Citation
Ang yaman nḡ wikang tagalog

Material Information

Title:
Ang yaman nḡ wikang tagalog
Series Title:
Publications of the Institute of National Language ; v. IV, n. 14 (January, 1939)
Alternate Title:
Ang yaman ng wikang tagalog
Creator:
Calderón, Sofronio G. ( Author, Primary )
Place of Publication:
Manila
Publisher:
Bureau of Printing
Publication Date:
Language:
Tagalog
Filipino

Subjects

Subjects / Keywords:
Philippine languages ( LCSH )
Asia -- Filipinas -- Región de la Capital Nacional -- Manila
Asya -- Pilipinas -- Lungsod ng Maynila -- Maynila
Spatial Coverage:
Asia -- Philippines -- National Capital Region -- Manila
Coordinates:
14.58 x 121

Notes

General Note:
33 pages ; 23 cm.
General Note:
VIAF (name authority) : Calderón, Sofronio G. : URI http://viaf.org/viaf/41541024

Record Information

Source Institution:
SOAS University of London
Rights Management:
All applicable rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier:
989245666 ( OCLC )
IBG415 /264644 ( SOAS classmark )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text
PUBLICATIONS

i ''

OF THE

INSTITUTE OF NATIONAL LANGUAGE

VOL. IV JANUARY, 1939 No. 14

ANG YAMAN NG WIKANG
TAGALOG

SOFRONIO G. CALDERON

MANILA

BUREAU OF PRINTING
1939

264644




PUBLICATIONS

OF THE

INSTITUTE OF NATIONAL LANGUAGE

VOL. IV JANUARY, 1939 No. 14

ANG YAMAN NG WIKANG
TAGALOG

NI

SOFRONIO G. CALDERON

MANILA

BUREAU OF PRINTING
2939

3393


INSTITUTE OF NATIONAL LANGUAGE

Jaime C. de Veyra, Direetor

Cecilio Lopee, Seeretary and Executive Officer
Felix S. Salas Rodriguez, Member
Santiago A. Konaoer, Member
Casimiro F. Perfecto, Member
Isidro Abad, Member

Zoilo Hilario, Member

Lope K. Santos, Member ,

Jose I. Zulueta, Member
2


PAGPAPAKILALA

NI

JAIME C. DE VEYRA

Mga Ginang at Kaginoohan:

Huwag kayong magulat kung makita ninyo ang salansan
ng mga aklat at mga kuwaderno sa ibabaw ng hapag. Sa
palagay koy di upang basahin ang nasabing mga aklat sa
hapong ito: sapagkat kung gayon ang tangka, ang kakai-
langaniy isang buwan ang kaliitan upang mabasang lahat.

Sa pangyayaring itoy mababanggit natin ang nangyari
sa isang kura nang pagsabihan nito ang kaniyang sakristan
upang ihanda ang santo-oleo; at sa dahilang ipinaliwanag
ng sakristan na ang santo-oleo, sa gayong mga pagkakataon,
ay di kinailangan ng hinalinhang kura, ang bagong kuray
napasagot tuloy:

Alam kong di nga kailangan; ngunit mabuti na ang
naririyan.

Sa panayam na itoy maaaring di kakailanganin ang mga
aklat at mga tala, ngunit ang sabi ng iba: ang mga itoy
nagpapakilala na sa loob ng dahon ng nasabing mga akldt
at tala ay doon natitipon ang bunga ng isang walang hum-
pay na pagsusumakit sa loob ng maraming taon.

Marahil ay wala isa mang gaya niya sa bilang ng mga
masisiglang nagmamahal sa wikang tagalog ang nag-ukol
ng bulag na paniniwala sa kayamanan ng nasabing wik5,
ayon sa magpapanayam na rin ngayong hapon, ang maka-
papantay, o di sapalay hihigit pa sa mga wikang pangka-
salukuyan. Ang pananalig na itoy unti-untmg nabuo sa
maraming taon, habang patuloy ang kaniyang pag-aaral
sa kaniyang wika, upang makayarl ng isang Dieeionario
Ingles-Espanol-Tagalog na ipinalimbag noong 1915; na
siyang nagsilid sa kaniyang isip ng isang mataas na nasang
makapaghanda ng matatawag na isang Webster Interna-
tional Tagalog.

Walang kibo at mapagpakumbaba, pantaswika sa habang
buhay, na naroong nag-iisa sa loob ng kaniyang silid-sula-
tan, ngunit kagawad ng maraming kapisanang pampani-
tikang sarili, nagtatag noong 1914 ng Akademya ng Wikang
Pilipino, ang siyang sa ngayoy ikinalulugod ko at ipinag-
kakapuring ipakilala sa inyo, si G. Sofronio G. Calderon.

33939-2 3




ANG YAMAN NG WIKANG TAGALOG1

NI

SOFRONIO G. OALDERON

Marangal na Pangulo at mga Maginoo ng Wikang
Pambansa,

Kaginoohan:

Ang paksang iniukol sa akin sa panayam na ito ay ang
Yaman ng Wikang Tagalog.

Ang Wikang Tagalog o sa kasalukuyan ay ang Wi-
kang Pilipino ay siyang wikang sinasalita rito sa Maynila
at sa mga lalawigang nasa palibot nito: sa mga lalawigan
ng Rizal, Bulakan, Nueba Esiha, Bataan, Kabite, Batangan,
Laguna, Tayabas at sa mga pook ng Prinsipe at Infanta
ng baybayin ng dagat Pasipiko at sinasalita rin sa mga
pulo ng Mindoro, Marinduque, Polilyo, at sa iba pang
maliliit na puld. Marunong din ng wikang ito ang mga
taga ibat ibang lalawigang hindi Tagalog na nangaparito
sa Maynila sa pag-aaral sa mga eolegio at sa mga uni-
versidad; gayon din ang mga nangalakal at naghanap-
buhay rito at yaong mga nanungkulan sa mga kawanihan
dito ng pamahalaan, sa mga kawanihan ng mga bahay-
kalakal at sa ibat ibang pagawaan dito; kaya halos sa
lahat ng pook ng Pilipinas ay may nakakausap ng wikang
Tagalog.

Sa aking mga paglalakbay linggo-linggo ay lagi akong
may nakausap ng wikang ito, sa mga bayan-bayan ng
Kapampangan, Tarlak, Pangasinan, Baguio, Union, Ilokos
Sur, iloeos Norte, Nueba Biskaya, Isabela, Kagayan, ibp.

Paano kayang nagkaroon ng wikang Tagalog at ng ibat
ibang wika rito sa Pilipinas?

Ang Pilipinas ay isang kapuluan ng matatabang lupa
na dinidilig ng mga batis, ilog, lawa at dagat; nakakan-

xPanayam na binasa sa Bulwagang Villamor, noong ika-22 ng Disyembre,

1938.

5


6

lungan ng mga puntod-puntod na mga burol at bulubun-
dukin at naliligid ng karagatan. Ang kaniyang mga libis,
mga nayon, mga bayan at mga lalawigan ay napapala-
mutihan ng sarisaring halaman; ang mga sapa, mga batis,
mga ilog, mga lawa at karagatan ay kinabubuhayan ng
sarisaring isda at kinapal sa tubig at ang kaniyang mga
puntod-puntod na mga burol at bulubundukin ay nag-
iimpok ng sari-saring kayamanan. Ang madlang kinapal,
magrng sa tubig, maging sa lupa at maging sa himpapa-
wid at sa boong paganorin ng Pilipinas ay pinag-ukulan
ng mga unang tagarito ng kanikaniyang alan; ang madlang
hiwaga sa kabuhayan na pumukaw ng kanilang damdamin,
isip at talino, gaya ng bukang liwayway ng umaga, ng
sikat ng araw, ng liwanag ng buwan, ng kislap ng bituin,
ng simoy ng hangin, ng lagaslas ng tubig, ng huni ng ibon
at gayon din ang madlang bagay na naging kagamitan sa
pamumuhay ay pinag-ukulan din ng kanikaniyang alan.
Ang mga alan na iniukol ay siyang naging saligan ng mga
wika rito sa Pilipinas. At ang katagalugan na nasa lun-
dayan o kalagitnaan ng Pilipinas ay nagukol din sa mad-
lang bagay at kinapal ng mga alan na siyang naging sa-
ligan ng wikang Tagalog.

Ang mga salita upang pag-ugnay-ugnayin at upang isa-
ayos sa isang pananalita ay ginamitan ng mga sangkap na
kailangan, na gaya ng mga tipik, panglapi, pang-ugnay,
ibp. hanggang sa naging isang wika.

Hinggil naman sa pagsulat, ang mga guhit ay ginawang
mga titik (o letra); at ang mga titik ay ginawang mga
pantig (o sflaba); at ang mga pantig ay ginawang mga
salita. Sa ganito, ang mga salita ay siyang kumatawan sa
mga tingig; ang mga tingig ay siyang kumatawan sa mga
isipan; at ang mga isipan ay siyang kumatawan sa mad-
lang bagay. Anopa ngat ang mga hagay ay siyang naging
saligan ng mga wika; ang mga isipan ang siyang diwa;
ang mga tingig ang siyang tagapamagitan at ang mga
guhit ang siyang anyo.

Sa ganito nga, ang wika ay siyang naghahayag ng pag-
iisip sa pamamagitan ng mga salita; sapagkat ang sa-
lita ay siyang sagisag ng isipan: kayat ang mga salita
ang siyang bumubuo ng isang wiJcd.

At kung paanong nagkaroon ng kanikaniyang wika
ang ibat ibang pook ng Pilipinas, na gaya rin ng ibat


7

ibang bansa, sa ganitong paraan, ay gayon din nagka-

roon ng sariling wika ang katagalugan, na kinilalang wi-

kang Tagalog, at ngayoy kinikilalang wikang Pilipino.

Upang isaad ang yaman ng wikang Pilipino ay kaila-
ngang ilahad ang pagkakaakma nito, na siyang pinaka-
pangulong bukal ng kayamanan ng wikang ito.

Sa wikang Pilipino (Tagalog) ang bawat salita ay
alan (nombre), o kung di man ay nagagawang alan. Kung
inagapayanan ng pang-akbay na ang o kayay sinasang-
kapan ng mga tipik na pang-alan (partieula nominal).

Ang mga alan (nombre) ay nahahati sa dalawa: Ka-
tutubo (primitivo) at sinangkapan (eompuesto).

Ang katutubong alan (nombre primitivo) ay yaong
alan na ugat ng salita, gaya ng lupa, langit, puld, dagat,
tubig, ibp.

Ang sinangkapang alan (nombre eompuesto), ay yaong
ginamitan ng tipik (partieula) na iniaagpang o isinisingit
o idinudugtong sa ugat ng salita.

Ang mga tipik na pang-alan (partieulas nominales) ay
totoong marami. Ilalahad ko ang ilan:

Ang an (o han):

niyog ................. niyugan

bukid ................. bukiran

hukom ................. hukuman

bago .................. baguhan

Ang ka:

sakay ................. kasakay

suno .................. kasund

salo .................. kasalo

laban ................. kalaban

away .................. /eaaway

Ang kaan (o han):

bait .................. kabaitan

sam& .................. kasamaan

buti .................. kabutikan

liksi ................. kaliksikan

tulin ................. katulinan

Ang ka na kalangkap ng pa-an (o han):

patawad................ kapatawaran

pahinga ............... kapakingahan

pahamak ............... /eapahamakan


8

Ang kina-an (o hari):

umaga bukas hapon /einabukasan
Ang hi:
bagsik himagsik
sayang Mnayang
sakit hinanakit
Ang in (o hiri):
simula
damdam damdamin
tunton tuntunin
ama inaama
anak inaanak
gisa
dulang dinulang
basa babasa/nn
Ang ma:
sulat raanunulat
salaysay
tagalog raananagalog
Ang maka:
bayan
Ang maka-an (o han o nari):
sala makasaianan
Ang mag:
ama mag-ama
ina raag-ina
hapon
damag raagdamag
tinapay raagtitinapay
isda

Ang mag na kalangkap ng ka:

kapatid .................. raag/eapatid

kakilala ................. raag/eakilala

kaaway ................... raag/eaaway.

Ang mag na kalangkap ng ka-an (o hari)

kaibigan ................. raag/eaibigan

kabiruan ................. raag/eabiruan

katuksuban ............... raag/eatuksu/ian.


9

Ang mang:
gawa raanggagawa
gamot raanggagamot
gulo raanggugulo
Ang may:
katha raapkatha
kapdl raapkapdl
gawa raaggawa
Ang pa:
tingrn paningin
bili pabili
bahay pabahay
balita pabalita
Ang pa-an (o hari):
gawa pagawaan
aral paaralan
bili . pamilikan
Ang pa-in (o hiri):
nood panoorin
Ang paki:
bili paktbili
dala pakidala
bigay paktbigay
Ang pakiki:
kamay pakikikamay
isa pakikiisa
damay paktktramay
Ang pakikipag:
usap paktkipag-usap
harap pakikipagharap
agawbuhay paktkipag-agawbuhay
Ang pakikipag-an (o hari)
agaw pakikipag-agawdn
salita pakikipagsalitaan
dayo pakikipagdayuhan
anyaya pakikipag-anyayahan

Ang pakikipag na kalangkap ng ka:

kaalam .................. pakikipagkaalam.

kaalit .................. pakikipagkaalit

kasundo ................. pakikipagkasundd


10

Ang pakikipag na kalangkap ng an (o han):
damay tulong saboy pakikipagdamayan pakikipagtulungan pakikipagsabuyan
Ang pakikipag na kalangkap ng ka-an (o hari)
kaibigan pakikipagkaibigan
kasunduan pakikipagkasunduan
Ang pag:
kain pagkain
ibig pag-ibig
tulong
saklolo pagsaklolo
dala pagdadala
bilx
Ang pagka:
tao
lalaki pagkalalaki
bata pagkabata
Ang pagka na kalangkap ng ka:
kaisa ........................... pagkakaisa
kasama pagkakasama
kasundo pagkakasundo
Ang pagka na kalangkap ng ka-an (o hari):
sakit pagkakasakitan
anyaya pagkakaanyayahan
Ang pagka na kalangkap ng ma:
mdnunulat . pagkamanunulat
mdnanalaysdy pagkamananalaysay
Ang pagka na kalangkap ng ma-in (o hin):
maawain pagkamdawain
maramdamin
Ang pagka na kalangkap ng maka:
makabayan .
makabago ... pagkamakabago
Ang pagka na kalangkap ng mag:
magbababoy ........................ pagkamagbababoy
mag-iisda ... pagkamag-iisda


11

Ang pagka na kalangkap ng mang:

manggagarnot............. pag/earaanggagamot

raanggagawa ............. pag/earaanggagawa

Ang pagka na kalangkap ng mapag:

raapagbiro .............. pag/earaapagbiro

raapag-isip ............. pag/earaapag-isip

Ang pagka na kalangkap ng mapag at ma:

raapagraarunong ......... pag/earaapagraarunong

raapagraayabang ......... pag/earaapagraayabang

Ang pagka na kalangkap ng mapag at pa:

mapagpatawa.............. pagkamapagpatawa

mapagparunggit .......... pagkamapagparunggit

Ang pagka na kalangkap ng pa:

parito .................... pagkaparito

pabaya ..................... pagkapabaya

pabili .................... pag/eapabili

paligo .................... pag/eapaligo

Ang pagka na kalangkap ng pag:

turo ..................... pagkapagtweo

aral ..................... pag/eapag-aral

Ang pagka na kalangkap ng pala:

palabiro ................. pagkapalahirb

palaawit ................. pag/eapaiaawit

Ang pagka na kalangkap ng pala-in (o hin):
palabintang.................. pag/eapalabintangin

Ang pagkaka:

sakit .................... pagkakasak.it

tulog .................... pag/ea/eatulog

Ang pagkaka na kalangkap ng pa:

paroon ................... pagkakaparoon

parito ..........*........ pagkakaparito

paligo ................... pag/ea/eapaligo

Ang pagkaka na kalangkap ng paki:

pakialam ................. pagkakapakialam

pa/eiharap ............... pagkakapakiharap

33939--3


12

Ang pag na kalangkap ng pa:

parodn ................ pagparoon

parito ................ pagparito

Ang pagma na kalangkap ng ma:

raayabang raakisig ... pagraaraayabdng pagraaraakisig
Ang pagpapaka:
bait ... pagpapakabait
baba ... pagpapakababa
Ang pagpapati:
bulid ... pagpapatibulid
wakdl ... pagpapatiwakal
Ang pala-an (o hari):
dingding ... palarindingan
Ang pang:
ulo ... pangulo
ahit ... pang-ahit
gupit ... panggupit
bansa .... pangbansa
bukid .... pangbukid

Ang pang na kalangkap ng an (o hari):
ulo ....................... pangnhihan

Ang panghi:

himagsik .............. panghihimagsik

hinayang ............... panghihinayang

Ang pang na kalangkap ng ma:

madilim ---------------- pangmadilim

raaliwanag ............ pangraaliwanag

Ang pang na kalangkap ng ma-an (o hari)
raadalian .................. pangmadalian

Ang sang:

linggo ----------------- sanglinggd

buwdn ................... sangbuwan

taon sangtaon


13

Ang sang-an:

daigdig .................. sangdaigdigan

bahay .................... sangbahayan

Ang tag:

araw ..................... tag-araw

init ..................... tag-init

ulan ..................... tag-ulan

ginaw .................... iag-ginaw

Ang taga:

dito ..................... tagarito

nayon .................... taganayon

bukid .................... tagabukid

bili ..................... tagabili

gawa ..................... tagagawa

sulat .................... tagasulat

Ang taga na kalangkap ng pa:

bahala .................... tagapamahala

pilak..................... tagapamilak

Ang bawat isa sa mga tipik na nabanggit ay may kani-
kaniyang kapakanan ayon sa tinataglay na kahulugan ng
ugat ng salita. Lahat din naman ng bahagi ng pananalita
(partes de la oraeion) ay nagiging alan (nombre) kung
inaagapayanan ng pang-akbay na ang, na kayayamutan sa
dami kung isasaad na lahat kahimat ang pagkunan ng ha-
limbawa ay isang ugat lamang ng salita.

Upang uriin o tiyakin o hiyasan ang isang alan (nombre)
ay kailangan ang pang-uri o pangtiyak o pang-hiyas (ad-
jetivo).

Ang pang-uri o pangtiyak o pang-hiyas (adjetivo) ay
gaya rin ng mga alan, nababahagi ng dalawa: katutubd
(primitivo), halimbawa: putz at sinangkapan (eompuesto),
halimbawa: ma-puti.

Ang mga katutubong pang-uri o pangtiyak o panghiyas
(adjetivo primitivo) ay yaong mga pang-uri o pangtiyak
o panghiyas na mga ugat ng salita (adjetivos raiees), gaya
ng mura, mahal, bago, luma, ibp.

Ang mga sinangkapang mga pang-uri o pangtiyak o pang-
hiyas (adjetivos eompuestos), ay yaong ginagamitan ng


14

tipik (partieulas) na iniaagpang o isinisingit o idinudugtong
sa ugat ng salita. Ito man ay marami rin at may kani-
kaniyang kapakanan, at ilalahad ko ang ilan.

Ang ka:

tulad /eatulad
mukha kamukha
aya kaayaaya
lugod /ealugodlugod
takot katakottakot
Ang ika:
apat ikaapat
lima i/ealima
walo ikawalo
Ang in:
galis galisin
gusgos gusgusin
balimbing bmalimbing
ginto gininto
Ang in-an:
ginto gmintuan
pilak pinilakan
Ang ma:
buti mabuti
sama
bato mabato
alikabok maalikabok
Ang ma-in (o hin):
awa maawam
sunod masunurin
sinta masintahin

Ang ma na kalangkap ng paki:

alam .................. mapa/eialam

Ang ma na kalangkap ng pang:

panghalina ............ mapanghalina

panggulo .............. mapanggulo

Ang maka:

bago .................. makabago

luma .................. maJcaluma

galing................. makagagaling


15

Ang maka na kalangkap ng an (o han o nari)

tuwid ................... ma/eatuwiran

sala .................... makasalanan

lapi .................... ma/ealapian

Ang mala:

hininga .................. malahininga

gihay ................... malagihay

kanin ................... malakanin

Ang mang:

daan .................... mangdaan

dangkal .................. manpdangkal

dipa .................... mangdipa

Ang mapa:

bigay ................... mapamigay

sumpa ................... mapanumpa

Ang mapag:

bird .................... mapagbiro

kunwa ................... mapagkunwa

Ang mapag na kalangkap ng ma:

marunong ................ mapagmarunong

marikit ................. mapagmarikit

Ang pa:

laboy ................... palaboy

laki .......................................... palaki

Ang pa-in:

baba .................... pababain

kain .................... pakainin

Ang pdla:

biro .................... palabir6

dasal ................... paZadasal

Ang pala na kalangkap ng in (o hin):
bintang ...................... palabintangin

Ang pangpa:

pawis ................... pangpapawis

tibay.................... pangpatibay

Ang pinaka na kalangkap ng ma:

mabuti .................. pinakamabuti

maganda ................. pinakamagandd


16

Ang mga pangnakaraan, pangkasalukuyan at panghaha-
rapin (tiempos pasados, presentes y futuros) ng bawat
anyo ng pangwatas (verbo) ay nagagawa ring adhetibo.

Mayroon namang talagang tuntunin o patakaran ng
pag-uugnay ng isang pang-uri o pangtiyak o panghiyas
(adjetivo) sa kapwa pang-uri o pangtiyak o pang-ugnay
(adjetivo) at ng isang alan (nombre) sa kapwa alan
(nombre); ngunit itoy ukol sa pagtuturd at hindi sa
panayam.

Upang ipaliwanag o ipangwatas ang anomang salita
ay kailangan ang pangwatas (verbo).

Ang mga pangwatas sa wikang tagalog, ay gaya rin ng
mga pang-uri o pangtiyak o panghiyas (adjetivo) at ng
mga alan (nombre), nababahagi sa dalawa: katutubo
(primitivo) at sinangkapan (eompuesto).

Ang mga katutubong pangwatas (verbos primitivos) ay
yaong mga pangwatas na mga ugat ng salita (verbos rai-
ees), gaya ng alam, kilala, ibig, ibp.

Ang mga sinangkapan (eompuesto) ay yaong ginagami-
tan ng tipik (partieula) na iniaagpang o isinisingit o idi-
nudugtong sa ugat ng salita. Ito ay lalong marami at
may kanikaniya ring kapakanan. Ilalahad ko ang ilan.

Ang mga sinangkapang pangwatas (verbos eompuestos)
ay may dalawang pangulong anyo: ang um at mag.

Ang um:

sulat .................. sumulat

gawS ................... gttmawa

inom ................... twninom

ibig ................... umibig

Ang anydng um ay may tatlong pangtiyak: in (o hin),
i at an (o han):

Ang in (o hin):

sulat ................... sulatin

gawa .................... gawin (gawain)

ibig .................... ibigin

Ang i:

sulat ................... isulat

gawa .................... igawa

hanap.................... ihanap


17

Ang an (o han):

sulat ................. sulatan

gawa .................. gawdn (gawadn)

hanap ................. hanapan

Ang anyong mag:

turd .................. magturd

bigay ................. magbigay

bayad ................. magbayad

Ang anyong mag ay may apat na pangtiyak: i, ipag, an
(o hari) at pag-an (o han):

Ang i:

turo .................... iturd

big&y ................... ibigay

bayad ................... ibayad

Ang ipag:

turd ...................

bigdy ..................

bayad ..................

Ang an (o hari):

turd ...................

bigay ..................

bayad ..................

Ang pag-an (o han):

turd ...................

bigay ..................

bayad ..................

ipagturo

ipagbigay

ipagbayad

turuan

biggan (bigagdn)
bayaran

pagturuan

pagbigyan (pagbigaydn)
pagbayaran

Ang ibang mga anyo ng pangwatas ay itong mga sumu-
sunod:

Ang ma:

tuwa ................... matuwa

galit ................. magalit

takot ................. matakot

Ang anyong ito ay may dalawang pangtiyak: ika at ka-an
(o han):

matuwS ..................... ikatuwa

magalit ................... ikagalit

matakot .................. i/eatakot


18

Ang ka-an (o hari):

matuwa ................... /eatuwaan

magalit .................. /eagalitan

matakot .................. /eatakutan

Ang maka kung sa anyong um inilalapi ay ganit6:

sumulat .................. ma/easulat

gnmawa ................... ma/eagawa

hnmanap .................. ma/eahanap

Ang maka sa anyong um ay may tatlong pangtiyak: ma,
mai at ma-an (o han):

Ang pangtiyak na ma:
ma/easulat ma/eagawa ma/eahanap masulat magawa mahanap
Ang pangtiyak na mai:
maTeasulat maisulat
ma/eagawa maigawa
ma/eahanap maihanap
Ang pangtiyak na ma-an (o ma-hari):
maTeasulat masulatan
ma/eagawa magawan (magawaan)
ma/eahanap mahanapan
Ang maka kung sa anyong mag inilalapi ay ganito
magturo
magbigay ma/eapagbigay
magbayad ma/eapagbayad

Ang maka sa anyong mag ay may apat na pangtiyak: mai,
mai-pag, ma-an (ma-hari) at mapag-an (o mapag-hari):

Ang pangtiyak na mai:

ma/eapagturo ........... mditurd

ma/eapagbigay .......... maibigay

ma/eapagbayad .......... mdibayad

Ang pangtiyak na maipag:

makapagtu.ro ...........

makapagbig&y ...........

ma/eapagbayad ..........

maipagturo

maipagbigay

maipagbayad


19

Ang pangtiyak na ma-an (o ma-hari):

makapagturo ............. raaturuan

raa/eapagbigay .......... raabigyan (raabigayan)

raa/eapagbayad .......... raabayaran

Ang pangtiyak na mapag-an (o mapag-han):

makapagturb ............. mapagturuan

raa/eapagbigay .......... raapagbigyan (raapagbigayan)

makapagbayad ............ raapagbayaran

Ang maki:

alam .................... raa/etalam

sulat ................... raafcisulat

Ang maki ay may dalawang pangtiyak: ipaki at paki-an
(o paki-hari):

Ang pangtiyak na ipaki:

raa/etalam .............. tpa/etalam

makisulat ............... tpa/eisulat

Ang pangtiyak na paki-an (o paki-hari):

raa/etalam .............. pa/etalaman

raa/eisulat ............. pa/etsulatan

Ang makipag:

kamay ................... raa/etpagkamay

bangay .................. raa/etpagbangay

Ang makipag ay may dalawang pangtiyak: ipakipag at
pakipag-an (o pakipag-hari):

Ang pangtiyak na ipakipag:

raa/etpagkamay .......... tpa/etpagkamay

raa/etpagbangay ......... tpa/etpagbangay

Ang pangtiyak na pakipag-an (o pakipag-hari):

raa/etpagkamay .......... pa/etpagkamayan

raa/eipagbangay ......... pa/eipagbangayan

Ang magka:

bunga ................... raag/eabunga

anak .................... raag/eaanak


20

Ang magka ay may dalawang pangtiyak: ipagka at pag-

ka-an (o pagka-han):

Ang pangtiyak na ipagka:

mag/eabunga ............. ipag/eabunga

mag/eaanak .............. ipag/eaanak

Ang pangtiyak na pagka-an (o pagka-han):
mag/eadahilan .............. pag/eadahilanan

Ang magkang:

luha .................... mag/eangluluha

iydk .................... mag/eang-iiyak

Ang karaniwang pangtiyak ng magkang ay ipagkang:

Ang pangtiyak na ipagkang:

magkanghduha. ........... ipag/eangluluha

mag/eang-iiyak .......... ipag/eang-iiyak

Ang maging:

dapat .................. magingdapat

Ang pangtiyak ng maging ay ipaging:
Ang pangtiyak na ipaging:

magingdapat ............ ipagingdapat

Ang magpa kung sa anyong um inilalapi ay ganito:

sumulat ................ magpasulat

gumawa ................. magpagawa

humanap ................ magpahanap

Ang magpa sa anyong um ay may tatlong pangtiyak: pa-
in (o pa-hin), ipa at pa-an (o pa-han):

Ang pangtiyak na pa-in (o pa-hin):

magpasulat ............. pasulatin

magpagawa .............. pagawin (pagawain)

magpahanap ............. pahanapin

Ang pangtiyak na ipa:

magpasulat ........... ipasulat

magpagawa ............ ipagawa

magpahanap .......... ipahanap

Ang pangtiyak na pa-an (o pa-han):

magpasulat ............ pasulatan

magpagawa ............. pagawan (pagawaan)

magpahanap ............ pahanapan


21

Ang magpa sa anyong mag ay may apat na pangtiyak:
papag-in (o papag-hiri), ipa, pa-an (o pa-hari) at papag-
an (o papag-hari):

magpaturo ............... papagturuin

magpabayad .............. papagbayarin

Ang pangtiyak na ipa:

magpaturo ............ ipaturo

magpabigay ........... ipabigay

magpabayad ........... ipabayad

Ang pangtiyak na pa-an (o pa-hari):

magpaturo ............. paturuan

magpabigay ............ pabigyan (pabigaydn)

magpabayad ............ pabayaran

Ang pangtiyak na papag-an (o papag-hari) ay hindi pang-
karaniwan maliban na lamang sa ilang pangwatas (o
verbo).

Ang magpaka:

buti .................. magpakabuti

bait .................. magpakabait

Ang karaniwang pangtiyak ng magpaka ay ipagpaka:

magpakabuti ............ ipagpakabuti

magpakabait ............ ipagpakabait

Ang magpati:

hulog .................. magpatihulbg

dapa .................. magpatirapa

Ang karaniwang pangtiyak ng magpati ay ipagpati:

magpatihulog .......... ipagpatihuiog

magpatirapa ............ ipagpatirapa

Ang magsa:

insik .................. magsainsik

kastila ................ magsakastila

Ang karaniwang pangtiyak ng magsa ay ipagsa:

magsainsik .............. ipagsainsik

magsakastil^ .......... tpagsakastila

Ang mang:

abala .................. mang-abala

usap ................... mangusap

aral.................... mangaral


22

Ang mang ay may tatlong pangtiyak: pang-in (o pang-

hin), ipang at pang-an (o pang-han):

Ang pangtiyak na pang-in (o pang- hin):

akit ...................... pang-akitin

abala ..................... pang-abalaEin

Ang pangtiyak na ipang:

mangaral................. ipangaral

mangusap ................ ipangusap

Ang pang-an (o pang-han):

mangaral .............. pangaralan

mangusap .............. pangusapan

Ang mangag. Itoy tipik na pangdalawa o pangmarami
(plural) sa anyong mag:

magtnrb ............... mangagtn.ro

magdala................ mangagdala

magdasal .............. mangagdasal

Ang mangagsi. Ito y tipik na pangdalawa o pangmarami
(plural) sa anyong um:

snmulat ................ mangagsisnlat

bumasa ................. mangagsibasa

pumaroon ............... mangagsiparoon

Ang magsi. Ito man ay tipik na pangdalawa o pang-
marami (plural) sa anyong um:

sumulat ...............

bumasa ................

pumaroon ..............

Ang magsipag. Itoy tipik
rami (plural) as anyong mag.

magturo ...............

magdala ...............

magdasal ..............

Ang manghi:

pasok .................

sayang ................

bagsik ................

magsisulat

magsibasa

magsiparoon

ding pangdalawa o pangma-

magsipagtnro

magsipagdaia

magsipagdasal

mangEimasok

mangEinayang

mangbimagsik


23

Ang manghi ay may dalawang pangkaraniwang pangti-

yak: ipanghi at panghi-an (o panghi-han):

Ang ipanghi:

manghimasok raangEinayang manghimagsik ipanghimasok ipanghinayang ipanghimagsik
Ang pang-an (o pang-hari):
manghimasok panghiraasukan
manghinayang panghinayangan
raangEimagsik panghimagsikan
Ang pa:
hatid pahatid
doon paroon
dito parito

Ang pa ay may dalawang pangtiyak: ang ipa at pa-an
(o pa-hari):

Ang ipa:

pahatid .................. ipahatid

paroon ................... iparoon

parito ................... iparito

Ang pa-an (o pa-hari):

pahatid .................. pahatdan (pahatiran)

paroon ................... paroonan

parito parituEan

Ang tipik na maka at ang tipik na magpa ay maaaring
paglapiin, na nagiging makapagpa, at ilapi man sa anyong
um o sa anyong mag ay iisa ang ayos.

suraulat ............... makapagpasulat

guraawa ................ raakapagpagawa

magturo makapagpaturo

magbigay raakapagpabigay

Ang tipik na maka at ang tipik na maki ay maaari ring
paglapiin, na nagiging makapaki:

suraulat ............... makapakisulat

bnraasa ................ makapakibasa

raagdala ............... makapakidala

raagluto ............... makapakiluto


24

Ang tipik na maka at ang tipik na magsa ay maaaring
paglapiin din at nagiging makapagsa:

insik ................... makapagsainsik

kastila ............... ma/eapagsakastila

May mga tipik ngang maaaring paglapilapiin, gaya ng
mga sumusunod:

makapag ma ....................

maka pa ...................

makapag um ................

maki pa....................

makipag ka ......................

makipag ma an..............

mag ma ....................

magpaka pa ................

ika pang ..................

ipakipag ma an ............

ipag pa ...................

ipang ka ..................

ipang pa ..................

ma ka an (o hari)..........

ma ipakipag ma an .........

ma ipagpa .................

ma ipagpaka ...............

ma ipag pa.................

ma ipang pa ...............

ma isa ..............~.....

ma pa .....................

ma pag-an .................

makapagmaloki

makapamahala

ma/eapagsumikap

makipamayan

makipagkagatit

makipagmatigasan

magmarunong

magpa/eapahamak

ikapangdiri

ipakipagmasakitan

ipagpaliban

ipangkaiabit

ipangpaatat

makasmtahan

maipakipagmatigasan

maipagpabukas

maipagpakababh

maipagpagawa

maipangpaligo

maisagawa

mapalaki

mapagbigyan

Hindi ku na babanggitm ang mga tipik ng iba pang
bahagi ng pananalita, baka makayamot; ngunit sapat nang
maipakilala rito ang iniyayaman ng wikang tagalog sa
kaniyang pagkakaakma. Bumanggit tayo ng isang ugat
ng salita at sangkapan natin ng mga tipik na pang-agpang,
pangsingit at pangdugtong, halimbawa, bili:

Bili kabilihan, pabili, bilhin, mamimili, pamilihan, pakibili,
pakikibili, pakikipagbilihan, pagbili, pagbibili, pagkabili, pag-
kakabili, pagkamabili, pagkamabilihin, pagkamamimili, pag-
kamapagbili, pagkamapagpabili, pagkapabili, pagkapagbili,
pagkapalabili, pagkakapabili, pagkakapakibili, pagpapabili,
pangbili, tagabili, mabili, mabilihin, mapagbili, palabili, pina-
kamabili, bumili, bilhin, ibili, bilhan, magbili, ipagbili, pag-
bilhan, kabilhan, makabili, mabili, maibili, mabilhan, maka-
pagbili, maipagbili, mapagbilhan, makibili, ipakibili, paki-
bilhan, magpabili, mapagbilhan, makibili, ipakibili, pakibil-


25

han, magpabili, pabilhin, ipakibili, pabilhan, papagbilhin,
mangagbili, mangagsibili, magsipagbili, pamilihin, ipamili,
makapagpabili, makapakibili, makapamili, makipamili, mai-
pagpabili, mapabili, maipabili, mapabilhan, mapamili, mai-
pamili, kabibili, ibp.

Kung babanggitin pa ang mga panahon na pangbadya,
pangnakaraan, pangkasalukuyan at panghaharapin, ibp. ng
halos lahat ng anyo ng pangwatas, na nagagawang nom-
bre pag inaagapayanan ng pang-akbay na ang, at gayon
din ang pangnakaraan, pangkasalukuyan at panghahara-
pin ng halos lahat ding pangwatas, na nagagawang ad-
hetibo ay makukurd natin ang idinadami ng di kawasa
ng bawat isang ugat ng salita: kayat itong mga tipik na
iniaagpang, isinisingit o idinudugtong sa ugat ng salita ay
siyang pangulong bukal ng yaman nitong wikang pilipino;
sapagkat itong wikang pilipino ay naaakma sa pamama-
gitan ng mga tipik na iniaagpang o isinisingit o idinudug-
tong sa mga ugat ng salita, na bawat isa ng mga tipik
na ito ay may kanikaniyang kapakanan ayon sa tinataglay
na kahulugan ng mga ugat ng salita.

Ang bawat ugat ng salita ay alan (o nombre); ngunit
sa pamamagitan ng isang tipik na pang-uri o pangtiyak
o panghiyas (adjetivo) ay nagiging pang-uri o pangtiyak
o panghiyas (adjetivo) ayon sa sarisaring uri nito; sa pa-
mamagitan ng isang tipik na pang-alan ay nagiging alan
(nombre) ayon sa sarisaring uri nito; sa pamamagitan ng
isang tipik na pangwatas ay nagiging pangwatas (verbo)
ibp.

Sa dahilang ito, ng sabi ni Leyden hinggil sa pagsasa-
liksik ng Bengal Asiatie Soeiety tungkol sa wikang ta-
galog o wikang pilipino ay iilang wika ang may kata-
ngiang gaya ng tagalog . ang mga sangkap na gina-
gamit ay ang mga pang-agpang o pangdugtong o paningit
sa mga ugat ng salita na muling nalalapian pa ng ibang
tipik, at ang lubos o bahaging pag-uulit ng mga salita sa
ganiyang pagkakalapi ay muli pa manding nalalapian ng
ibang mga tipik.

Halimbawa:

Kuha, kumuha, mokakuha, magrpakuha, ma/eakuha, maki-
kuha, makapagpakuha, makdpakikuha; dunong, marunong,
magrmarunong, makapagmarunong.


26

Sa paggamit sa wikang tagalog ng mga tipik (partieu-
las), ani MaeKinlay (A Handbook and Grammar of the
Tagalog Language p. 110), ay nasasabi ng sarisaring pa-
raan ang isang pananalita na gayon din ang kahulugan.
Halimbawa aniya, ang pananalita sa inggles na Did 1
not order (or tell) you to do this? . sa tagalog ay
maaaring sabibing:

Hindi ba ako ang nag-utos sa iyong gawin mo ito?

Hindi ko ba iniutos sa iyo na gawin mo ito?

Hindi ba iniutos ko sa iyong gawin mo ito?

Hindi ba ako ang nagpagawa sa iyo nito?

Hindi ko ba ipinagawa sa iyo ito?

Di ba ipinagawa ko sa iyo ito?

Sa talatuntunan o gramatiea ng wikang tagalog, ang
isang adhetibo ay maaaring ipagpauna o ipagpahuli sa
isang nombre.

Halimbawa:

magand&ng bulaklak
bulakl&k na magandd
mabuting akl&t
akl&t na mabuti

gayon din ang suheto ay maaring ipagpauna o ipagpahuli
sa predikado. Halimbawa:

Ako ay parorodn sa inyong bahay.

Sa inyong bahay paroroon ako.

Akoy nanggaling sa Maynila.

Sa Maynila nanggaling ako.

Kaya ani Lendoyro (The Tagalog Language pp. 406-407):
Ang laya ng nagsasalita o sumusulat ng pag-uugnay-ug-
nay ng pananalita sa wikang tagalog ay di mapapansin sa
alin man ng ibat ibang wika ng Kamalayahan . na-
kagagamit sila ng mga tipik o panglapi na naipanglalahad
ng boong liwanag ang ibig sabihin.

At sa katangian ng pagkakaakma ng wikang pilipino ay
iniulat ni Wilhelm von Humboldt, na isang bantog na
pantas-wikang aleman, na Ang wikang tagalog ay siyang
kasakdalsakdalang buhay na alaala niyaong dakilang wi-
kang malayo-polinesya, na ipinalalagay na magulang na
pinanggalingan ng lahat ng ibang wika ng Kamalayahan.

Ngunit ang yaman ng wikang tagalog ay hindi lamang
sa kaniyang pagkakaakma napapansin kungdi sa pag-uukol


27

man ng mga katagang salita sa mga kilos, galaw, amoy, ibp.
na di pangkaraniwan sa ibang mga wikang tanghal. Halim-
bawa sa kilos:

Tumingm:

tumingin sa itaas ......................

tumingih sa ibaba .........................

tumingin sa palibot ....................

tumingin sa likuran ............. . ..

tumingin sa malayd .......................

tumingin ng saglit .....................

tumingin ng magiliw ......................

tumingin ng pagalit ....................

tumingin ng pasenyas ...................

tumingin na may kabagsikan .............

tumingala

tumungo

lumingap

lumingon

tumanaw

sumulyip

magpapungay

umirap

kumindat >

mangdilat, manglisik ibp.

Sa galaw at kilos. Halimbawa, upo:

umupo, lumikmo, lumuklok, lumupagi, lumupasay,
humindara, maningkayad, ibp.

Sa amoy. Halimbawa, bahd:

mabahd .................

maanghit ................

maangis .................

maanggo ......... ...... .............

maangot .................

maantot o mabantot ibp...

Sa lasa, halimbawa:

maalat .................

maanghang ...............

maaskad; mapakli ........

maasim ..................

makasim .................

maanti ..................

mayapi ibp...............

anoming masamang amoy

mabahong kilikili

ang masamang amoy ng dumi

ng tao o hayop

ang masaming amoy ng sirang
gatas.

ang masamang amoy ng siring
bagoong, tapi, ibp.

ang masaming amoy ng nangu-
luum na tubig.

kung sa asin.

kung sa sili, paminti.

kung sa bungang kahoy na hi-
liw.

kung sa suka.

kung sa tubig na tabang na pi-
nasok ng alat.

kung sa niyog na sira.
kung sa pinding na sira.

Sa mga uri ng mga halaman at ibat iba pa, halim-
bawa:

bigis, elon-elon, minalabon, sinampaga, makin,
kinuros, anit-supal, magkimpol, kinandi, minalet,
mismis, dinumero, malagkit, ipot ibon, binaret, ibp.


28

Sa mga kataga (o sinonimo), halimbawa:

pusit ..................... panos, ehoko.

naranhita ................. sintunes, sintures.

tuyo ...................... hawot.

suha ...................... lukban.

ali ....................... daga.

usapan .................... dagangan.

sumuot .................... sumulib.

alimango .................. katang.

tumungo ................... tumutok.

pusali .................... pulasi.

at ang maraming mga libolibong katagang salita ng ibat
ibang lalawigang tagalog.

Bukod sa mga nabanggit, sa mga lalawigang tagalog na
karatig o kalapit ng mga lalawigan ng Kapangpangan,
Pangasinan, Bisaya, Bikol at Ilokano ay napasukan din ng
mga salita ng mga tagaroon.

Halimbawa:

ng kapangpangan ....... angkat, alulong, ibp.

ng pangasinan.......... baat, bukot, ibp.

ng bikol at bisaya .... bu-ang, pasayan, bahaw, bali-

was, ibp.

ng ilokano ............ andap, batutay, ibp.

na ang ganiyang mga salita na totoong marami ay maibi-
bilang na ring mga kataga sa wikang tagalog, at kung di
man pangkaraniwan pa sa lahat ng lalawigang tagalog,
ay darating ang panahon na ang lahat ng ganitong salita
ay magiging palasak; sapagkat binibigkas na ng gayot
gayong lalawigang tagalog, na isa pa ngang karagdagan
ng yaman ng wikang tagalog at kasiyahang loob ng mga
lalawigang pinaghanguan, na dili ibat ng Kabikulan, Bi-
saya, Kapangpangan, Pangasinan at Iloko. At ito ang
totoong katangian ng wikang tagalog, na walang ibang
wikang tanghal dito sa Pilipinas na napapalamutihan ng
mga salita ng ibat ibang wika ritong tanghal na gaya
ng wikang ito, na karapatdapat ngang maging wikang
pilipino.

At isa pa rin sa nadagdag sa yaman ng wikang tagalog
ang totoong maraming salitang banyaga o mga salita ng
mga wika ng ibang bansa na nakatalamitaman ng Pilipinas.

Alam ng madla na ang wikang sanskrito ng mahiwagang
India ay nagtaglay ng kapakanan noong araw sa kabi-


29

hasnan ng mga taga Malaya, at ito ang dahilan kung kaya
sa wika nating mga malayong pilipino, ay may mga sali-
tang sanskrito, gaya ng kuta, diwa, laksa, sutla, budhi, ibp.

Bago natuklasan ng mga kastila ang Pilipinas ay nagsi-
siparito na ang mga pakir o mga paring moro ng mga
taga Arabia at nagpapalaganap ng kanilang kapanampala-
tayahan: kayat ang salitang binyag ay napasok tuloy sa
wikang tagalog, dahil sa sila ang unang nagbinyag sa mga
tagarito: anopat ang lahat na mabinyagan nila ay moro;
sapagkat ang salitang binyag ay hindi taiagang salitang
tagalog, kundi salitang taglay nila rito, at sa dahilang
nabanggit kung kayat may mga salitang arabe sa wikang
tagalog, na gaya ng hukom, hiya, taksil, alak, ibp.

Ang salitang turko na turbante at ang mga salitang persa
na pagoda at basar ay taglay rito kaypala ng mga arabe o
kung dili ay ng mga kastila.

Ang mga insik na katalamitaman kapagkaraka ng mga
pilipino ay totoo ring marami ang mga salitang naipasok
sa wikang tagalog, gaya ng pisaw, tiani, wisit, buwisit,
tinghoy, susi, sotanhon, miki, misuwa, pansit, sangki, lum-
piya, siyupaw, ampaw, petsay, kintsay, at ipb.

Sa boong panahon ng ipinagpund rito ng mga kastila
ay nakapagpasok din sila ng maraming salita ng kanilang
wika sa tagalog, gaya ng misa, pare, kura, birhen, guber-
nador, kapitan, abugado, duktor, papel, tinta, pluma, kut-
sara, kutsilyo, tinidor, pantalon, sapatos, sumbrero, tren,
kalesa, adobo, mitsado, pirito, putsero, ibp.

Saka, hindi lamang ang kanilang mga salita ang ipina-
sok sa wikang tagalog kundi pati pa ng salitang pinulot
nila sa ibang mga wika, na gaya ng amen, talisman, alma-
nake, ibp. ng mga ebreo; ng emperador, sakramento, ospital,
ibp. ng latin; ng geograpia, ortograpia, telegrapia, ibp. ng
griego at ng iba pang wika.

At dito sa panahon ng mga amerikano ay unti-unti pa
ring napapasukan ang wikang tagalog ng mga salitang ing-
gles, na gaya ng besball, totball, boksin, ibp.

Ang hapon ay nakapagpasok din ng mga salita nilang
diyu-ditsu, kimono, ibp.

Kaya sa wikang tagalog ay nabibigkas ng matalino, ma-
pitagan at magandang pangungusap ang anomang tibok
ng damdamin, ang anomang salamisim sa isip at ang ano-
mang layon at taglayin ng kalooban.


30

Pakinggan ninyo itong ilang pananalita ng mga taga-
bukid at tagabundok:

Pag maaga ang lusong
Maaga rin ang ahon.

Iba ang agap sa sipag.

Daig ng maagap
ang is&ng masipag.

Kaya

Masisi na sa agap
huwag lamang sa kuyad.

sapagkat

Magsisi ka man at huli
wala nang mangyayari.

dahil sa

Wal&ng unang sisi
sa unang nangyari.

Pakinggan naman ninyo itong ilang pananalita ng mga
taga nayon:

Hoy! tagaibang bayang giliw
halika muna rini sa amin
kung wala mang ulam at kanin
may hitso namang ngangangain.

Bahay man ay kubo at lam&n ay tao

mabuti kaysa bahay na bato na ang lam&n ay kuwago.

Aanhin ko ang sarong gintd
na makatutuyd ng dugo
mahanga ay sarong tabo
na makapananariwa ng pusb.

Gayon din itong pangkaraniwang kawikaan ng madl&:

Madali ang maging tao
mahirap ang magpakatao.

Ang taoy di man mahal
bigyang purit ng kalugd&n
sapagk&t ang puri ay sa nagbibig&y
at hindi sa pinagbibigy&n.

Ang hindi nakikiugali
ay wal&ng hitsurang umuwi.


31

kaya

Isang mauring karunungan
ang gawang pakikibagay.

Maginoo ka man kung turan
at walang magandang asal
ay para kang taing bakal.

Ang pilak mo man ay sangkaban
Ang ginto mo man ay sangtapayan
Kung wala ka namang kaibigan
Ay wala ka ring kabuluhan.

Maganda ka man at marikit
mabuti sa pananamit
kung walang sariling bait
ay walang halagang gahanip.

Sa mga pagsisiyam at iba pang mga pagkakataon ay ka-
raniwang ugaliin ang pagbubugtungan. Pakinggan itong
ilan:

Kahit walang tingig
nagkakaunawaan ng pag-ibig

Katuturan: SULAT.

Maitim na parang uwak,
maputing parang busilak
walang paay nakalalakad
at sa hariy nakikipag-usap.

Katuturan: SULAT.

Iguhit mot nagbabalita
ng sarisaring talinghaga.

Katuturan: PANITIK.

Maputing parang busilak
Kalihim ko sa pagliyag.

Katuturan: PAPEL.

Nagtanim ako ng isip
sa ilalim ng tubig
dahon ay makikitid
bunga ay matutulis.

Katuturan: PALAY.

Lahat, akoy minamahal
mang-aawit ang aking tatang
suot ko namay putian
ang puso koy dilaw.

KatUturan: ITLOG NG MANOK.


32

Maging sa mga tuksuhan ay napapansin ang gandat
yaman ng wikang tagalog. Naito ang ilan.

Anang mga binata:

Ang huni ng pirituwit (?)
sa itaas ng kalumpit
pag ang dalagay pangit
bagong taoy nabubuwisit.

Ang huni ng kilyawan
sa itaas ng kalumpang
pag ang dalagay mayabang
bagong taoy nasusuklam.

Ang tugon naman ng mga dalaga:

Nagkakatotoo ang huni ng lawin
mga binatay tantong sinungaling
dudukot sa bulsay walang dudukutin
paglabas ng kamay ang lamay hangin.

Nagkakatotoo ang huni ng gansa
mga binatay tantong walang-hiya
uupo sa papag sasalisalita
hitso ng dalaga ang siyang nginanganga.

Sa mga dakilang kurukuro, maging sa pagbabala, maging
sa parunggrt, maging sa pagpapaala-ala ay napupuna sa
wikang tagalog ang yaman at kasakdalan.

Anang magiting na Mareelo H. del Pilar:

Ang dagat na payapa

pag siyang nagbala

walang bayaning makasasagasa.

Ani Diego Mojica, na isang makata ng Kabite noong
araw:

Sinomang nabubuhay ay dapat mag-iingat
sa mundong marayang lipos ng bagabag
ang taoy may halaga kung maraming pilak
lalo nat maginoo kahiman at sukab.

Anang ating bantog na Francisco Balagtas:

Kung ang isalubong sa iyong pagdating
ay masayang mukhat may pakitang giliw
lalong kaingatat kaaway na lihim
siyang isaisip na kakabakahin.

at marami pa.

Ang wikang pilipino nga ay totoong mayaman, maging
sa mga salita, maging sa mga kathang-isip (o mitolohia),
maging sa mga alamat at salit saling sabi, maging sa mga


33

karunungang bayan (o folk-lore) at ibp., na ang tanging
kulang ay maisaaklat ang mga bagay na iyan: kayat na-
sabi ni Padre Chirino na: Sa wikang tagalog ay nasum-
pungan ko ang mga uri ng apat na pangulong wika ng
sangkatauhan: ang hiwaga ng ebreo, ang kadaglian ng
griego, ang yaman at ganda ng latin at ang pitagan ng
mga kastila.

Bagaman ang wikang tagalog o wikang pilipino ay isang
wikang may kakaibang pagkakaakma sa mga wikang kan-
luran na gaya ng kastila, inggles, pranses, ibp. at bagaman
sa biglang masid ay tila mahirap pag-aralan at matutuhan,
ay hindi gayon, kungdi isang wikang madaling matutuhan
at bilang katotohanan ay halos lahat na di tagalog na na-
parito sa Maynila na galing sa ibat ibang pook ng Pilipinas,
ay sukat sa anim na buwan na ikatira rito ay nakikipag-
usap na ng wikang tagalog.

Hinggil naman sa ibang mga wika rito sa Pilipinas ng
mga may kabihasnang pilipino na gaya ng mga bisaya,
ilokano, bikol, kapangpangan, pangasinan, ibp., bagaman di
ako marunong ng mga wikang iyan ay ipinalalagay kong
mayaman ding gaya ng tagalog; sapagkat mga kakapatid
na wika, na ang katangian lamang ng tagalog ay siyang
wikang kinalalahukan ng mga salita ng mga wikang na-
banggit, siyang wikang lalong linang, siyang wikang lalong
malaganap at siyang wika rito sa pangulong bayan ng
Sangkapuluang Pilipinas.

O












1

I

/


Full Text

PAGE 1

! "##

PAGE 3

!

PAGE 4

!"# $% $"

PAGE 5

! &'() $%&'(&)*'+&'$,&-($*'+&(.-&*.*)&*'/&,&*/&**'+'&&(,&-&-+'&($%&012*/&.3&3&%*'4&5&'&5&,&'&)(6)0.$5&*'3&/&4.*&*'*&/&3.*'+'&&(,&-/&4&5*'.-7/&5&'(&6-($*''&)*&*'-&*'(&&*'(&(&.8,&*'&*.6)./&*'3$%&*&*'(&,..-&*$5&*'+&3&/&*',&4&&5&*')&)&2.*'.-6)+&3&3&*''.-*&-.*&*'*&*')&2./&./&*'($2&*&*'5&'/&3.4&**.-&*'(&*.)&*'/&(2./-&*$5&*'.4&*0&&*'&-/&0&4.,&*'.5.*&,.%&*&'*'/&(2./-&**&&*'/&'&)*'+'&5&'(&(&-&*&)0.(.*&.,&*'&**'4.*&,.*4&*'($2&&*'3&'*'($2&6)*&5&/&'--$,)7 9,&+(*'0.*'&(&.,&*'&*:*'$*.6-+&3$-.*&&*'*&2.2.)&* &5&*&)&+*&.-6)+&&&2.*'0.(&(&.,&*'&*.*&*'+'&&(,&-&-+'&-&,&*'$*.6-&*'/&3.*'.3&7&*'+'&.-6)*&'5&5&(.,&,&*&/&,3*'0&4**'*&/&3.*'+'&&(,0-&--&,&&)0**&-.-.5*&*'3$*'&*'./&*'%&,&*'4$+85&)*&5&'/$/$+&(.-/&,3*'+&2&+.*'-&* &2&4.,&)%&,&./&+&*''&)&*.)&/&3.,&*'*'+'&+&/./.',&*'*&'+&+&4&,/&%.(&*'-&'&,'&*'*&'8$(,*'3$,&'*&5&*.*.%&,&/&(&)&+&*&**'*&/&3.*'%.(;&)*/&+&'5&5&*&)&+*&2.**'&)*'4&5*&*'+&(&85&5&*-&)0./&5&,&6)4.4.'.-5&/&+'&%.(&*'5&*'(&8/&,$($)&**'5&*&*&,.'*&.-6)$*-.8$*-+'*&3$/&+&2&+.*'-&*4&3&*'5&-$,)&*'(&*.)&*'5&'8&&2&,/&(&*.)&*'%.(&$5&*'+&(&)&2,*'./&*'2*.&,012*

PAGE 7

! &&*+# () *'5&(/&*'.*.$(,/&&(.*/&5&*&)&+*&.-&)&*'<&+&**'.(&*'&'&,'= *'<.(&*'&'&,'=/&(&/&,$($)&*&)&*'<.8(&*'.,.5.*=&)/.)&*'%.(&*'/.*&/&,.-&2.-/&&)*.,&&-/&+'&,&,&%.'&*'*&/&5&,.3-*.-7/&+'&,&,&%.'&**'.?&,$,&(&*$13&/.4&&-&&* &3.-1&-&*'&*&'$*&&)&3&/&-/&+'&5(*'2.*/.51&-*>&*-&*'3&)3&).**'0&'&-&/.5.(&-/.*&/&,.-&2.*/&+'&5$,*'.*02&2.*0$@$1,.,)&-/&.3&5&*'+&,.,..-*&5$,0&2$**'0.**'%.(&*'.-&*'+'&-&'&.3&6-.3&*',&,&%.'&*'4.*0.&'&,'*&*&*'&5&2.-/&&)*.,&/&5&'8&&2&,/&+'&<1,1'.=&-/&+'&<$*.8A12/.0&0=:'&)*0.*&*'+'&*&*'&,&(&,&-*&'4&*&583$4&)2.-&-)&*'+'&*&*$*'($,&*/&+'&(&%&*.4&*0.-*'5&+&4&,&&*/&+'&(&%&*.4&**'+'&3&4&)8(&,&(&,&-/&.3&6-.3&*'5&'&%&&*0.-:(&)&4&,//&,&4&-*'5(*'.,.5.*&/&)+&)*&(&(&$/&5*'%.(&*'&'&,' &&(.*'+'&5&',&,&(3&),.*''8,.*''&),&'.&(*'+&)*&(&$/&5*'%.(&*'.-/&+'&3&)&*83&)&**' &5&+5&*'&*&2,&(&*'&/.*&*&'$.*.*,(/$2.,1/2-1$13&./(&)&/&31,& &'&)&*.35 &&*(&)&*'*&'(&2**'%.(&*'&'&,'&-*'.3&6-.3&*'%.(&2.-/&.,.5.*&/B *'.,.5.*&/&)./&*'(&5$,$&**'+&-&-&3&*',$5&*&0.*.0.,.'*'+'&3&-./.,',&%&&-0&'&-:*&(&(&*8 C&*&)&+*&3.*&/&/&$,%&'&*'.,,&+2**'.(&8""*'!./)1+321D

PAGE 8

# ,$*'&**'+'&5$*-085$*-0*&+'&3$2,&-3$,$3$*80$(.*&-*&,.,.'.0*'(&2&'&-&**'(&*.)&*'+'&,.3./+'&*&)*+'&3&)&*&-+'&,&,&%.'&*&)*&5&5&,&8+$-.4&**'/&2./&2.*'4&,&+&*:&*'+'&/&5&+'&3&-./+'&.,'+'&,&%&&-(&2&'&-&*&)(.*&3$3$4&)&**'/&2./&2.*'./0&&-(.*&5&,/&-$3.'&-&*'(&*.)&*'+'&5$*-085$*-0*&+'&3$2,&-3$,$3$*0$(.*&)*&'8..+5(*'/&2.8/&2.*'(&)&+&*&**'+&0,&*'(.*&5&,+&'2*'/&-$3.'+&'.*'/&,$5&&-+&'.*'/&4.+5&5&8%.0&-/&3*'5&'&*2.**'.,.5.*&/&)5.*&'8$($,&**'+'&$*&*'-&'&2.-*'(&*.(&*.)&*'&*'+&0,&*'4.%&'&/&(&3$4&)&**&5$+$(&%*'(&*.,&*'0&+0&+.*./.5&--&,.*'&)&*'3$(&*',.%&)%&)*'$+&'&*'/.(&-*'&2&%*',.%&*&'*'3$%&**'(./,&5*'3.-$.**'/.+)*'4&*'.**',&'&/,&/*'-$3.'*'4$*.*'.3*&-'&)*0.*&*'+&0,&*'3&'&)*&*&'.*'(&'&+.-&*/&5&+$+$4&)&)5.*&'8$($,&*0.**'(&*.(&*.)&*'*'+'&*&.*.$(,&)/.)&*'*&'.*'/&,.'&**'+'&%.(&2.-/&.,.5.*&/-&*'(&-&'&,$'&**&*&/&,$*80&)&*(&,&'.-*&&**'.,.5.*&/&)*&'$(,0.*/&+&08,&*'3&'&)&-(.*&5&,*'+'&*&/.)&*'*&'.*'/&8,.'&**' !"#"" *'+'&/&,.-&$5&*'5&'8$'*&)8$'*&).*&-$5&*'./&8&)//&./&*'5&*&*&,.-&&)'.*&+.-&**'+'&/&*'(&5*&(&.,&*'&**&'&)&*'+'&-.5.(5&*',&5.5&*'8$'*&).354&*''&*'/&*&'.*'./&*'%.(& .*''.,*&+&*/&5&'/$,&-&*'+'&"$&)'.*&%&*'+'&-.-.(E,1-2&F:&-&*'+'&!&)'.*&%&*'+'&5&*-.'E/>,&3&F:&-&*'+'&%"&)'.*&%&*'+'&/&,.-&&'&*.-&*'+'&&)/.)&*'($+&-&%&*/&+'&-.*'.':&*'+'&""&)/.)&*'($+&-&%&*/&+'&./.5&*:&-&*'+'&%&)/.)&*'($+&-&%&*/&+&08,&*'3&'&)*5&*'&6-&*'+'&$"&)/.)&*'*&'.*'/&,.'&**'+'&%.(&:&*'+'&%&*'/.)&*'0.%&:&*'+'&""&*'/.)&*'-&'&5&+&'.-&*&-&*'+'&"$&*'/.)&*'&*) &'&*.-*'&&*'%.(&&)/.)&*'*&'4&4&)&'*'5&'8../.5/&5&+&+&'.-&**'+'&/&,.-&:/&5&'(&6-&*'/&8,.-&&)/.)&*'/&'./&'*'./.5&*7(&)&6-&*'+'&&*'/.)&*'3$+$3$*'./&*'%.G0 -($*'5&&**'*&'(&2**'(&*.(&*.)&*'%.(&&*'.3&6-.3&*'5(*'.,.5.*&/*&'&)&2.**'.3&6-

PAGE 9

H 5&*'./&&0"" !"&%&)(&.,&8*'&*'.,&4&0&*'5&'(&(&&(+&*.-*&/.)&*'5.*&(&85&*'$,*'3$(&,*'(&)&+&*&**'%.(&*'.&%.(&*'.,.5.*E&'&,'F&*'3&%&6-/&,.-&&)E*+321F($*'0.+&*&)*&'&'&%&*' $*'.*&'&5&)&*&**'5&*'8&(3&)*&"(&)&6)/.*&/&*'8(&5&**'+'&%!%"E5&2-.1$,&*+.*&,F *'+'&E*+321F&)*&4&4&-./&0&,&%&7 &8-$-$3E52.+.-.AF&-/.*&*'(&5&*E1+5$1/-F *'!"E*+32152.+.-.AF&))&*'&,&**&$'&-*'/&,.-&'&)&*'%"%"".35 *'"!%"E*+3211+5$1/-F&))&*''.*&+.-&**'-.5.(E5&2-.1$,&F*&.*.&&'5&*'./.*./.*'.-.0.*$0$'-*'/&$'&-*'/&,.-& *'+'&-.5.(*&5&*'8&,&*E5&2-.1$,&/*+.*&,1/F&)--*'+&2&+.,&,&4&0(&*'.,&*7 *'E$'( .3&*'3&*/&/&'&*.-*'5&2&&*&)'&)*0.**&'(&82**'/&2.,.*'%.(&&*'(&-&'&,$'&**&(.*.,&,&*'%.8(&*'&'&,'&-*'&)6)(.*.(.,&,&*'%.(&*'.,.5.* *.)'*.)$'&* 3$(.03$(.2&* 4$(+4$($+&* 3&'3&'$4&* *'!( /&(&)(&/&(&) /$*(&/$*0 /&,(&/&, ,&3&*(&,&3&* &%&)I1&&%&) *'!)E$'( 3&.-(&3&.-&* /&+J(&/&+&&* 3$-.(&3$-.(&* ,.(/.(&,.(/.(&* -$,.*(&-$,.*&* *'!*&(&,&*'(&5*'%E$'( 5&-&%&0(&5&-&%&2&* 5&4.*'&!%!"$ 5&4&+&(I1&5&4&+&(&*

PAGE 10

D *'!E$'( $+&'& 3$(&/ 4&5* I1.*&3$(&/&* *'$( 3&'/.( 4.+&'/.( /&)&*' *&)&*' /&(.4.*&*&(.*'E$'( /.+$,& 0&+0&+ 0&+0&+.* -$*-* -$*-$*.* &+& .*&&+& &*&( .*&&*&( './& 0$,&*' 0.*$,&*' 3&/& 3&3&/&I** *'( /$,&2&&*$*$,&/&,&)/&) -&'&,' 2&&*&*&'&,' *'!( 3&)&* *'!E$ '( /&,& *'"( &+& .*& 2&&'8.*& 4&5* 0&+&' 2&&'0&+&' -.*&5&) 2&&'-.-.*&5&) ./0& *'"*&(&,&*'(&5*'!( (&5&-.02&&'I1&5&-.0 (&(.,&,&2&&'I1&(.,&,& (&&%&)2&&'I1&&%&) *'"*&(&,&*'(&5*'!E$' (&.3.'&*2&&'I1&.3.'&* (&3.2$&*2&&'I1&3.2$&* (&-$(/$3&*2&&'I1&-$(/$I.&*

PAGE 11

*'"( '&%& 2&&*''&'&%& '&+2&&*''&'&+'$, 2&&*''$'$, *'( (&-4& 2&&5(&-4& (&50, 2&&5(&50, '&%& 2&&''&%& *'5&7 -.*'2* 5&*.*'.* 3.,. 5&3.,. 3&4&) 5&3&4&) 3&,.-& 5&3&,.-& *'%E$'( '&%& 5&'&%&&* &2&, 5&&2&,&* 3.,. 5&+.,.(&* *'%E$'( *0 5&*2.* *'%!( 3.,. 5&(-3.,. 0&,& 5&(.0&,& 3.'&) 5&(-3.'&) *'%!!( (&+&) 5&(.(.(&+&) ./& 5&(.(../& 0&+&) 5&(-(-2&+&) *'%!!%"( $/&5 5&(-(.5&'8$/&5 4&2&5 5&(.(.5&'4&2&5 &'&%3$4&) 5&(-(.5&'8&'&%3$4&) *'%!!%"E$' &'&% %!!%"" /&,.-& %!!%" 0&) %!!%"$ &*)&)& %!!%"$ *'%!!%"*&(&,&*'(&5*'!( (&&,&+%!!%"! (&&,.-%!!%"! (&/$*0%!!%"!

PAGE 12

K *'%!!%"*&(&,&*'(&5*'E$'( 0&+&) -$,*' /&3) 5&(.(.5&'0&+&)&* 5&(.(.5&'-$,$*'&* 5&(.(.5&'/&3$)&* *'%!!%" *&(&,&*'(&5*'!E$' (&.3.'&* 5&(.(.5&'(&.3.'&* (&/$*0$&* 5&(.(.5&'(&/$*0$&* *'%"( (&.* 5&'(&.* .3.' 5&'8.3.' -$,*' /&(,, 5&'/&(,, 0&,& 5&'0&0&,& 3.,C *'%"!( -& ,&,&(. 5&'(&,&,&(. 3&-& 5&'(&3&-& *'%"!*& (&,&*'(&5*'!( (&./& %"!! (&/&+& %"!! (&/$*0 %"!! *'%"!*& (&,&*'(&5*'!*$'( /&(.%"!!! &*)&)& %"!!$ *'%"!*& (&,&*'(&5*'( +0*$*$,&%"! +0*&*&,&)/0)5&'(&+&*&*&,&)/&) *'%"!*& (&,&*'(&5*'*$'( +&&%&.* %"! +&2&+0&+.* *'%"!*& (&,&*'(&5*'!( +&(&3&)&* +&(&3&' %"!!" *'%"!*& (&,&*'(&5*'"( +&'3&3&3) 5&'(&+&'3&3&3) +&'8../0& 5&'(&+&'8../0&

PAGE 13

*'%"!*&(&,&*'(&5*'"( """5&'I1&2&&*''&'&+2&&*''&'&%&5&'I1&2&&*''&'&%& *'%"!*&(&,&*'(&5*'%"( 2&&5&'3.25&'I1&2&&5&'3.2 2&&5&'8./.55&'I1&2&&5&'8./.5 *'%"!*&(&,&*'(&5*'%"&-( 2&&5&'2&&2$**'5&'I1&2&&5&'2&&2$**' 2&&5&'2&&)&3&*'5&'I1&2&&5&'2&&)&3&*' *'%"!*&(&,&*'(&5*'%"&-%( %"% %"!%"% %"%""%"!%"%"" *'%"!*&(&,&*'(&5*'%( 5&2.-%"!% 5&3&)&%"!% 5&3.,.5&'I1&5&3.,. 5&,.'5&'I1&5&,.' *'%"!*&(&,&*'(&5*'%"( -$2%"!%" &2&,5&'I1&5&'8&2&, *'%"!*&(&,&*'(&5*'%( 5&,&3.2%"!%$ 5&,&&%.-5&'I1&5&.&&%.*'%"!*&(&,&*'(&5*'%E$'(5&,&3.*-&*'5&'I1&5&,&3.*-&*'.* *'%"!!( /&(.%"!!! -$,'5&'I1&I1&-$,' *'%"!!*&(&,&*'(&5*'%( 5&2*%"!!% 5&2.-L%"!!% 5&,.'5&'I1&I1&5&,.' *'%"!!*&(&,&*'(&5*'%!( %!%"!!%! 5&I1.4&2&5%"!!%!$%

PAGE 14

" *'%"*&(&,&*'(&5*'%( 5&20*5&'5&2* 5&2.-5&'5&2.*'%"*&(&,&*'(&5*'( 2&&)&3&*' 2&&(./.'MMMMMMMMMMMMM 5&'2&&2&&)&30*'95&'2&&2&&(./.' *'%"%%!( 3&.5&'5&5&(&3&.3&3& 5&'5&5&(&3&3& *'%"%%( 5&'5&5&-.3$,.0 5&'5&5&-.%&(&, *'%E$'( 0.*'0.*' 5&,&2.*0.*'&* *'%"( $, 5&*'$, &4.5&*'8&4.'$5.5&*''$5.3&*/& 5&*'3&*/& 3$(.0 5&*'3$(.0 *'%"*&(&,&*'(&5*'E$'($,N%"$$ *'%"$( 4.+&'/.(5&*'4.4.+&'/.( 4.*&)&*'%"$$" *'%"*&(&,&*'(&5*'( %" 2&&,.%&*&'5&*'2&&,.%&*&' *'%"*&(&,&*'(&5*'E$'2&&0&,.&*%" *'"( ,.*''888888888888888888888888/&*',.*''0 3$%0*/&*'3$%&* -&*/&*'-&*

PAGE 15

*'"( 0&.'0.'/&*'0&.'0.'&* 3&4&)/&*'3&4&)&* *'"( &2&%-&'8&2&% .*.--&'8.*.$,&*-&'8$,&* '.*&%.&'8'.*&% *'"( 0.--&'&2.*&)*-&'&*&)* 3$(.0-&'&3$(.0 3.,.-&'&3.,. '&%&-&'&'&%& /$,&--&'&/$,&*'"*&(&,&*'(&5*'%( 3&4&,&-&'&5&+&4&,& 5.,&(-&'&5&+.,&( *'3&%&6-./&/&+'&-.5.(*&*&3&*''.-&)+&)(&*.8(&*.)&*'(&5&(&*&*&)*/&-.*&-&',&)*&(&4$,$'&**'$'&-*'/&,.-&&4&-0.**&+&**'3&4&'.*'5&*&*&,.-&E5&2-1/01,&2&1.*F&)*&'.'.*'&,&*E*+321F($*'.*&&'&5&)&*&**'5&*'8&(3&)*&"*&(&)&)&+$-&*/&0&+.($*'./&/&&0*&,&4&-(&4.+&6-&*'5&'($*&**'4&8,.+3&%&&)./&*'$'&-,&+&*'*'/&,.-& 5&*'$2..*-.)&(.*4.)&/&*&*'./&*'&,&*E*+321F&)(&.,&*'&*&*'5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'84.)&/E&08O1-.AF *'5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'84.)&/E&0O1-.AF&)'&)&2.**'+'&&,&**&3&3&4&'.*'0&,&%&7!E52.+.-.AF4&,.+3&%&7%+&-/.*&*'(&5&*E1+5$1/-F4&,.+3&%&7% *'+'&(&-$-$3*'5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'4.)&/E&0O1-.A52.+.-.AF&))&*'+'&5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'4.)&/*&+'&$'&-*'/&,.-&E&0O1-.A/2&.11/F'&)&*'$".35 *'+'&/.*&*'(&5&*'+'&5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'84.)&/E&0O1-.A/1+5$1/-/F&))&*''.*&'&+.-&**'

PAGE 16

-.5.(E5&2-.1$,&/F*&.*.&&'5&*'./.*./.*'.-.0.*$0$'-*'/&$'&-*'/&,.-&-+&*&)+&2&+.2.*&-+&)(&*.8(&*.)&*'(&5&(&*&*&-.,&,&4&0(&*'.,&* *'!( -$,&0 I1&-$,&0 +$(4& (&+$(4& &)& (&&)&&)& ,$'0 I1&,$'0,$'0 -&((&-&(--&(*'!( &5&.(&&5&,.+& .I1&,.+& %&, .(&%&, *'( '&,./ '&,./.* '$/'/ '$/'$/.* 3&,.+3.*' 3+&,.+3.*' '.*'.*.**'( '.*'+.*-$&* 5.,&( 5.*.,&(&* *'( 3$-. +&3$-. /&+& 3&+&3&&,.(&3( +&&,.(&3( *'E$'( &%& +&&%&+ /$*0 +&/$*$2.* /.*-& +&/.*-&4.* *'*&(&,&*'(&5*'%!( &,&++&5&I1.&,&+ *'*&(&,&*'(&5*'%"( 5&*'4&,.*&+&5&*'4&,.*& 5&*''$,+&5&*''$, *'!( 3&'+&(&3&' ,$+&+&G&,$+& '&,.*'+&(&'&'&,.*'

PAGE 17

; *'!*&(&,&*'(&5*'E$' -$%.0+&I1&-$%.2&* /&,&! ,&5.+&I1&,&5.&* *'( 4.*.*'&+&,&4.*.*'& '.4&)+&,&'.4&) (&*.*+&,&(&*.* *'"( +&*'0&&* 0&*'(&,+&*50&*'(&, 0.5&+&*'0.5& *'%( 3.'&)+&5&+.'&) %+&5&*$+5& *'%"( +&5&'3.2 ($*%&+&5&'($*%& *'%"(&,&*'(&5*'( +&2$**'+&5&'+&2$**' +&2.(.-+&5&'+&2.(.*'%( ,&3)5&,&3) ,&(.5&,&(. *'%( 3&3&5&3&3&.* (&.*5&(&.*.* *'%( 3.25&,&3.2# 0&/&,5&P&0&/&, *'%*&(&,&*'(&5*'E$'(3.*-&*'5&,&3.*-&*'.* *'%"%( 5&%./5&*'5&5&%./ -.3&)5&*'5&-.3&) *'%!*&(&,&*'(&5*'( +&3$-.5.*&(&+&3$-. +&'&*0&5.*&(&+&'&*00

PAGE 18

# *'+'&5&*'*&(&2&&*5&*'(&/&,$($)&*&-5&*'4&4&82&5.*E-.1+5/5&/&0/521/1*-1/)>$-$2/F*'3&%&6-&*)*'5&*'%&-&/EA123F&)*&'&'&%&2.*'$ &)2**&+&*'-&,&'&*'-$*-$*.*5&-&(&2&**'5&'8$$'*&)*'./&*'5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'4.)&/E&0O1-.AF/&(&5%&5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'8$'*&)E&0O1-.AF&-*'./&*'&,&*E*+321F/&(&5%&&,&*E*+321F:*'$*.6-.-6)$(,/&5&'-$-$20&-4.*0./&5&*&)&+ 5&*'.5&,.%&*&'.5&*'%&-&/&*'&*+&*'/&,.-&&)(&.,&*'&*&*'5&*'%&-&/EA123F *'+'&5&*'%&-&//&%.(&*'-&'&,'&)'&)&2.**'+'&5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'4.)&/E&0O1-.AF&-*'+'&&,&*E*+321F*&3&3&4&'./&0&,&%&7(&-$-$3E52.+.-.AF&-/.*&*'(&5&*E1+5$1/-F *'+'&(&-$-$3*'5&*'%&-&/EA123/52.+.-.A/F&))&*'+'&5&*'%&-&/*&+'&$'&-*'/&,.-&EA123/2&.811/F'&)&*'!".35 *'+'&/.*&*'(&5&*E1+5$1/-F&))&*''.*&'&+.8-&**'-.5.(E5&2-.1$,&F*&.*.&&'5&*'./.*./.*'.-.0.8*$0$'-*'/&$'&-*'/&,.-&-&),&,*'+&2&+.&-+&)(&*.(&*.)&2.*'(&5&(&*&*,&,&4&0(&*'.,&* *'+'&/.*&*'(&5&*'5&*'%&-&/EA123/1+5$1/-/F&)+&)0&,&%&*'5&*'$,*'&*)7&*'&-" *'( /$,&-/$+$,&'&%'--+&%& .*+-%*.*+ .3.'$+.3.' *'&*)0*'&)+&)-&-,*'5&*'-.)&(7E$'&-*$'( *'*$'( /$,&-/$,&-.* '&%&'&%.*E'&%&.*F .3.'.3.'.* *'( /$,&-./$,&'&%&.'&%& 4&*&5.4&*&5

PAGE 19

H *'E$'( /$,&-/$,&-&* '&%&'&%0*E'&%&0*F 4&*&54&*&5&* *'&*)*'"( -$20+&'-$20 3.'&)+&'3.'&) 3&)&0+&'3&)&0 *'&*)*'"&)+&)&5&-*&5&*'-.)&(7%"E$'&-%"E$'( *'( -$2.-$20 3.'J).3.'&) 3&)&0.3&)&0 *'%"( -$20 3.'0) 3&)&0 *'E$'( -$20 3.'&) 3&)&0 *'%"E$'( -$20 3.'&) 3&)&0 .5&'-$2 .5&'3.'&) .5&'3&)&0 -$2$&* 3.''&*E3.'&'0*F3&)&2&* 5&'-$2$&* 5&'3.')&*E5&'3.'&)0*F5&'3&)&2&* *'.3&*'+'&&*)*'5&*'%&-&/&).-*'+'&/$+$8/$*07 *'( -$%&+&-$%& '&,.-+&'&,.-&(-+&-&(*'&*)*'.-&)+&)0&,&%&*'5&*'-.)&(7!&-!E$'( +&-$%.(&-$%& +&'&,.-.(&'&,.+&-&(-.I1&-&(-

PAGE 20

D *'!E$'( +&-$%&I1&-$%&&* +&'&,.-I1&'&,.-&* +&-&(-I1&-&($-&* *'!($*'/&&*)*'.*.,&,&5.&)'&*.-#7 /$+$,&-+&I1&/$,&'*+&%&+&I1&'&%& 4*+&*&5+&I1&4&*&5 *'!/&&*)*'&)+&)-&-,*'5&*'-.)&(7&-*$'( *'5&*'-.)&(*&( +&I1&/$,&+&I1&'&%& +&I1&4&*&5 +&/$,&+&'&%& +&4&*&5 *'5&*'-.)&(*& ( +&1&/$,&+&./$,&+&I1&'&%& +&.'&%& +&I1&4&*&5 +&.4&*&5 *'5&*'-.)&(*& E$'( +&1&/$,&+&/$,&-&* +&I1&'&%& +&'&%&*E+&'&%&&*F +&I1&4&*&5 +&4&*&5&* *'!($*'/&&*)*'".*.,&,&5.&)'&*.+&'-$2 +&'3.'&) +&I1&5&'3.'&) +&'3&)&0 +&I1&5&'3&)&0 *'!/&&*)*'"&)+&)&5&-*&5&*'-.)&(7%"*$'&-%"E%"$'( *'5&*'-.)&(*&( +&I1&5&'-$2+0.-$20 +&I1&5&'3.'&)+&.3.'&) +&I1&5&'3&)&0+0.3&)&0 *'5&*'-.)&(*&%"( !%" !%"", +&I1&5&'3&)&0 +&.5&'-$2 +&.5&'3.'&) +&.5&'3&)&0

PAGE 21

*'5&*'-.)&(*&E$'( !%"2&&-$2$&* 2&&I1&5&'3.'&)2&&3.')&*E2&&3.'&)&*F 2&&I1&5&'3&)&02&&3&)&2&* *'5&*'-.)&(*&%"E%"$'( !%"%" 2&&I1&5&'3.'&)2&&5&'3.')&*E2&&5&'3.'&)&*F +&(&5&'3&)&02&&5&'3&)&2&* *'!( &,&+2&&I1-&,&+ /$,&-2&&>G./$,&*'!&)+&)0&,&%&*'5&*'-.)&(7%!&-%!E%!$'( *'5&*'-.)&(*&%!( 2&&I1-&,&+-5&I1-&,&+ +&(./$,&--5&I1./$,&*'5&*'-.)&(*&%!E%!$'( 2&&I1-&,&+5&I1-&,&+&* 2&&I1./$,&-5&I1-/$,&-&* *'!%"( (&+&)2&&I1-5&'(&+&) 3&*'&)2&&I1-5&'3&*'&) *'!%"&)+&)0&,&%&*'5&*'-.)&(7%!%"&-%!%"E%!%"$'( *'5&*'-.)&(*&%!%"( 2&&I1-5&'(&+&)-5&I1-5&'(&+&) 2&&I1-5&'3&*'&)-5&I1-5&'3&*'&) *'5&*'-.)&(*&%!%"E%!%"$'( 2&&I1-5&'(&+&)5&I1-5&'(&+&)&* 2&&I1.5&'3&*'&)5&I1.5&'3&*'&)&* *'"!( 3$*'&2&&'I1&3$*'& &*&(2&&'I1&&*&(

PAGE 22

"K *'5&*'-.)&(*&%"!( +&'I1&3$*'&.5&'I1&3$*'& +&'I1&&*&(.5&'I1&&*&( *'5&*'-.)&(*&%"!E%"!$'(+&'I1&0&4.,&*5&'I1&0&4.,&*&* *'"!"( ,$4&+&'I1&*',$,$4& !+&'I1&*'8..)&( *'(&2&*.%&*'5&*'-.)&(*'"!"&)%"!"( *'5&*'-.)&(*&%"!"( "!"$$.5&'I1&*',$,$4& +&'I1&*'8..)&(.5&'I1&*'8..)&( *'"!&)+&)0&,&%&*'5&*'-.)&(7%"!&-%"!E%"!$'( *'""( 0&5&-""% *'5&*'-.)&(*'""&)%""(*'5&*'-.)&(*&%""( +&'.*'0&5&-.5&'.*'0&5&*'"%($*'/&&*)*'.*.,&,&5.&)'&*.-7 /$+$,&-+&'5&/$,&'$+&%&+&'5&'&%& 4$+&*&5+&'5&4&*&5 *'"%/&&*)*'&)+&)-&-,*'5&*'-.)&(75&8E%$'%&-%E%$'( *'5&*'-.)&(*&%E%$'( +&'5&/$,&-5&/$,&-.* +&'5&'&%&5&'&%.*E5&'&%&.*F +&'5&4&*&55&4&*&5.* *'5&*'-.)&(*&%( +&'5&/$,&-.5&/$,&+&'5&'&%&.5&'&%& +&'5&4&*&5.5&4&*&5 *'5&*'-.)&(*&%E%$'( +&'5&/$,&-5&/$,&-&* +&'5&'&%&5&'&%&*E5&'&%&&*F +&'5&4&*&55&4&*&5&*

PAGE 23

" *'"%/&&*)*'"&)+&)&5&-*&5&*'-.)&(7%%"E%%"$'%%E%$'&-%%"&*E%%"$'( "%%%" +&'5&3&)&0%%" *'5&*'-.)&(*&%( "%% +&'5&3.'&).5&3.'&) +&'5&3&)&0.5&3&)&0 *'5&*'-.)&(*&%E%$'( "%% +&'5&3.'&)5&3.')&*E5&3.'&)0*F +&'5&3&)&05&3&)&2&* *'5&*'-.)&(*&%%"E%%"$'&)4.*0.5&*'8(&2&*.%&*+&,.3&**&,&+&*'/&.,&*'5&*'%&-&/EA123F *'"%!( "%! 3&.-"%! *'(&2&*.%&*'5&*'-.)&(*'"%!&)%"%!( "%!%"%! "%!%"%! *'"%( 4$,'"%$" 0&5&Q"%% *'(&2&*.%&*'5&*'-.)&(*'"%&)%"%( "%$"%"%$" "%%%"%% *'"( .*/.(+&'/&.*/.( (&/-.,&+&'/&(&/-.,& *'(&2&*.%&*'5&*'-.)&(*'"&)%"( +&'/&.*/.(.5&'/&.*/.( +&'/&(&/-.,R-5&'/&(&/-.,& *'"( +&*'8&3&,& $/&5+&*'$/&5 &2&,+&*'&2&,

PAGE 24

"" *'"&)+&)-&-,*'5&*'-.)&(7%"E%"$'%"&-%"E%"$'( *'5&*'-.)&(*&%"E%"$'( &(.-%"! &3&,&5&*'8&3&,&.* *'5&*'-.)&(*&%"( +&*'&2&,.5&*'&2&, +&*'$/&5.5&*'$/&5 *'%"E%"$'( "5&*'&2&,&* +&*'$/&55&*'$/&5&* *'""-6)-.5.(*&5&*'0&,&%&5&*'+&2&+.E5,$2&,F/&&*)*'"( "" +&'0&,&+&*'&'0&,& +&'0&/&,+&*'&'0&/&, *'""-)-.5.(*&5&*'0&,&%&5&*'+&2&+.E5,$2&,F/&&*)*'( /*+$,&-"" 3$+&/&+&*'&'/.3&/& 5$+&2*""/.5&2* *'"-+&*&)-.5.(*&5&*'0&,&%&5&*'8+&2&+.E5,$2&,F/&&*)*'( /$+$,&3$+&/& 5$+&2* *'"%"-6)-.5.(2&+.E5,$2&,F&/&*)*'" +&'-$2 +&'0&,& +&'0&/&, *'"$( 5&/( /&)&*' 3&'/.( +&'/./$,&+&'/.3&/& +&'/.5&2* 0.*'5&*'0&,&%&5&*'+&8 "%" "%" +&'/.5&'0&/&, +&*'.+&/( +&*'.*&)&*' +&*'3.+&'/.(

PAGE 25

" *'"$&)+&)0&,&%&*'5&*'(&2&*.%&*'5&*'-.8)&(7%"$&-%"$E%"$$'( *'%"$( "$! 2&&*'.*&)&*' "$"! %"$! %"$" %"$"! *'%"E %"$'( "$! %"$! "$" %"$" 2&&*'.+&'/.( %"$"! *'%( 4&-.0 5&4&-.0 0* 5&2* 0.5&2.*'%&)+&)0&,&%&*'5&*'-.)&(7&*'%&-%E%$'( *'%( 5&4&-.0.5&4&-.0 5&2*.5&2* 5&2.-.5&2.*'%E%$'( 5&4&-.05&4&-0&*E5&4&-.2&*F 5&2*5&2*&* 5&2.-5&2.-$&* *'-.5.(*&!&-&*'-.5.(*&"%&)+&&&2.*'5&',&5..**&*&'.'.*'!%"%&-.,&5.+&*/&&*)*'/&&*)*'"&)../&&*'&)/ /$2&$,&-+&(&5&'5&/$,&'$2&&%&2&&(&5&'5&'&%& "!%"% ""2&&(&5&'5&3.'&) *'-.5.(*&!&-&*'-.5.(*&!&)+&&&2.2.*'5&',&5..**&*&'.'.*'!%!( /$2&$,&-!%! 3*2&&/&!%! 2&&'0&,&!%! 2&&',$-!%!

PAGE 26

" *'-.5.(*&!&-&*'-.5.(*&"&)+&&&2.*'5&',&5..*0.*&-*&'.'.*'!%"( .*/.(!%"! (&/-.,&+&I1&5&'/&(&/-.,& !%" !% !%" !% !%"! !%" "%!% !%" %!%" %"% %"! %"% !E$' %!%" %"% %"%! %"% %"% % %" !%"! +&(&5&+&4&,& +&I1&5&'/$+.(&5 +&(.5&+&)&* !%"!" !%"" +&'+&2$**' +&'5&I1&5&4&+&( !%" %!%"! .5&'5&,.3&* %"! %"% !$ %!%"" +&.5&'5&3$(&/ %"%!$ +&.5&'5&'&%& %"%" +&5&,&(. +&5&'3.')&* .*0.($*&3&3&*''.-+&*'+'&-.5.(*'.3&5&*'3&4&'.*'5&*&*&,.-&3&(&+&(&)&+-:*'$*.-/&5&-*&*'+&.5&(.,&,&2.-&*'.*.)&)&+&**'%.(&*'-&'&,'/&(&*.)&*'5&'(&(&&(+&$+&*''.--&)*'./&*'$'&-*'/&,.-&&-/&*'(&5&**&-.**'+'&-.5.(*&5&*'8&'5&*'5&*'/.*'.-&-5&*'0$'-*'4&,.+3&%&( .!$%$%$%!%!!%!!%"$%"%"%"!%"!!%"!%"!$%"!%"!%"%"!%"%%"!%%"!%"%"!%%"!!%%"!!%!%"%%%""$%"%%!$$"%"%"$!$!$!%"%"%"$!%!%!$"%%"$!%!%!

PAGE 27

"; $"%%$%!%$%%"$"""""%"%$%!%"%!%!!%!%%"%%%%$%%!% $*'3&3&*''.-.*5&&*'+'&5&*&4**&5&*'3&0)&5&*'*&(&2&&*5&*'(&/&,$($)&*&-5&*'4&4&2&5.*.35*'4&,/,&4&-*'&*)*'5&*'%&-&/*&*&'&'&%&*'5&'.*&&'&5&)&*&**'5&*'8&(3&)*&"&-'&)*0.*&*'5&*'*&(&2&&*5&*'(&/&,$($)&*&-5&*'4&4&2&85.**'4&,/,&4&-0.*'5&*'%&-&/*&*&'&'&%&*'$&)+&($($20*&-.*&*'.0.*&0&+.*'0.(&%&/&*'3&%&6-./&*'$'&-*'/&,.-&7(&)&6-.-*'+'&-.5.(*&.*.&&'5&*'./.*./.*'.-.0.*$0$'-*'/&$'&-*'/&,.-&&)/.)&*'5&*'$,*'3$(&,*')&+&**.-*'%.(&*'5.,.5.*:/&5&'(&-.-*'%.(&*'5.,.5.*&)*&&&(+&/&5&+&+&8'.-&**'+'&-.5.(*&.*.&&'5&*'./.*./.*'.-.0.*$0$'8-*'/&+'&$'&-*'/&,.-&*&3&%&6-./&*'+'&-.5.(*&.-&)+&)(&*.(&*.)&*'(&5&(&*&*&)*/&-.*&-&',&)*&(&4$,$'&**'+'&$'&-*'/&,.-& *'3&%&6-$'&-*'/&,.-&&)E*+321F:*'$*.6-/&5&+&+&'.-&**'./&*'-.5.(*&5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'4.)&/E&0O1-.AF&)*&'.'.*'5&*'8$2.5&*'-.)&(5&*'4.)&/E&0O1-.AF&)*/&/&2./&2.*'$2.*.-:/&5&8+&+&'.-&**'./&*'-.5.(*&5&*'8&,&*&)*&'.'.*'E*+321F&)*/&/&2./&2.*'$2.*.-:/&5&+&+&'.-&**'./&*'-.5.(*&5&*'%&-&/&)*&'.'.*'5&*'%&-&/EA123F.35 &0&4.,&*'.-*'/&3.*.1)01*4.*''.,/&5&'/&/&8,.(/.(*'<1*'&,/.&-.11.1-)=-$*'(,/&%.(&*'-&8'&,'%.(&*'5.,.5.*&)<..,&*'%.(&&*'+&)(&-&8*'.&*''&)&*'-&'&,'&*'+'&/&*'(&5*&'.*&8'&+.-&)&*'+'&5&*'8&'5&*'5&*'0$'-*'5&*.*'.-/&+'&$'&-*'/&,.-&*&+$,.*'*&,&,&5.&*5&*'.3&*'-.5.(&-&*',$3/3&4&'.*'5&'8$$,.-*'+'&/&,.-&/&'&*.)&*'5&'(&(&,&5.&)+$,.5&+&*0.*'*&,&,&5.&**'.3&*'+'&-.5.( &,.+3&%&7 $4&($+$4&+(&($4&+&'25&($4&+&I1&($4&!($4&!%"%!$!%!!$0$**'+&2$**'+&'2+&2$**'+&(&5&'+&2$**'

PAGE 28

"# <&5&''&+.-/&%.(&*'-&'&,'*'+'&-.5.(E5&2-.1$8,&/F&*.&1 .*,&)*/0!1$#""2""5KF<&)*&/&/&3.*'/&2./&2.*'5&82&&*&*'./&*'5&*&*&,.-&*&'&)*0.*&*'(&4$,$'&*=<&,.+3&%&=&*.)&<&*'5&*&*&,.-&/&.*'',1/*&3*'$4/&-&'&,'&)+&&&2.*'/&3.3.*'7 0!"""" 4 0!" 4 0!"" 4 0!""%" 4 0!%" 4 %" !4 &-&,&-$*-$*&*<'2&+&-.1&=*'%.(&*'-&'&,'&*'./&*'$&)+&&&2.*'.5&'5&$*&.5&'5&4$,./&./&*' &,.+3&%&7 ","!!!,!""!,!, '&)*0.*&*'/$41-&)+&&2.*'.5&'5&$*&.5&'5&4$,./&5210.(&0&,.+3&%&7 /!%"$ "$%! /!5""" """! &)&&*.1*0)2*#$#""2""55K#8KHF7<*',&)&*'*&'/&/&,.-&/$+$/$,&-*'5&'8$$'*&)8$'8*&)*'5&*&*&,.-&/&%.(&*'-&'&,'&)0.+&5&5&*/.*/&&,.*+&**'.3&6-.3&*'%.(&*' &+&,&)&4&**&8(&'&'&+.-/.,&*'+'&-.5.(5&*',&5.*&*&.5&*',&,&4&0*'3*',.%&*&'&*'.3.'/&3.4.*= -/&(&-&*'.&**'5&'(&(&&(+&*'%.(&*'5.,.5.*&).*.$,&-*..,41,+A*$+3,0-*&./&*'3&*-'*&5&*-&/8%.(&*'&,1+&**&<*'%.(&*'-&'&,'&)/.)&*'(&/&(0&,/&(0&,&*'3$4&)*&&,&&,&*.)&*'0&(.,&*'%.8(&*'+&,&)85,.*1/)&*&.5.*&,&,&'&)*&+&'$,&*'*&5.*&*''&,.*'&**',&4&-*'.3&*'%.(&*' &+&,&)&4&*= '$*.6-&*')&+&**'%.(&*'-&'&,'&)4.*0.,&+&*'/&(&*.)&*'5&'(&(&&(+&*&5&5&*/.*($*'0./&5&'8$$(,

PAGE 29

"H +&**'+'&(&-&'&*'/&,.-&/&+'&(.,/'&,&%&+).35*&0.5&*'(&2&*.%&*/&.3&*'+'&%.(&*'-&*'4&,&,.+83&%&/&(.,/7 $+.*'+7 "$ "% "! """ """ ""%" ""% "!"! " "% % "%%" % !6 ""!% &'&,&%&-(.,/&,.+3&%&%( %!!!%"%$"!% &&+)&,.+3&%&$( $ "$ "" % &,&/&4&,.+3&%&7 "$" !%! %% "" $"!! """ "$% """"" """"""%% """"" !" !"% !"""!$$ !"! !"""%!" !""!"%" &+'&$2.*'+'&4&,&+&*&-.3&6-.3&5&4&,.+83&%&7 "%"!!%"!%!"!%%

PAGE 30

"D &+'&(&-&'&E/.**.+F4&,.+3&%&7 %%$! $ $ $! %"" "!" "! %% &-&*'+&2&+.*'+'&,.3,.3*'(&-&'&*'/&,.-&*'.3&6-.3&*',&,&%.'&*'-&'&,' $(0/&+'&*&3&*''.-/&+'&,&,&%.'&*'-&'&,'*&(&2&-.'(&,&5.-*'+'&,&,&%.'&**' &5&*'5&*'&*&*'&/.*&*./&)&.(,&-,(&*&)*&5&/$(&*0.**'+'&/&,.-&*'+'&-&'&2* &,.+3&%&7 *'(&5&*'5&*'&*"!".35 *'5&*'&/.*&*!.35 *'3.(,&-3./&)&"%$ .35 *'.,(&*%.35 *&&*''&*.)&*'+'&/&,.-&*&--*'+&2&+.&)+&.3.83.,&*'*&2.*'+'&(&-&'&/&%.(&*'-&'&,'&-($*'0.+&*5&*'(&2&*.%&*5&/&,&4&-*',&,&%.'&*'-&'&,'&)0&2&-.*'&*'5&*&4**&&*',&4&-*''&*.-*'/&,.-&&)+&'.'.*'5&,&/&(:/&5&'(&6-3.*.3.'(&/*&*''&)6-'&)*',&,&%.'&*'-&'&,'*&./&5&*'&*'(&2&'0&'&**')&+&**'%.(&*'-&'&,'&-(&/.)&4&*',3*'+'&,&,&%.'&*'5.*&'4&*'$&**&0.,..3&6-*' &3.($,&*.8/&)& &5&*'5&*'&*&*'&/.*&*&-,(-.-&*'--*'(&-&*'.&**'%.(&*'-&'&,'*&%&,&*'.3&*'%.(&*'-&*'4&,0.-/&.,.5.*&/*&*&5&5&,&+$-.4&**'+'&/&,.-&*'.3&6-.3&*'%.(&2.-*'-&*'4&,*&'&)&*'%.(&*'.-*&(&2&5&-0&5&-*'&*'+&'.*'%.(&*'5.,.5.* -./&5&2.*/&*&0&'0&'/&)&+&**'%.(&*'-&'&,'&*'--*'+&2&+.*'/&,.-&*'3&*)&'&+'&/&,.-&*'+'&%.(&*'.3&*'3&*/&*&*&(&-&,&+.-&+&**'.,.5.*&/ ,&+*'+&0,&*&&*'%.(&*'/&*/(2.-*'+&4.%&'&*'*0.&&)*&'-&',&)*'(&5&(&*&***'&2&%/&(&3.8

PAGE 31

" 4&/*&**'+'&-&'&&,&)&&-.-&*'0&4.,&*($*'(&)&/&%.(&*&-.*'+'&+&,&)*'5.,.5.*&)+&)+'&/&,.8-&*'/&*/(2.-'&)&*'! !$.35 &'*&-$(,&/&**'+'&(&/-.,&&*'.,.5.*&/&)*&'/.8/.5&2.-*&&*'+'&5&(.2+'&5&2.*'+2*'+'&-&'&2&3.&&-*&'5&5&,&'&*&5*'(&*.,&*'(&5&*&+5&,&8-&)&4&*7(&)&6-&*'/&,.-&*'"&)*&5&/(-$,)/&%.(&*'-&'&,'0&4.,/&/.,&&*'$*&*'*&'3.*)&'/&+'&-&'&2.-7&*5&6-&*',&4&-*&+&3.*)&'&**.,&&)+2:/&5&'(&6-&*'/&,.-&*'"&)4.*0.-&.&'&*'/&,.-&*'-&'&,'($*0./&,.-&*'-&',&)*.,&2.-&-/&0&4.,&*'*&3&*''.-($*'(&)&6-+&)+'&/&,.-&*'&2&31/&%.(&*'-&'&,'*&'&)&*'$!$!!.35 *'/&,.-&*'-$2(*&&-&*'+'&/&,.-&*'512/&*&%"&-&)-&',&)2.-(&)5&,&*'+'&&2&31($*'0.,.&)*'+'&(&/-.,& *'+'&.*/.(*&(&-&,&+.-&+&*(&5&'(&2&(&*'+'&5.,.5.*&)--2.*'+&2&+.&*'+'&/&,.-&*'*&.5&/(/&%.(&*'-&'&,''&)&*'% "$$! %"!%% % %!&-.53 &3*'5&*&4**'.5.*&'5$*02.-*'+'&(&/-.,&&)*&(&5&'5&/(0.*/.,&*'+&2&+.*'/&,.-&*'(&*.,&*'%.(&/&-&'&,''&)&*'%!$"!%"!%%%!!%%!%%.35 &(&4.*0.,&+&*'&*'(&*.,&*'+'&/&,.-&&*'.5.*&8/(/&%.(&*'-&'&,'($*0.5&-.5&*'/&,.-&*'5.*$,-*.,&/&.3&*'+'&%.(&*&'&)&*'!.35*'+'&1321:*'%!%.35*'*'""%"%"%.35*''2.1'&-*'.3&5&*'%.(& -0.-/&5&*&4**'+'&&+12.(&*&)$*-.8$*-.5&2.*'*&5&5&/$(&*&*'%.(&*'-&'&,'*'+'&/&,.-&*'.*'8',1/*&'&)&*'31/3&,,--3&,,3(/.*.35 *'4&5*&)*&(&5&'5&/(0.**'+'&/&,.-&*.,&*'!.35 &)&/&%.(&*'-&'&,'&)*&3.3.'(&/*'+&-&,.*+&85.-&'&*&-+&'&*0&*'5&*'$*'$/&5&*'&*+&*'-.3(*'0&+0&+.*&*'&*+&*'/&,&+./.+/&./.5&-&*'&*8+&*',&)*&--&',&).**'(&,3&*

PAGE 32

K &(.*''&**.*).-*'.,&*'5&*&*&,.-&*'+'&-&'&83$(.0&--&'&3$*0(7 &""""""$ 7""%%" """%","%" &)& "%$ ""! /&5&'(&6"!$ "" 0&4.,/& 8,"""" &(.*''&**&+&**.*).-*'.,&*'5&*&*&,.-&*'+'&-&'&*&)*7 09"""" $!!" "!$"""" .$!, !$",! /$!"""!""$""!% "% &)*0.*.-*'5&*'(&2&*.%&*'(&%.(&&**'+&0,J7 """$%""%! /"5$""%5"!",%"!,5"%"",$%"", /"$!!" ,"$"

PAGE 33

(&)& 7""!""" "%!!" "!!" """%!""! /"%!"!/"""%:" !"!"/ !"!$ "!!%!" "" "$"""$% &+'&5&'/./.)&+&-.3&5&*'+'&5&'(&(&-&*&)(&82&*.%&*'$'&,..*&*'5&'3$3$'-$*'&*&(.*''&*.-*'.,&*7 :$5 """"!! "%"" &-$-$2&*7 %" !%"%"! "%5!!$5!!%"% &-$-$2&*7 7"$5""""$" &-$-$2&*7 %"%"!:$!%"" &-$-$2&*7 ;"!"%""$!!" &-$-$2&*7 2$!5$" "!""!5%"%!5 &--$2&*7

PAGE 34

" &'.*'/&+'&-$(/$4&*&)*&5&5&*/.*&*''&*0&6-)&+&**'%.(&*'-&'&,'&.-&*'.,&* *&*'+'&3.*&-&7 /"$"% *4'"!%%"""5%"""5 /"$"! "!%"%"""5"""5! *'-$'**&+&**'+'&0&,&'&7 ;"!!"$" "5"""!5 "!%""!"5$" ;"!!"$"""5" "$%%%"$""""""" &+'&0&(.,&*'($2$($2+&'.*'/&5&'3&3&,&+&'.*'/&5&2$*''2-+&'.*'/&5&'5&5&&,&8&,&&)*&5$5$*&/&%.(&*'-&'&,'&*')&+&*&-(&/&(0&,&* *&*'+&'.-.*'*&&211,01,.,&27 /""%% %""" ""!" *.!.1'O.G&*&./&*'+&(&-&*' &3.-1**'&2&%7 "$%""""%""""5$"!""%!5"!$! *&*'&-.*'3&*-'*&2&*G./G&,&'-&/7 :""""%"""!$5%!"" "!"5! $"%!!!$ &-+&2&+.5& *'%.(&*'5.,.5.**'&&)--*'+&)&+&*+&'.*'/&+'&/&,.-&+&'.*'/&+'&(&-4&*'8./.5E+.-,4.&F+&'.*'/&+'&&,&+&-&-/&,.6-/&,.*'/&3.+&'.*'/&+'&

PAGE 35

(&2$*$*'&*'3&)&*E>,(8,21F&-.35*&&*'-&*'.*'($,&*'&)+&./&&(,&-&*'+'&3&'&)*&.)&*7(&)&-*&8/&3.*.&0214.2.**&7<&%.(&*'-&'&,'&)*&/$+85$*'&*(&*'+'&$2.*'&5&-*&5&*'$,*'%.(&*'/&*'(&-&$4&*7&*'4.%&'&*'1321&*'(&0&',.&**''2.1'&*')&+&*&-'&*0&*',&-.*&-&*'5.-&'&**'+'&(&/-.,&= &'&+&*&*'%.(&*'-&'&,'%.(&*'5.,.5.*&)./&*'%.(&*'+&)(&(&.3&*'5&'(&(&&(+&/&+'&%.(&*'(&*8,$2&**&'&)&*'(&/-.,&.*'',1/52&*/1/.35&-3&'&+&*/&3.',&*'+&/.0&)-.,&+&4.2&55&'8&2&,&*&-+&-$-$4&*&)4.*0.'&)*($*'0../&*'%.(&*'+&0&,.*'+&-$-$4&*&-3.,&*'(&--4&*&*&)4&,/,&4&-*&0.-&'&,'*&*&85&2.-/&&)*.,&*&'&,.*'/&.3&6-.3&*'5(*'.,.5.*&/&)/$(&-/&&*.+*&3$%&**&.(&-.2&2.-&)*&(.(.5&'8$/&5*&*'%.(&*'-&'&,' .*''.,*&+&*/&.3&*'+'&%.(&2.-/&.,.5.*&/*'+'&+&)(&3.4&/*&*'5.,.5.**&'&)&*'+'&3./&)&.,(&*3.(,(&5&*'5&*'&*5&*'&/.*&*.353&'&+&*0.&(+&2$**'*'+'&%.(&*'.)&*&).5.*&,&,&'&)(*'+&)&+&*0.*''&)&*'-&'&,':/&5&'(&6-+'&(&(&5&-.0*&%.(&*&&*'(&-&*'.&*,&+&*'*'-&'&,'&)/.)&*'%.(&*'(.*&,&,&4$(&**'+'&/&,.-&*'+'&%.(&*'*&83&*''.-/.)&*'%.(&*',&,*',.*&*'/.)&*'%.(&*',&,*'+&,&'&*&5&-/.)&*'%.(&2.-/&5&*'$,*'3&)&**'&*'(&5$,$&*'.,.5.*&/