fadhili zakwe Muwawazi
Shairi la Ibanangwa.
Sikai muyini hawa kitu duni,
nangia rawituni, baliwa na rangwa \
9 9 9
Mngwa kinipata, kaninwa mafuta,
ni fada ya vita kuuawa nangwal
• • •
Mwanangwa ni filil Hafi kwa ulili;
ela fumo kali liowalo rawangwal
• • •
Mwanangwa nifia hufa kwa hidial
^kenda, akiya — hoyo si mwanangwal



Uturabuisi wa Mananazi
Pani kiti nikae kitako ^l'tumbuize wangu Mananazi,
/T^umbuize wangu ra;vanarauohe rapangua hamu wa siraazi.
• • •
Husimaraa tini/nwa ralango ohiyaiva nde kenda raaterabezi,
Chiyaw/a nde kangia shughuli kiwarabia wake wa^ndazi,
• • •
Kawarabia Saada na Reheraa, "Wandahi, rausitaajazi;
Az
Wandani, tendani haraka, muwandae wali na ratuzil”
• • •
Akimbona nali limatenfe kamwondoa ohakwe kiyakazi,
"Mwangalie usita wa Turabe, ao Kau kwa Furao wa Qzi.
• • •
Mwangalie tengoni pa nduze, au kwao kwa raaraa shangazi.
II
Karapate, hiraa uye naye, watendani hatta shesp sizi.
• • •
Kawambia, "Bwana waamkuwa, twende hiraa, sifanye 'ajizi.
lako wiraiye tutule na raatoni hut^iza «etozi.
• • •
Karaba, ”Twende, tangulie, naja; kamtuze aate simajfei."
Kamwandaraa nyuma, kiyongoya, akinuka raeski na rabazi.
• • •
/jKangia kampa salamu, kamjibu rawana wa Hejazi,
Saa hiyo k’ondoka akiraa karawandika rakono ’sa fuzi.
I tt
Kamwombea Muungu Jabbani, !,lwe; Mwana, Mola ngwakujazil
/,kinu8 mkonowe mwana kaupeka juu la mwanzi,
• • •

Akanguwa kisuto oha kaye cha kin^si ohoma raatonazi,
Kamuweka kituzo oha raato, buni ’arami, rawana wa shangazi.
• • •


w
Kimwambia, *Bwana, na tukao. Sime muno, ukata’ajazi.
Neteani Time hoyo, aye, na anguse ate masindizi.
• • ♦
Apakue pilau ya Hindi, msabibu isiyo mtuai;
Ete kiti chema cha Kambaya na sinia njema ya Shirazi.
Hnakashi inakishiweyo na sahani hungara ja mwezi.
Kaamuru khudama na waja, nAiI Nini hamtumbuizi ?”
Basi, hapo akamwandikia, naye Time
Yapejeto mayi ya ’inabu kimungssha
yushishiye kuzi,
kama mnp shizi.
Kimulisha akimurehebu kimuonye yak/ye maozi;
Kimulisha tambuu ya Siyu ya laini laini ya Osi.
Kiikuta kuno kimwakiza kwa iliki pamuwe na
Nikomele kusifu mmbeja mteule
Shairi la Mnazi.
Pani kiti nikae kitako niwambie sifa za mnazi.
Mti huu unzapo kumeya makutiye yanga panga wazi.
• • •
Baadaye hushusha kigogo hutoleza mapanda na mizi.
Batimaye hutenda matunda matundaye inakwitwa nazi.
• • •
Huyangua bwambua makutiye, hapikia wali na mtuzi;
Kifuvuche hatonga upawa kapikia Saada muwandazi.
• • •
Na takize hamwaya jaani katakura jimbi mtakuzi.
Mskumbiye hasokota kamba haundia sambwe na jahazi.


fs)
Makutiye hazibia nyuraba, hazuia popo na fusizi;
Kigogoohe hafanyia mlango, hazuia harubu na mwizi.
Shairi kwa Kiyakazi Saada.
Ewe kiyakazi nakuturaa huyatumika,
Kamwambie raama ni muyinga hayalimuka.
J^fanye mukate pale kati tupa kaweka,
Nikeeze pingu na rainyoo ikinyeraka.
Mtatage kuta na raadari yakiyekuka,
Niue rijali naowakiwana hiteka,
Ningie ondo^ni ninyepee ja wana nyoka,
Ningie rawituni ningurume ja airaba buka.
Nali rati pweke nimeziye katika nyika,
Si nfluu, si mbaai, nimeziye kukupuka.
Nduu ali raame awasiwe kinda kwitika.
Maahairi ghairi ya Liongo.
Shairi la Guagu
Maraa nipeke haoe, haoe urembo na ghani Ungama,
Haoe «ae-Ffr mpambe, raparabe uzainiweo heshima.
A • . •
Na wenye kuparaba pambato, pambqto wavete vitindi na karaa;
Wavete saufu ziemba, ziemba na mikiyi mbee na nyuma.
• • •
Wavete lebasi teule, teule zitwana rabee na nyuma,
Watukuze panga na ngao, na ngao ratu hutushia kuona.


Shairi la Ukata.
Mkata haisi kula na mkwasi,
ichanza kulaswi hulia kit’sani.
• • •
Mkata kamwite aje tuls sute,
& je ale mate ni mwawi chanoni.
• • •
Mkata ha haya; akitwa yuwaya
Na damu za taya zijele nyaani.
• • •
Uso wa mkata u matita-tita
Kwa ndaa na nyota iliyo moyoni.
• • •
Ukata si umbe kupata kiumbe.
Humtenda ngombe akalisfosa yani.
• • •
Ukata si kitu upatapo mtu.
^kiwa sharifu hana buruhani.
ghairi la Lipngo na Mmanga.
Pijiyani mpwasi pembe ya Jmu3i,
Kwaoha mtutusi ajT mwana-ninga.
• • •
Upije na pembe iliyao Yumbe,
Muwangi uwambe kwaya ndofu kanga.
• • •
I e/mfa
VumilWe mbali lamshe ahali,


3!
iaye wakelsti wambeja banati,
Tupani sauti tumsifu Ma&nga.
• • .
Ta kwanda kitwani, nduas, sikiyaai,
Haripi laini sakwe nyele singa.
• • •
Kitwaoh© huramu ni kaiaa ruhamu,
o
/, u ji lzimu ta^le kusinga.
Yfikwe sashikiyo apulikiyao,
Tatendsls tao kaiaa kombe-nanga .
Uao wakae mwana utengee sana,
Na pasiyaona huota miyaaga.
• • • ,
Nsbise sifene nta silingene,
Shina lifungene kama lalofunga.
• • •
Si nyeusi mno, sisidiye wino,
Zitaliye kono^tsnd^ sa mnga.
• • •
Mato avikapo khassa avuwapo,
Mtu skiwepo hutisha kuyenga.
• • •
Puwsye ajibu, sifungu huribu,
Hisita hesabu mwenye kusiwanga.
• • •
Zakwe sitefute sisidiye sote
Ta mkatekate mafuta ya kinga.
^iyomo mtembamba isipo ifumba


(»)
Atakapo kamba hwelewa muyinga.
• • •
Kamba, takambaye ? Tatongewa, iye
^jabu menoye humo yenga-yenga.
• • •
Si ya akhatharu, ai ya ahamaru,
Hufana na nuru iwaao Manga.
• • •
Si ya mkakasi, si rangi nyeuai,
Ni kufana hasi kuwa wanda Manga.
• • •
Kanwa huradidi nyoshi za mkadi,
Au za zabadi yangawa na funga.
• • •
Ulimi mpesi wa kikifanusi,
Khassa kidodosi hudengomu yanga.
• • •
Sbingoye ni refu muwandi aharifu,
c
Ipamb^we mkufu kama za kutunga.
• • •
Mafuzi kadiri hayakuthihiri,
Kama bilauri taule kuzinga.
• • •
e e
Mikono pi/ye mbinuze eleye,
Zandaze ni ziye za miwa ya mnga.
• • •
Makwapaye,nduza, mtu kitoleza ,
Mbwene ukiamr mti mpakanga .
• • •
Rutweta harufu zaidi ya afu,
^u matukufu mafuta ya Manga.



KiU MALENSA HA HSOZI az-ZAMANI

Ubit» ji
Ziatu siku ya m^endo,
Ndau siku ya miuya,
Silaha siku ya fckoado,
lambi siku ya kukweja.
3iku ya ^^baka- f undo,
Ltakapo kutati^a,
Mwenyfc ndaa huyutia,
Ukata ni fundo laagu.
Z.4* = Kt’- rvicuc
V
Mtu miseni yutimbile kisima,
Kunfan^isha senyejiae mayi.
Akima kupata mayi akapiga panda,
^keta wana wa nyema Kiooni muole!
Jfana wa nyama tamfc vakija wakfiaa kulia,'
Ta kuabindwa ndiyo a3a ya waume.
A
L'QAsf&6,~lSWt'gl,
Utuabuizi.
Siwa ya jana yalia wenye kwenda zita,
Hali nilele ch’ondoka kaangua mata.
Maaa mzazi k’unda nguo kakamata,
Baba aendapi, kujawa muma aa kuteta.
Mbukiza mame ni mwana simba navuata,
Bula kwa meno na makucha himbuwakiza. '


3*
(J> .F .669-637.) SAYYTS UUHA3S1AD al-HUSWFA (A -3.1272-1290.)
ohairi la Raaara»
Nsnsize tanso cha mwao moyo lipenia kuauka,
Cha nakishi na mahao t3ns kitana chiweka,
Ngongo na nziraba na fuo cbitoa na takataka,
Zijike kuniwaadika ziziz® kuta na kata.
• • • .
Naliwandsa kikoado ili kulipa kiko^,
Nguo jeraa ya upindo kwa thamani hanunt^a.
Kwarabwa ingizils non3o boi yanga haikuwo,
Sivundi wangu rauruwa na kilonba tangu kata.
• • •
Nitimbile tirab© tirabo kanwa raai kuao choa,
Tali raekali js werabe ksa ukalifu wa yua.
Charaba siyakunwa korabe nyao nda agorabe na hua,
Nfliporai hayatukua haweka yuu la kata.
• <- •
Kwaraba yangizile funza nda rabogolo raaziwaye,
Yuu y8tenzile tanzu tini rabi i harufuye.
Suzu vyeraa vyangu suzu viwi vikawa vyeraaye,
Na kwarabs yelingizi^e naohinika chorabo kata.
< ♦ <
Wolinenzile rawituni wasinda wawene nyarao,
^akaneteya ndiani ili kunenda kufuaa.
Bayitia raawindoni vuruavu akasiraaraa,
Bavuta juta hakaraa mkoaoni terabe nda kata.


I
Hiwene koo na wana kheri kama muteteya,
Ka ahadi tukapana zilizo na wolekeya,
Punde mbwene musomana pindu akipinduliya,
Na mwisowe kanamhia ni kuku tasa kata.
• • ♦
Kdeli bao watez&ze illa mu wajinga namba,
Mwenye tezoye kateze ya kuua na kuumba.
Na kwamba myizoezs mawazo ya mwana simba,
Wangawa wangu kufumba na panguwa bingwa kata.
U.H.73O) MALBHGA ffl MANDA. (A.D. 1330)
Ukuti wa ilrafa ji.
Ukuti wa arafaji kwa maua ya huzama,
Iwapo ^barafuaa ji hainuki vumba Jema:
Asiliye ni wenyeji kulitea weni-dama,
Ndipo dahari kuwama iso ahadi na mwanya.
Dahapi huitauzi ulim^wengu hwenda pepe,
ffeupe hwinwa ja kuzi wiu huzia weupe.
Nia kumbukapo mwazi si usindizi si lepe,
Usiku hupea kope s^fpati mato kufinya.
• • •
Masiku chiawia nde tawanya nyota mafungu,
Allkene nyingi zili punde, na nene zili nyangwangu,
Tande wa mataka tande, muhibu mwandani wangu,
Tendaye na ulim^bwengu hapata ndia hapenya.


.36>
(Hr)
Ha alim|f»engu tandaya uaiyo mbeko potole,
Hau mtu na nduuye wala mwana na iavyele,
Na wambaye hoyo ndiye ambayf' ultmthikile,
Iwele shim^ la ole kawania kukutanya*
• • •
Iwele shime la ole kukutimbia maktfina,
.Akataka akutile mngateka mnganena.
Wala usimtambulile uselewe na maana.
Kungu yukemete ngwena, paka hukimbia panya.
Ulimbwengu ukizinga huzingia wana kaya,
Yakawa mawi na nyonga mambo kumi kwa pamoya •
Uungufu kwetu lunga ungeushile sibaya,
Siku nda watimba paya hwamba na kiyinyongonya.
Siku nda watimba paya ngoma endani miahindo,
Mwenendao kwa zinaya mukituwanya maondo.
Hutafuna na mkiuye- mukitowa na mikondo,
Na kwatua na magando ili kutaka kusanya.
fakati mbwa wakumbizi siku pawala malambi,
Wapangusile mishizi nyuso wafusiye vumbi,
Hwenda meno wazi-wazi wakita zite na zumbi,
^fenye maneno kawambi wamaizi kawsmanya.
Wenye maneno kawambi wazinzi kawa upito,
?n>6-€-
Kwayo 3uni kuwa mubi na miyaka kuwa ndito.
Umpanguzao vumbi kukupakaza tototo,
Umehiyao pitoto, huwania kukutanya.



Viwaye tande mjoli mfcona ngaa zuja papa,
Na ambao si ya hali sasa mipaka hutupa.
Mfcwa mayonda na tumfcili wawinda ngwena na papa,
Huna wasiya ukapa, huna rayi ukamhonya.
(/ .H. 750) Mshairi wa imu. U .D. 1 ?50.)
Shairi la Mdeni na Mwandani.
Nilime randa Ngozini ulo vi/angu muyuao,
Petg kata ishirini, ni rafcili zipunguaheo.
Nawauza, hutendwani ? Nionyani zitendwaol
Mke yuataka nguo, nami nawiwa kikandal
• • •
Karejee Ngozi rafcarafce, winike yako raaungol
Mpigwa nati ni yerafce huinuwa nlilo kongo.
Mke rarai au raperafce kwa kweli au kwa uwongo;
Deni ongeza kiwango, rawenyi 3eni takulinda.
> ...
Nlirejee Ngozinil Halitanganya na kongol
Alijile menyi deni kanikaraata raafungol
Arafce, n3iawi randani, Hatunda yerafce na kongol”
NimwongezeJ^ kiwango, yuizeze kun’linda.
...
Hoyo yulalie shari! Uwarakie na mapema,
Dtake watu jifiri wawepo muyi razima.
1a kutakie s a fcuri ya rawaka ka enda kuliraa.
Kcleni k’aliwa nyaraaI En<3a , usiate pandal
• ♦ •
Kusenye watu rauyini tangu usiyanarafcia,


<3^
Kum$onya wenyi deni, yaagu hakuyarithia,
Arabe, "Silindi mwakani! Siagoye mweai kusia!
Keaho ukitepimia 'tatunda yembe na mndaT1
• • •
Tumia siri, mwandani, ambayo hatafahamu,
Uyitie aafarini ya mwaka kwenda kukimu.
Pale ushukapo p;vani ohak£e ukim^salimu;
i Yale £ak£e mashutumu ’tapatapi kuyatenda ?
. . .
Taaile kutuma siri ya kungia safarini,
Ya kwenenda Zingibari kikimu kuya rawakani.
Yapete yangu khabari akanitolea pwanil
Nakhubiri mwandani, yua aikupata kwenda!
U.B.1045)
(7/< eTc
3KANA MALSNGA al-KILIFIY.
(A .D.16S5)
Shairi la Uketo wa Uvita.

Huno uketo’ si kitu umpatapo kiurahe,
Angawa rawana wa watu huwasiwa kuwa ngorabe.
Hufanyizwa mpurabavu akiwa mwambi asambe.
Hdovu asiye pembe angatisha atishani ?
• • •
Mwajua kwaraba hatiahi; suyo hushindwa ni ngombo.
Katika nyama wabishi wenye kumea mapembe.
Hakiwati tashiwishi kisiraa kisicho orabe.
'T'tzZo
Ndovu asiye^pembe angatisha atishani ?




(A.B.1046)
3HBHB M7ITA

(A.D.1635)
ahairi la Mti.
€
Lil\ ua mti mpefti na walinzi mlangoni,
Limo latoa harufu lild juu kileleni.
Litwaeni kwa lutufn likialika ni shani,
A
Limetosha washindani wenye fikira na tarabo*
(A.H. 1100) APMI 3RSIKB ABUBAKR b.SALIM (i.D. 1630)
Ail Mweisi kuwawato kuwawia makutani,
Kuwawia ohaha Jhagga, ohaha Ozi yu Gizani.
Chui hol Ho! Chui kimangol

fi- kfa
^Kushahadiza unasi ni k’ongeza raakindano.
N’ambae hayaisi kumvunisha kivuno.
TaTsa komelepo baai, sitaki kwawbiwa n@no?
Na hiwa rajings mno sitakosa na kifano.

MALBMGA 3&AO UNGA.
Ndimi Mnga n’imbayeo kigoma,
Alo mbali akamba na fyoma

Y':
£ O'WVtZs



&wa sauti yangu kuwa jema .
Kimeshikwe na ndwele ya homa ,
T«o nenda na ulele-nggma.
sl&O
(A .H.1200)
MALENGA B KOHGOVEA*
(A <0.1780)
Ua langu la Waridi.
Us langu la waridi lifadhili^ maua,
Khassa lingie baridi litotetote kwa vua,
Riha yakwe hushtadi, ghorofani hunasua/

/
Hili limepapatua — rntima na ua langu;
• • •
Shani ni ya rati wakwe uukutapo ndiani,
Ikstos piha yakwe ikakunusha puani,
Misiki na nyudi zakwe vipakwao rauilini;
/
Nikuiabuka masikini — mtima na ua langu.
• • «
Hatj/a hiyo hali-udi ambari na zafarani,
fs kadhalika mkadi utungwapo na rihani,
Haitashinda waridi langamapo mkufuni;
/

Roho haina makini — ratima na ua langu.
• • •
Ua langu la Madina lenyfcnuru na rauanga,
Na nitoapo liona nafusi yangu hutanga’,
Tsfadhali muungwana uvue yako raaninga,
/
Huzuni yangu hupinga - ratima na ua langu.


X/
( A.H. IZoo. )
OU 3HAIRI.
U.D. \~/8o.
Kitu.
Kitu kilivunda nguu na miliaoa ikalala,
Kitu bukinuwa-. juu uaikutiae ni ad-ila ;
Kitu duni ni tamhuu; akopaye ni jamala. _ ,
Mwenye kitu hana ila na akaya-o rrktte",
Kitu kina na muruwa kulla wendapo mahala;
Kitu hukuliza nguaa ukaaa na ikibala ;
Kitu uaipo tukuwa hukuongeza kabila.
Mwenye kitu hana ila na ak^yao riktl'r;

Kitu ni pato ^zizi, wala hakina mithala, *-***^^4*
Kitu kilifanya kazi paaipo kuwa na hila,
Kitu kina uaingizi hukulaza ukalala.
Mwenye kitu hana ila na ak^yao T-ikile.
* • •
Kitu musikirakhiai? ai jamho lilo aahala.
Kitu apatao mhaai hoyo yupete uhila .
Kitu hukupa nafasi /italo huja ajila/
Uwenye kitu hana ila na ak^yao Tfrkilek
Bahati.
Mwenye kuteteka chungu na chungu kikateguka,
â– ic
Ule mahindo wa ohungu na mayi yakamaaika,
Ule mahindo wa mayi na moto ukazimika,
Waata »m» wapika au kwandlka ohangine’