Citation
Tantaran' Itompokolahy William Johnson telo mianaka

Material Information

Title:
Tantaran' Itompokolahy William Johnson telo mianaka
Creator:
Rabemanantsoa, Stephan
Place of Publication:
[S.l.]
Publisher:
[s.n.]
Publication Date:
Language:
Malagasy
Physical Description:
54p. : ill., ports. ;

Subjects

Subjects / Keywords:
Missionaries -- Biography -- Madagascar ( lcsh )
Missions -- Madagascar ( lcsh )
Quakers -- Biography ( lcsh )
Asa fitoriana -- Madagascar
Spatial Coverage:
Africa -- Madagascar
Afrique -- Madagascar
Afrika -- Madagaskar
Coordinates:
-20 x 47 ( Madagascar )

Notes

Statement of Responsibility:
nosoratan'...S. Rabemanantsoa...ho fankalazana sy ho fahatsiarovana ny faha-100 taonan' ny F.F.M.A. 1867-1967 teto Madagasikara

Record Information

Source Institution:
SOAS, University of London
Rights Management:
All applicable rights reserved by the source institution and holding location.
Resource Identifier:
271089 ( aleph )
X180412611 ( oclc )
WYM 6A.24/667083 ( soas classmark )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text
TANTARAN’ ITOMPOKOLAHY
William Johnson
TELO Mianara
Nosoratan’ Andriamaloa S. RABEMANANTSOA
Mpitandrina —• Mpampianatra
ho fankalazana sy ho fahatsiarovana ny
Faha-100 TAONAN' NY F.F.M.A. 1867-1967
TETO MADAGASIKARA


Lucy Elizabeth JohNson
«BLOSSOM»
Fevrier 1890 — Maty : Novembre 1895
Sady Mpaminany no Martiora.
«Aza matahotra, ry Papa sy Mama, fa tsy ho faty irery hianareo; hiara-maty isika»


The Hardyman
Madagascar Collection
presented by
J.T. and M. Hardyman

SOAS
LIBRARY


Tantaran' Itompokolahy W. JOHNSON telo mianaka
Nosoratan' Andriamatoa S. RABEMANANTSOA
Fanontaniana saro-baliana
Ny fahazazany sy ny fahatanorany :
William Johnson
Lucy Sewell
Ny mariaziny
Blossom.
Taratasy voaray
William Johnson mivady sy ny tantarany ankapobeny : Mr H. E. Clark
William Johnson mivady sy ny sekolin Ambohijatovo : Ing. Rasoamanana
William Johnson mivady sy ny fahaizana ambony nananany : Rajafetra.
1. Nahay nanao mari-trano izy
2. Mpanao sary kanto izy
3. Nanao sarin-tany izy.
William Johnson mivady sy ny fìtondram - piangonana : Frank Rasoamanana.
William Johnson telo mianaka sy ny namonoana azy
Teny kely mialoha
Ny misionera baboim - pananana
William Johnson sy ny nahafatesanyr
Madame Johnson sy Blossom ary ny nahafatesany
William Johnton telo mianaka sy ny nandevenana azy.
Fandevenana vonjimaika : Zoma 22 Novambra 1895.
Fandevenana tao Àmbatonakanga - Antananarivo
izoy niselio tao Tsarahonena tamin’ ny namongarana ny taty
Fotopototry ny toritenin’ i Mr le Pasteur Lauga.
Fandevenana nanetriketrika tsy nisy tahaka izany : Talatay 14 Aprily 1896.
Lahatenin’ ny Rév. B. Briggs
Alahelo tsy roa amin - tany
Maty ve Mr Johnson telo mianaka ?
Anatra ateraky ny fahafatesanyr
Fanontaniana saro-baliana.
Tonon-ki ra : Abide with me... Momba anay ry Jeso Tompo 6 ! Reste avee nous Seigneur
Rainisongomby sy llaitangena ary Ikotovao Nanokoana.
lza moa ireo ? Ary' to' inona no niafarany ?
Teraka tao Amboanana
Santionan’ ny habibiana nasehony
Maty tao Vatove. Aiza moa izany toerana izany ?
Entina any Ramainandro
Nilatsahan' ny varatra
Ikotovao Nanokoana.
Tsangambato Fahatsiarovana
Trano fiangonana ho fahatsiarovana.
Ho voninahitr’ Andriamanitra
Vetsovetso.
Eritreritra borahina ho famaranana :
Fitiavari - tanindrazana diso làlana
Fivavahana kristiana mitondra fafáaija
Blossom sy ny tsangambatony.
Sambatra izy ireo. Tonon-kira. Vavaka.
Ny mpanoratra
Lohateny.


Tantaran’ Itompokolahy WILLIAM IOHNSON
lelo mianaka
Nosoralan’ Andriamaloa S. RABEMANANTSOA
Mpitandrina - Mpampianatra
Fanontaniana
Saro - baliana
Mahagaga sy mampieritreritra ahy, hoy ny Rev. B. Briggs raha
nandahateny izy tamin’ ny nandevenana an’ Itompokolahy William
Johnson telo mianaka tao Ambatonakanga tamin’ ny Talata 14
Aprily 1896, fa hoy izy tamin’ izay : —
... Moa tsy mpanompon’ Andriamanitra va ny hàvantsika ? Moa
tsy olona voafìdv sady nirahina nankaty hampianatra sy hitory
ny fìlazantsara va izy ? Izanv tokoa. Koa nahoana no navelan’
Andriamanitra ho vonoin’olona foana izy ?.Nahoana Andriamanitra
no tsy niseho ho Mpamonjy azy ? Nahoana no tsy nahafaka azy
tamin’ izany loza lehibe izany Andriamanitra ? Nahoana ? Tsy
mahalala alio T Tsv mahavaly izany fanontaniana izany aho !
Mangina aho I . . . .
Hevitry ny Malagasy
Ilay sary ao an-dakilasy
Tompokovavy sy Tompokolahy, hov Mr. H. E. Clark tamin’ ny
fanokafana ilay sarin’ Itompokolahv Johnson mivady izay nahantona
tao amin’ nv kilasy lehibe ao Ámbohijatovo tamin’ ny Zoma 1
Desambra 1899.—
... Indro ny sarin’ Itompokolahy Johnson mivady izay vao
nosokafana izao; samy manaiky tsara avokoa isika rehetra fa
tena sariny tokoa ireo, ary hoatra ny hitantsika izy mivady raha
mijery izany sariny izany isika.
Ary izao no mahafaly ahy raha izao raharaha izao no
heverina: izay rehetra momba ireo sary ireo dia nataon’ ny Malagasy
ihany,— 1. Ny hevitra milaza fa toa mety ny hampanaovana azy
dia avy amin’ ny Malagasy Mpampianatra teto ihany,— 2. Ralehilah}^
nanao nv sary dia lehilahy Malagasy iliany sady isan’ ny mpampia-
natra malagasy eto koa izy dia Rajafetra ary 3. Ny vola nanaovana
azy dia avy amin’ ny Malagasy itìany koa fa tsy nisy na dia iray
eentime aza avv amin’ nv sasany... avy amin’ ny Malagasy ihany
avokoa izay rètìetra momba ireo sary ireo.
Ireo nentinao voatantara
No feo mampahery anay
Ny tokin’ ireo Maritiora
Faneva mitarika anay
Jereo ! Jereo !
Fa vonon-kanaraka Anao
Ho tonga ny taona 1967 ! Taona manan-tantara goavana!Faha-100
taonan’ ny niasan’ ny Misiona F. F. M. A. teto amin’ ny Nosy !
Na maro aza ny tantara sady traitraika no azo ambara ary be
dia be no iaraha-mahalala día « 1ery am-panahy izahay hiiaza mari-
marina fa ny an’ itompokolahy William fohnson telo mianaka no mitana
ngeza indrindra ny feon’ ny fieritreretana ».


-3
Ka ahoana àry ? Inona no azo átao na inona no tokony hatao
hipetraka ho fahatsiarovana ? Valiny « Angony izay rehetra azo
angonina. Dia alaharo araka izay azo atao izay rehetra voangonao
8y hitanao ary renao ka soraty... »
__Ka na manoratra aza ny any an-dafy........
__Soraty ihany ho anjaran’ ny MALAGASY......
__Ho fahatsiarovana T HO TSANGAMBATO......
... .Ho mendrik’ ilay TAONA ÌRAY TOA ZATO.
S. RABEMANANTSOA
Mpitandrina
Tanlaran’ Itompokolahy WILLIÀM IOHNSON
telo mianaka
« Ireo nanohitra niady tamin ny ota hatramin ny fahalatsahan-drà »
<( Ireo nahatoky hatramin ny fahafatesana »
« Hevero ny niafaran ny fiainany ka araho ny finoany »
Ay' fahazazany sy ny fahatanorany
— WILLIAM JONHSON —
William Johnaon dia zanak’ Àndriamatoa John sy Ramatoa
Margaret Johnson. Teraka tamin’ ny volana Desambra 1842 tany
ehelmsford izy. Ny tenany no zanaka fahadimy amin’ izy folo
mianadahy iray tampo ary tany Liverpool no azo lazaina fa tanàna
nandalovan’ ny andron’ ny fahazazany.
Tamin7 ny taona 1853 nò nanohizany ny íìanarany tao amin’
ilay Sekolin’ ny Frenjy Ackworth izay niorina tamin’ ny 1779.
Charles Linney dia nilaza azy ho zazalahy sariaka, kinga, sady
mahay no malemv fanahy. Ny zava-maneno sy ny hira no isan'
ny nahaíinaritra azy ; manampy izany ny sary sy ny fìtiavany
voninkazo hàny ka rehefa maka rivotra ny mpianatra na misy
tahalam-potoana ahazoany manao izany dia ny manao sary sy
ny mitsangatsangana eny an-jaridaina ka mandany andro amin’ny
hatsaran-tarehin’ ny voninkazo isan-karazany.
Nony vita ny fìanarany dia tonga isan’ ny mpampianatra
nandritra ny taona maro tao Ackworth izy ary ny kilasin’ny Cours
Moyen no notanany. Nandritra izanv fotoana izany koa anefa dià
mpianatra tao amin’ny Floiinders Collége izy teo ambany saokan’
isaae Brown izay nifamato-pitia taminy tokoa. Ny fìainana mihaja
sy ny toetran’ ný olom-banona dia nifamindra ombieniombieny teo
amin’ ny mpampianatra sy ny mpianatra àry saiky izy rehetra dia
niaina tamin’ izany mandra-maty. Isan’ ny halan’ i William ny
fìhatsarambelatsihy sy nv manana saina longoa mitoto-bozaka.
Tamin’ny taona 1866 no nahat.ongavany tao Leeds mba hianatra ny
architecture teo ambany mason’i Mr E. Birehall. Noho izy tena tia nv
fìainana pratika dia akory ny fahasambarany na tamin’ ny fìanarana
nikatrohany na tamin’ ny asa niandraiketany. Ny fanorenany
fampianarana ho an’ ny olona teo amin’ ny tanàna nitoerany dia
porofon’ ny fony feno antra sy be fìtiavana ary vonona hanampy
namana mandrakariva. Ny asan’ ny Miaramilan’ nv famonjena dia
saiky nahazo toerana tao am - pony. Tao am - pitsidihany ny asa
mÌ8Ìonera tany Hitehin no nifankahitany tamin - dRamatoakely
Lucy Sewell ka nitsimohan’ ny afom - pitiavany hiara-manorina
tokantrano fa samy ho áty Mádagasikàrà. Toy izany no azo lazaina
lohy raha ny fahazazana sy ny fìandohan’ ny fahatanoran’ i
William Johnson no ambara.


-6-
Tamin’ ny dian’ izy telo mianaka farany nankaty Madagasikara
(1894), dia narary mafy Rangahy Johnson tao Toamasina,ka efa kivy
Madama ; nefa hoy Lucy indray alina raha nanoroka an-drainy
handeha hatory izy :— «Aza matahotra fa tsy ho faty irery hianao Papa fa mbola
hiara-maty isika». Nony atnpitso raha mbola nandroso fahakiviana ihany
Madama dia naverin’ i Lucy indray ny teniny nanome toky an-dreniny
hoe : «Aza matahotra, ry Mama, fa tsy ho faty Papa fa hiara - maty isika ».— Ary
mahagaga indray, fa tamin’ ny Mars 1895, dia narary mafy tavam-
bahoana mihitsy Lucy, kanefa dia mbola naveriny ihany ho
fanomezan-toky azy mivady io teny tany Toamasina io hoe :— «Azo
matahotra ry Papa sy Mama fa tsy ho faty irery aho fa hiara-maty isika ».
Noheverin-dray aman-dreniny ho tenin-jaza ihany izany ka dia
tsy nahoany loatra...»
Ny fitondran’ Andriamanitra any an-koatry ny
rahona ka mihatra vao mampiaiky ! »
1. Kitondran’ ny Ray Tsitoha
No izorantsìka anie,
Ka tsy takatry ny loha
Ta midona vao mba re ;
Nefa kosa dia inoana,
Fa voahevitra avokoa,
Ka tsy tongatonga foana
Ka hiasa hahasoa.
8. Misy memy fìtsapana ;
Misy tsorakazo koa ;
Nefa samy fìtondrana,
Maliahendry avokoa ;
Ka fìnoana no ilaina
Sy fetezana hankato.
’Zay tsy takatry ny saina
Dia ekeo an-tsitra-po.
2. Na mivadibadika aza;
Ny fìainantsika etý
Sady mety hisy loza,
Te-hisompatra ny dia.
Matokia fa feno hery
’Lay Mpitondra be fìtia
Ka minoa fa tsy ho very
Na haratra, sanatria.
4. Mangataha dia homena ;
Hoy ny Tompo fahizay ;
Nefa tokony hekena
’Zay atolotry ny Ray ;
Na ny andro mibaliaka
Na ny ora mainty koa
Samy tsara ho antsika
Miara-miasa hahasoa.
TARATASY V O A R A Y
Dear Rabemanantsoa,
It is a long time sinee I wrote to you...
Faratsiho
3, Penn Hill Avenue
Parkstone, Dorset
9th June 1952
I still have several books and pamphlets about Madagasear in English, which we
mivady had for many years. Now that you know English so well, I wonder if you
would like to have any of them to take baek with you. If so let me know which ones
and I could post them io you, if you give me an address ... ...
. With every good wish to you from
Yours ver}^ sineerely
Mary E. Pini.


-7-
Toy izany no fìvakin’ ny taratasin’ Itompokovavy Madama Pim,
ilay reny malala nitaiza faha-mpianatra fony izy mivady mbola tatý
Madagasikara. Io no taratasy voarainay raha mbola nanohy íìanarana
taoamin’ny Selly Oak Collèges tany Birmingham izahay,izay nilaza
fa misy boky anglisy maromaro mikasika an’ i Madagasikara mbola
voatahiriny ao ka raha tiako ny hanana azy dia halefany poste ho
anay rehefa homenay azy ny adresy. Anankiray tamin’ ireo boky
ireo dia ny «Faitíiful unto death» izay mitantara indrindra ny
fìainan -dry Itompokolahy johnson taty amintsika. Misy pej3r 273
io boky io ary raha nanoratra izao tantarany izao izahay dia efa
nikasa tokoa ny haka sy handika ny zava-malaza voafantimpantina
avy amin’io boky io tahaka izayjefa natao sahady teo aminJ ny
fìlazana ny fahazazany sy ny fahatanorany.
Kanjo. . Teo am-pamadibadi-
hana ireo gazety tranainy mika-
sika ny tantaram-piansionana tany
am-badiky ny 50, 60, 70, 80 taona
tany izahay dia nahita Fiangonana
sy ny Sekoly, milaza lava ny
fotoana natao tao Ambohijatovo
tamin’ ny Zoma 1 Desambra 1899,
firavan’ ny mpianatra faran' ny
taona ary andro lehibe nanokafana
ny sarin'Itompokolahy William
Johnson mivady ka napetraka ho
fahatsiarovana azy a’o amin’ ity
sekoly niasany nandritra ny folo
taona. Ingahy Rajafelra no nanao ireo
sary ireo.
Dia tapaka ny hevitra fa na
hanavia hanavanana aza, tsy
hahita tantara na lahateny faran'
izay mahafa-po tahaka izav nataon’
Ingahy H.E.Glark, Rasoamanana,
Rajafetra, Frank Rasoamanana,
milaza ny amin* Itompokolahy
William Johnson mivady. Tena
«toy ny bala tokana mahavoa vorona maro»
ireto lahateiiy ireto ka mahafaoka
ny tantaran’ izy mivady tanatin'
ny fotoana rehetra nipetrahany
teto amin’ ny nosy, nandritry ny
25 taona nipaka.
Koa dia mazava amin’ izany ary, ry havana malala mpamaky
rehetra, fa ny tenako dia mpandika fotsiny sady mpametraka
an-tsoratra izay nolazainy.
Ary tsy izany ihany fa maro amin' izay voalaza ato amin’ ity
boky ity 4ia av.Y ainin’ ny soratra navelan-dry Itompokolahy
Rajaobeliná Evanjelistra, nanoratra ny amin’ ny « llay tabataba tany
Arivonimamo», sy/ny Rév. Maitriee Rasamnel nanoratra ny amin' ny
«Menalamba tany Andrefan’Ankaratra». Fihetseham-po aterakv ny fahatsiarovana
sy vokatry ny eritreritra lasa dia/lasa eo am-pamakiana no mba
hita kely mitsefatsefaka eny ho eny.
Koa raha misy dera,raha misy laza, raha misy fankasitrahana, eny,
raha misy voninahitra, dia ho an’Andriamanitra voalohany indrÌDdra;
ary manaraka izany, dia atolotsika ho an’ ireny Mpaminany ireny,
ka na ny mpitantara na ny tantaraina dia efa samy isan' ireo
«vavolombelona marobe manodidina antsika toy ny rahona.. .mba tsy
hatao tanteraka ireo raha tsy efa mby eo koa isika».
BLOSSOM


William Johnson mivady sy ny tantarany ankapobeny
Mpandahatra : Mr H. E. Clark.
Tompokovavy sy Tompokolahy,
Indro ny sarin’ Itompokolahy Johnson mivady izay vao nosokafana
izao; ataoko fa samy hanaiky tokoa isika rehetra fa tena sariny tokoa
ireo, ary hoatra ny hitantsika izy mivady raha mijeryizany sariny
izany isika. Ary raha toy ny hevitro kosa, dia hekentsika rehetra fa
1) sary mendrika hahantona eto amin’ ity sekoly ity ireo ;
2) ity sekoly ity koa no mendrika hanantonana azy satria tsara ny sary
ary teto no nanaovan’ Itompokolahy Johnson raharaha hatramin’
ny taona maro; kanefa mbola ho lazain’ ny lehilahy anankiray
izay handahateny rehefa izany.
Ary izao indray no mahafaly ahy raha izao raharaha hivoriantsika
izao no heverina : izay rehetrá momba ireo sary ireo dia nataon'ny
Malagasy ihany. 1. Ny hevitra milaza fa toa mety ny hampanaovana
azy dia avy amin’ ny Malagasy mpampianatra teto ihany.2. Ralehilahy
nanao ny sary dia lehilahy Malagasy ihanv sady isan’ny mpampianatra
eto koa izy dia Rajafetra. 3. Ny vola nanaovana azy dia avy amin' ny
Malagasy ihany koa, fa raha toy ny hevitro, tsy misy na dia iray
eentime akory aza izay avy amin’ ny sasany. Jzany anefa dia tsy
nolio izahay malaina hanampy amin'izany, fa noho ny maha-mety
izay hilazana hoe : Avy amin' ny Malagasy ihany avokoa izay rehetra momba lreo sary
ireo.
Efa 33 taona lasa izay no nahalalako an’ i Mr. Johnson voalohany
indrindra dia tamin’ny taona 1866 izany.Tamin’izany dia nonina tao Leeds
izahay mivady, izaho dia mpivarotra dite tamin’izany, dia tongatao
Let ds koa Mr. Johnson ka nitoetra tao ary nilatsaka ho mpianatra
tao amin’ ny arehiteet-mpanao sary na mpanao sarin-trano izany ;
nefa nahay sary Mr. Johnson ka dia vao mainka koa nampitombo ny
fahaizany indrindra izany - ary iarahantsika rehetra mahalala,
iarahantsika rehetra mahita aza ny fahaizany momba izany fa ity
trano ity no vavolombelona mampiseho izany.
Fantatro ihany fa Ingahibe Sewell no nanao ity trano lehibe
ivoriantsika ity, fa raha ireo atsinanana sy andrefana kosa sy izay
fanasoavana ity afovoany ity, dia Itompokolahy Mr Johnson ihany
no nikelv aina sy nanao azy ho toy izao hita izao. Kanefa aza mba
heverinareo fa izany ihany no raharaha nataon* i Mr Johnson tamin’
ireo andro ireo,-tsia, tsy izany tsiakory. Nazoto dia nazoto izy tjamin’
ny fampandrosoana ny fanjakan’ Andriamanitra sy ny fìlazantsara.
Tanàna lehibe dia lehibe Leeds sady betsaka ny mponina ao izay
ambany indrindra raha ny momba izao fìainana izao koa.no heverina.
Koa tamin’ ireny no nikelezan’ i Mr Johnson aina indrindra. Ny amin’
ny tenako dia tsy tiako ho lazaina loatra tsiakory, kanefa mahafaly
ahy mihitsy ny mahatsiaro fa hatramin’ ny ela dia niara-niasa izahav
roa lahy tany an-dafy. Niara - nampianatra tao amin’ ny Sekoly
Alahady izahay ; matetika dia matetika no niaraka koa izahav ka
nitory ny fìlazantsara teny an-dalàmbe indrindra fa tamin’ ny
Alahady harivariva ; ary izany, raha toy ny hevitro no fanamboaran’
Andriamanitra nataony ho anay talohan’ny niantsoany anay hanendry
tena ho misionery ho aty Madagasikara. Tsaroako dia tsaroako tamin’
ny indray Alahady hariva nony efa vita ny raharahanay raha
nitsangatsangana kely izahay vao nody dia niresadresaka ny amin*


— 9 —
ny hilatsahanay ho misionery dia nilaza kely tamin’ i Mr Johnson
aho fa saiky masaka ny hevitray mivady ny amin' n^r halehanay ho
aty Madagasikara raha mba mety handefa anay ny komity miadidy
ny raharaha momba antsika aty. Dia hoy izy tamiko :— « Raha izaho,
hoy izy dia ny hankany Chine no mavesatra ato am-poko izao». Dia hoy izaho taminy :
« Toa mety lahy raha miaraka aminay ho any Madagasikara hianao, raha mba sitrapon9
Andriamanitra izany ». Kanjo nony afaka kelikely dia nilaza tamiko ízy
fa hitanv fa izany ihanv no mety hataony. Dia nilaza ny Komity ny
amin* izany izahay ka dia nekeny ; ary tamin’ ny taona 1871 dia
niara-tonga taminay mivady Mr. Johnson fa herintaona taorian*
izany kosa vao tonga Madame Johnson.
Kanefa raha Madame no heverina dia indrav mandeha na indroa
ihany no nihaonanay tany England talohán’ ny nialako tao.
Kanefa maro amintsika izay nahalala azy tsara, ary fantatsika fa
vehivavy malemy fanahy indrindra izy sady fatratra ny fìtiavany
ny Malagasy.
Ary izao dia .saiky vita ny anjarako satria tonga amin’ ny
havana aman-tsakaizany teto Antananarivo sy ny be sy ny maro izay
mahalala ny toetrany ary ny raharaha vitany izy, ka dia indreo
ireo fa mbola hilaza izany, — dia telo lahy izay niara-niasa taminy
tokoa, izay toy ny tànana akaiky ny vava.
Koa farany izao teny fohy izao no ataoko. Misy maromaro izay
tafavory eto izao izay nahalala azy mivady fony mbola velona iz y
ka dia hoy ny fanontaniana ataoko :— Inona ary no mavesatra ao
am-pontsika raha Itompokolahy Mr. Johnson mivady no heverina ?
Moa tsy izao va ? Ny hatsaran’ ny tenany, ny fìtiavany ny raharaha
teto, ny fitiavany an' i Kristy, ny fahazotoany, ets, ets ? — Izany
tokoa—Nefa moa ataontsika fa olooa tsy manan-tsiny akory izy
mivady ? Tsia, tsy izany tsiakory, mpanota izy, ary ny fahasoavan’
Andriamanitra ihany no naha-toy izany azy. Kanefa izao no tiako
haseho aminareo, mandrakariva mandrakariva rehefa maty ny
kristiana marina, rehefa lasa ny olon’Andriamanitra,—ny olona izay
efa nikely aina hanompo an’i Kristv sy hampandroso ny fìlazantsarany
dia saikv tsy tsaroan’ ny olon~a akorv ny fahaeiisoany sy ny
kilema nomba azy,— izany hoe, ny fahalemeny dia tsv tao am-pony
intsony, fa ny hatsarany kosa, ny fìtiavany kosa, ny fahazotoany
kosa, eny, ireny no tsaroany, fa ny nahadiso azy kosa na dia nisy
ihany aza, dia mba tahaka ny ririnin-dasa izav tsy tsaroany akory.
Toy izany raha izy mivady no heverina, ny hatsaranv sy ny litiavany
an’i Kristy sy ny fìtiavany antsika ihany no heverina. Koa hitantsika
ny sariny izao, ary iarahantsika mahalala izay ao am-pontsika ny
aminv araka izay efa voalaza ihany, koa dia aoka halaina mba
ho fìanarana ho antsika izay efa nataony : — ny fahazotoany
nananany, nv herim-po izay nasehony, ny tsv fìtandrovana hasasarana,
ny fahaizany mihavana amin’ olona ; koa rehefa avy izay andro tsy
hitoerantsika ety ambonin’ ny tany intsony, dia isika koa no ho
lazaina hoe :
« Lasa re ilay nazoto
Nony ao an-tany soa
Zay nanompo tamin-joto
Ka nahefa be tokoa.
Indro faly
Fa mijinja voka-tsoa».
Nony vita izany, Rasoamanana, mpampianatra ao Ambohijatovo
dia nandahateny ny amin’ ny toetoetr’ Itompokolahy Mr. Johnson
fony izy mbola niadidy ny sekoly tao.


— 10-
William Johnson mivady sy ny Sekolin’ Ambohijatovo
Mpandahatra : Ingahy Rasoamanana.
Izany lehilahy izany izay aseho eto amintsika ankehitriny ny
sariny dia isan’izay riaha - Ambohijatovo an’ Ambohijatovo ; eny,
fa anankiray amin’ ny «loko lelo nahamasa-nahandron’» ny fampianarana
teto Ambohijatovo izy. Folo taona no nampianaran' Itompokolahy
Johnson teto Ambohijatovo, dia hatramin’ny 1871-1881. Efa mpianatra
nampianariny aho sady efa mpampianatra niara-nampianatra taminy,
ka hitako ny toetra amam-panahy nasehony tamin’ny mpianatra ary
hitako ny fomba fitondrany ny olona niara-niasa taminy.
He I izany faházotoany tamin7ny raharahan-tsekoly,-raha vazaha
hamonjy fotoana; raha olona hahatozo raharaha t Nikoizan’ ny
olona mihitsy ny fahazotoany. Tsy mba nisatry fanahy tamin’ izay
nataony izy, ary hoatry ny tsy tsapany aza ny tenany. Sady
Directeur nitana ny sekoly teto izy no nampianatra nitana ny kilasv
voaloliany, ary tamin* ny nanamboarana sy nanavaozana ity trano
sekoly ity dia izy no niandraikitra ny fanomeza - marika ny
fanaovana azy ; koa ny fampianarana etsy an-daniny nefa ny
mari-trano koa vonjena. Niloloha rano roa siny samy mavesatra izy
nefa tohany ihany ny nanao izany.
Ary tsy ny fahazotoany tamin’ ny raharaha ihany no nampikoy
ny olona izay nahita azy fa ny hatsaran’ ny fitondrany olona koa. Ny
olona sasany azo oharina amin’n^' «mangahazo mangtdy malemy» ka amin’ny
toetrany toy izao mba misy tsy ahalairana azy. Fa araka ny
nahitako an’Itompokolahy Mr. Johnson izay, dia ataoko fa tahaka ny
mangahazo izay sady malemy no mamy izv ka tena nahombiazana
mihitsy. He ! izany fìteniny mora, izany tarehiny miramirana, izany
fahaizany olona, izany toetrany sariadriaka,- mamy aoka izany izy
amin’izany; ary izany fanahinv,-faran’ izay malemy fanahy tokoa izy.
Lanin’ ny olona fanahy izay lehilahy izay mbamin-dRamatoa vadiny
io. Noho izy sariadriaka tamin’ olona dia nahazaka ny vazivazy sy
ny sangisangy nataon’ny ankizilahy madinika taminy izy (tao ivelan'
ny fampianarana anefaj. Ary izy koa aza mba manao vazivazy sy
hatsikana tamin’ny olona, indraindray aza kibokiboiny ny ankizy
ilay andalovany iny, dia latsadatsaky ny hehy izy. Nanao hatsikana
koa izy mba hampifalifaly ny olona. Indray maka raha mbola nanoro
ny mpiasa teto Ambohijatovo Itompokolahy Johnson, dia avy aho
ka niakatra ny tohatra ary niandrandra nijery ny trano avo, dia hoy
aho taminy : «— Adrey Rangahy T mahafìnaritra ity trano avo,
hoatra ny fanala lahy ity izyl« — Ary hoy ny famaliny ahy : « Any
an-dafy ny fanala milatsaka misy hoatra izany ny hateviny (sady
nohariny tamin’ ny tànany ny hahavony). Latsaky ny hehy tery
aho noho izany hatsikana navaliny ahy izany.
Nahazaka olona koa Itompokolahy io,-olona ambony toetra tamin’
ny fìtiavana zavatra madio sy tsara tarehy izy, ary nampiaiky
volana izay efa nahalala azy izany toetrany izany. Nampianatra
indray maka manko izay vazaha izay, ary nitady ohatra izy ho
enti-milaza ny olona aribony saina amin’ny fìtíavana zavatra tsara
tarehy, ka hoy izy :«Raha amin’ ny vazaha angaha dia Mr. Johnson
no azo atao oliatra amin' ny fitiavana zavatra tsara tarehy ». He !
izany vazaha hoatra azy izao ka vaky vava amin’ ny toetrany
ambony T Ary hita tokoa fa toetra nanan’ Itompokolahy Mr. Johnson
raha izany tia zavatra madio sy tsara tarehy izany. Hita izany
tamin’ ny hafatratry ny tokantranony sy nv hakantan’ ny mari-


—11 —
trano nataony. Ary izao no maliagaga, fa olona ambony toetra tia
zavatra madio sy tsara tarehy ary nahalala kiakian-javatra toy izany,
nefa nahahafy sy nahazaka. Nahazaka ny fahadaladàlan’ny olona sy
ny fahalemen’ ny sasany izy.
ARIVONIM AMO FAHIZANY
Nahazaka nitoetra tamin’ ny trano ratsy sy maloto izy, raha nandeha
nitety fìangonana tany ambanivohitra. Fanaony saiky isaky ny
vaeanees ny nitondra ny mpianany sasany niaraka naka rivotra taminy
tany ambanivohitra. Ary adrey, ny haratsian’ ny trano tamin’ ny
nalehany tany I Toy izao no toetoetry ny trano nipetrahany sy
nalehany tany ireny : — Eo ampovoany misy fatana, eo an-joro íìsoko
mÌ8y ondry amin’ akoho, ny ati-trano tery sady maloto, ny tafo-trano
raiki-molaly,-irotsadrotsahaD}^ lahy eny amin’ ny tarehiny eny, ka
nony maraina jerena ka ngerona ery ny tava. Raha nandry tao amin’
ny.trano toy izany izahay indray maka, dia hoy izahay tamìny : «Itony
trano ratsy itony ve Rangahy ka zakanao ìhany e ?» — «Inona izay
faharatsian* itony, hoy izy, raha oharina amin’ izay sasany nandriako
izay I ». —. Amin’ izany lahy izy ka fady azy izay mba himenomenona.
Zakan^7 tsara izany"
He T ny tsangambaton’ izany lehilahv izany T Ity trano sekoly
Ambohijatovo ity izay nitariny sy nohavaoziny mbamin’ ny trano
hafa izay nomeny marika, ny fampianarana izay efa nikelezàny aina
teto, ny zaza notezainy teto Ambohijatovo,-ao ny lasa manao raharaha
momba ny fanjakana, ao ny lasa mpampianatra (mbola misy eto
Ambohijatovoj, ao ny dokotera, ao ny evanjelistra, ao ny mpitandrina,
ets. Maro ihany ny raharaha nataon’ Itompokolahy Mr. Johnson teto
Madagasikara, tao Ambohitantely, tany ambanivohitra ; nefa ataoko
fa ny teto Ambohijatovo no dia tena nandaniany ny mondron-kery
indrindra. Na dia efa maty aza ny tenan’ izay lehilahy izay, raha


-12-
mbola maharitra koa ity sekoly Ambohijatovo ity, dia mbola te-ho velon-tarazo
eto ihany ny anaran’ i Mr. William Johnson, izay tsy niroa fo
tamin’ ny fanaovan-draharaha, nahazaka ny fahalemen’ ny sasany,
nahahafy tena, nanao ny ainy tsy ho zavatra, ary maty teto
Madagasikara noho ny fiíìkirany tamin’ ny raharahan’ i Kristy
Tompony.
Raha mbola velona izay lehilahy izay, dia tsy mba nataony
ambin-javatra ny fìtaomany ny mpianany hino an’ i Kristy,
fa tena nimasoany tokoa. Ary raha mbola velona izy izao ka tonga
eto anatrehantsika, dia hanao ahoana moa ny teniny amintsika ?
Tokony ho toy izao angaha : hamporisika ny mpianatra izy
mba hiezaka tsara amin’ ny fìanarana hitohizan’ izao laza tsaran*
Ambohijatovo izao; ary tokony tsy hohadinoiny koa ny hananatra
tsara antsika hankato ny lalam - panjakana sy hanaiky tsara ny
fanjakana ray aman-drenintsika Frantsa; ary anefa tsy hisalasalako
akory fa hataony foto-javatra indrindra ny hitaona antsika mba ho
tonga vahoaka tsara ao amin’ ny fanjakan’ ny lanitra, dia araka io
tenin’ny Tompony, izay hafatra napetrany tamintsika fony fahavelony
io, ary nosoratan’ny tenany ka napetany eto Amboliijatovo dia iny
soratra amin’ ny lafìn - drindrina manao hoe : — « KATSAHO ALOHA NY
FANJAKAN’ ANDRIAMANITRA SY NY FAHAMARINANY , DIA HANAMPINY HO ANAREO
IZANY REHETRA IZANY» (Mat. VI. 33).
Nony vita indray izany, Rajafetra kosa dia nilaza ny fahaizany
ny amin’ ny sary sy ny fanaovana mari-trano, ary izao no teny
nentiny nilaza azy :
William Johnson mivady sy ny fahaizana ambony nananany
Mpandahatra : Rajaíetra.
Iarahantsika rehetra mahalala fa Misionery tokoa Itompokolahy
Mr. Johnson ka ny mitory ny fìlazantsara 8y ny mampianatra sekoly
no foto*draharahany, nefa nanana ambim-pahaizana hafa koa izy
izay nampiasainy teto Madagasikara, koa dia ny amin’ ireo no
anjarako izay ho lazaina kely ankehitriny.
1 Nahay nanao mari-trano izy. Angamba fantatry ny sasany amintsika
ihany fa tsy zavatra tsotra akory ny
manao mari-trano, fa zava- tsarotra ilam-pahaizana be ; koa izy
dia nanana talenta lehibe nomba izany, ka na oviana na oviana no
nisy trano vaovao naorina mombany F. F. M.A. dia napetraka ho
adidiny izany. Raha nitarina ity Ambohijatovo ity fa tsy nahafa-po
ilay nataon’Ingahv Pool dia izy no nanao marika hanitarana azy avy
eo andrefana sy atsinanana, ka saiky mbola tsy hitako izay
fikirizana 8y zotom-po hoatra ny nafìtsony fony nanitatra ity trano
ity. Mbola Directeur tamin* ity sekolv ity izy no nanao azy, ka saiky
nodisoiny ilay ohabolana hoe : « Tsy mìsy mahaloloha rano roa síny », fa
nataony indray nitondra ny fanaovana nv planin’ ny trano sy ny
nanoro ny mpiasa ary ny nampianatra sekoly. Ny trano vita tsara,
ary ny fampianarana tsy nisy banga akory. Raha namboarina ny
trano hospitaly tao Analakely, dia izy no nanao marika ny
fanamboarana azy, vita tsara koa iny na dia nisy izay nanovana azy


-13-
nza ; ia ny aaa lehibe tamin’ ny mari-trano izay nataony dia ilay
hospitalv lehibe sy ary fomba teo Isoavinandriana fGirard et Robie
ankehitriny), ía nandany ny herim-pony fatratra sy ny ron-dohanv
tamin’ izany izy. Lazain’ ny olona mahalala fa izany hospitaly izany
dia isan’ nv tsara tarehy sy lehibe indrindra amin* ny hospitalin' ny
Misiona eran’ izao tontolo izao.
Tsy misy olona mahazo miditra ao anatin'ny ati-dohanTtompokolaiiy
Johnson, nefa raha olona vao miditra ny eíì-írano lavorary amin’ ny
antony avv teo Isoavinandriana, dia hahalala ny lohany 83’ ny sainy^,
ho malalaka ombv ny fahaizany sy ny sainy ary ny fahalalana
hoenti-manao nv trano. Tsy io iliany anefa fa mbola be koa 113-
trano madinidinika nataony, fa na dia ao ankoatry ny adidiny
aza, raha nangataka azy dia sahiny nizarana ry fahasahirana nasesiky
ny hamoram-po. lzy no nanao nv mariky nv trano fìangonana sasany
tov nv eny Anjanahary, Ambatoroka, Avaratr’ Andohalo, ny
Sekolin-jazavavy ao Ambodin' Andohalo, ny Sekolin - jazavavy
ao ambany avaratr’ i Faravohitra.
Kantatro fa noho ny hasarotan’ ny fansovana mari-trano dia
fanao any an-dafy ny ho karaman’ ny mpanao marika ho vidin’ ny
sarin’ ny planina sy ny elevetion fotsiny dia 10 isan-jato; koa izany
anefa dia hitako fa nafoin’ izany lehilahy izany tamin’ny tsv vola tsy
harena. Koa raha mbola maharitra ho trano koa ireny nataony
ireny, dia ho tsarovana eto Madagasikara inv lehilahy tsotra feno
fahaizana iny.
2 Mpanao sary kanto izy. Raha mbola tsy nisy fampianarana sarv
akory ny sekol3r rehetra teto Madagasikara,
dia efa nisy teto Ambohijatovo nolio izy mpampianatra mahay.
Fanaony koa ny manao fampianarana nv sekol\r teto Ambohijatovo
tany ambanivohitra, ka dia nisy mpianatra sasantsasany izay nentiny
niaraka taminy tany, nony tonga ny andro fìravana toy izao mba
hampianarin^3 * * * 7 sary hoso-doko ; koa ny'tenany manao mba lio jerena,
ary ny mpianatra asainy manao koa hotoroany,- fifaliana moa izany
no an’ ireo mpianatra ireo tamin’ izany. Miara-mandeha an-tongotra
izy ireo teny an-dàlana iz3T rehetra eny ar-dàlana, ka nony tonga
amin’ izay alehany dia miray trano, mira^* latabatra, ary nony tapitra
manao sary dia miara â–  mitsangatsangana, - tsy hafa noho ny ray
niteraka ny fitondrany ny rehetra. Nonv vita ny sary ataony dia
asainy jeren’ ny mpianany, ka sadv mahakivy 110 mahafìnaritra ;
inaliakivy fa na dia liiofo hoatra ny androngo aza tsy haharaka azy ;
ary mahafìnaritra kosa fa ilay fìtoerana tsy zarizary iny rehefa
nafindran’ ny fahaizany ho sary dia ahazoana vinany ny endriky ny
paradisa.
3 Manao sarin-tany izy. Na dia fahaizana roa lehibe aza ireo voalaza
ireo dia mbola nisy fitoerana hitoeran’ ny
fahaizana sarin - tany ihany ny lohany. Ts3r ny-mandika ireny
sari-tany efa vita ireny tsy akory no antsoiko, la ny mamorona
mihitsy ka dia napetraky ny F.F.M.A. ho adidiny nv manao ny
sarin-tanv rnisy ny fìangonana rehetra iadidian’ ny F.F.M.A.,-
hatramin’ Ambohitantely^ izany ka hatramin’ i Madridrano, ets.
Raharaha sarotra sy andaniana andro be koa izany anefa. Fony
vao tonga kelikely teto Madagasikara izy no niantomboka nanao izany,
ary mbola nanitsy s^r nanao ihany izv hatramin’ ny andro
nahafatesany. Efa nahavitany sarin-tany tsikelikely izany tamin’ n^r
15 taona lasa izay, nefa tsy nahafa-po azv iny kely iny, fa nanao
lehibe indra3r izy sady nahitsiny sy nampiany kokoa ka vitany
tamin’ ilay nodian^’ tany an-dafy faran^' teo izany lehibe izany.


14
Raha nandeha nitety fiangonana any ambanivohitra izy, dia
niaraka taminy mandrakariva ny «grapliomètre» ('fandrefesana
anglisy, fa ataony indray vita ny manao raharahani - piangonana
sy ny manao sarin-tany. Any an-tampon’ ny havoana any no
andrefesan’ nv angle ny elanelan’ ny vohitra, tendro nbohitra, ony,
farihy, ets., amin’ ny g^aphomètre, hany ka nomen’ ny maromitany
anarana hoe mantsy : — «Tsy mandalo avo» iny fanaovana sarin-tany
iny.Nanao ny sarin-tanin’i Madagasikara manontolo izy, nefa nalainy
tamin’ ny nataon’ ny olona sasany toa an-dry Grandidier sy ny
mpanao sary sasany ke a izany, vao nampian’ ny nataon’ nv tenany.
Ireny fahaizany rehetra ireny no nampiasainy hahalavorary ny
asan’ ny misionary izay anjarany teto Madagasikara. Raha nisy
mpampianatra nahavokatra be teto, dia isany izy. Raha nisy
olona nampiasa ny tàní.ny hampiseho fahaizana, dia r amany izy ; ny
fahaizany izay milangalanga hoatran’ io trano a\o nataony io,
mbola voaravaky ny :oe-panahy malemy sy mamirapiratra ny
hamarinan-toetrany indray. Amin’ ny maha-olona azy, dia misy
fahaizana izay ihoarany ny zanak’ olombelona naman r, ary amin’ ny
maha-martiora azy, izaoizy dia isan’ ny loholona efatra ambiroapolo
sy ny zava-manana aina efatra izay manodidina ny seza fìandrianan’
Andriamanitra any an-danitra.
Maha-tàhaniry ny lio velona tahaka azy eto ambonin’ny tany, ary
zavatra ambony indrinira ny hiombona anjara aminy any amin’ ny
fìainana ho avy T —.............ary nony vita izany, Franek
Rasoamanana pasteur kosa indray dia nilaza ny amin’ ny raharaham-
piangonana izay nataony, na ny teto an-tanàna na ny tany
ambanivohitra.
William Johnson mivady sy ny Fitondram - piangonana•
Mpandahatra : Franek Rasoamanana.
Izao no fanaon’ i Mr. Johnson fony izy nitandrina ny fiangonana
tao Ambohitantely : Ny anjara toriteniny rehetra dia saiky tsy mba
nisj' azon - tsampona loatra, - isan’ Alatsinainy dia nataonj^ saiky
foto-draharaha mihitsy ny namangy ny tokan - trs non' ny olona
tsirairay, ka niresadres ika taminy ny zavatra morabf ny fanahy sy
ny famonjena, ary izany famangivangiana nataony no isan' ny
nahazoány ny fon' ny fìangonana Ambohitantely indri idra, ka tamin’
ny andro nitandremany no isan’ nv nisy olona be indríndra nanatona
ny fandraisana ny Fanasan' ny Tompo, ary ny ankabeazan* ireo
dia naharitra tsara ho herin’ ny fiangonana ambarak’ ankehitriny.
Isan’Alakamisy izy d a mampianatra ny fiangonan /.mbohitantely,
teto ambony rihana aidrefa teto Ambohijatovo ; ary ny epistily
rehetra no nasesiny nampianarina ; ary nahafinai itra ny olona
loatra izany fampianarana izany ka dia tsy ny fiangonana
Ambohitantely ihany n^ tonga teto hianatra, fa maro koa ny olona
any ivelanv avy amitL' ny fiangonana hafa ary mbola tsarovan’
ny maro amin' ny iànkasitrahana ambaraka ankehitriny ireo
fampianarana hevi-ten\' nataony tamin' ny epistilv i 'eo.


-15-
Hatramin’ ry taona vitsivitsy dia izy no voatendrin’ ny namany
hitandrina an’ Andrefan’ Ankaratra, ka tamin’ ny nitandremany azy
dia namangv tany isan-droa na telo volana izy, ka nijanona tanv
nandritra nv andro vitsivitsy nampianatra sy nv nitorv tenv ary
nanao raharaham-piangonana ; ary mbola tsaroan’ny olona amin’ ny
fankasitrahana tsara nv soa rehetra nataony tany.
Ary izao no mampiseho nv fahendreny tamin’ ny nitondranv an’
Andrefan’Ankaratra: misy fìangonan’ny S.P.Ci. ao Ramainandro sady
misy misionary koa mipetraka any; ary nisy fiangonanay teo akaikin’
nv azy, kanefa tsy tian’i Mr. Johnson raha nifampisalovandovana izy
roa tonta, ka dia nandefìtra izy ka nahndrany lavidavitra ny
fìangonanay. flzany zany ry Àndrefan’Ankaratra no nahatonga ny
fìangonana protestanta F.F.M.A. teo Ramainandro hiorina sy hifindra
teny Andapa sy Tsaramandimby ary Atnbohitsivalana).
Ary koa, hatramin’ ny taona vítsivitsy dia izy no voatendrin’ ny
namany hitandrina ny tiangonana Avaratr’ Ankaratra, ary saikv tsy
tapaka ny nainangy tany isam-bolana izy, ka nikely aina fatratra
hanao izay haridrosoan’ nv fìangonana any ; ary maro ny mpitondra
fìangonana any no tonga nifankazatra taminy mihitsy. Nefa tamin’
ny andro nitandremany azy dia nisy zavaíra nampalahelo sady
mahamenatra loatra niseho tanv Avaratr’Ankaratra, nefa tsy dia ny
fìangonana any loatra no fototr’ izany fa ny mpitondra fiangonana
sasany avy aty an-tanàna, fa niseho tamin’ izany ny hoe : — «lzaho an’ i
Paoly ary izaho an' i Apolosy » ka tonga nisara-kevitrá ny fìangonana tan v
ka ny sasany nanao hoe : «lzahay zanak' Ambohipolsy; ary ny sasany
kosa nanao hoe : izahay zanak’ Ambohiíaniely, ary dia velona tamin’izany ny
fìalonana sy ny tabataba mahamenatra, ka nv vokatr’ izany dia nv
namonoana an-dRalaiarimanana mivady,diakona tao Tsirangaina sy
ny nivakian’ ny fìangonana ho zanak’ Ambohipotsy sy ho zanak’
Ambohitanteh. Tonga raharaha lehibe nalehan’ ny mpitondra
fìangonana maro avy aty an-tanàna ny nandamina izany raharaha
izany ; ka ny aiafarany dia izao : — tsy natao zanak’ Ambohipotsy
na zanak’ Ambohitantety intsony Avaratr’ A nkaratra, fa natao ho
zanaky ny F.F.M.A. ihany, ary noho ny fitondrana tsara nataon’ i
Mr. Johnson, dia levona miandalana ny fìsarahan - kevitra, ka tonga
niray hina tsara indray ny fiangonana any Avaratr’ Ankaratra.
Nony niverina faranv avy any an-dafy izy mivady; dia notendren*
ny namany izy honina any Arivonimamo sy liitandrina ny fìangonana
maro manodidina azy ; ary izay fanaony taty Ambohitantely sy
Avaratr’ Ankaratra dia tsy novany tsiakory ; koa hafaliana moa
izany no an’ ny fiangonana tany ; kanjo indrisy, fa tapaka tsy
antonontonony^ izany fanantenana lehibe izany.
Ary raha lazaina fohy ny fomba fìtondran’ Itompokolahy Mr.
Johnson tamin’ ny fìtondram-piangonana dia izao no izy : Niriny
indrindra izay hahalavorary ny fìtondram-piangonana indrindra fa
ny raharaham-piangonana, nefa nofadiny mihitsy ny tsy hanao izay
mahatafìntohina ny fìangonana,na ny hampanao izay mampahavesa-
besatra amin' ny olona. Naleony ny raharaha no tsy lavorarv toy
izay hanao izany. Matetika aza izy no tsy dia namporisika loatra
amin’ ny fanaovana trano fiangonana, fandrao ho tonga enta - mave-
satra amin’ny fìangonana izany, hoy izy, ka ho tonga mangidy aminy
ny fìvavahana.
Ary izao kosa no nataon’ Itompokovavy Madame Johnson
hampandroso ny Fanjakan’ Andriamanitra : Nikely aina nampianatra
sekoly alahady tao Ambohitantely sy teto Ambohijatovo izy, ka
nahafinaritra ny kilasiny tokoa ny jfampianarana nataony.


-16-
Ary izao no farany tiako ho lazaina amintsika, tompoko : Izaho
dia efa-taona mipaka no notezain’ izy mivady tao anatin' ny
tranony, ary Dr Rasamoely zandriko dia notezair y roa na telo
taona koa, ary tena fantatray tsara tokoa izay toetran* izy mivady
rehetra, ary izao fohy izao no azoko hilazana ny toe-pannhiny :
Zavatra nikelezanv aina fatratra ny hitaona ny ankohonany
rehetra hatramin’ ny maromitany aza, ho tonga mpanompon’ i Jesosy
Kristy^. Fatratra loatra ny fìtandremany ny zanany ; ary mba toy
izany koa ny hatsaran ny fìtondrany ny maromitany, fa raha nisy
narary' ireo dia notsaboiny toy ny zanany mihitsy ; ary raha nisy
nanao ny tsy nety dia nanariny tamin’ ny halemem-panahy ; ary
noho ny soa nataony matetika tamin’ ny borozane mpilanja azy,
dia tonga nifankatia taminy tokoa ireo, ka indray mandeha nony
narary mafy tany an-e alàna izy, dia nitsabo azy toy ny rahalahiny
iray tampo aminy ireo maromitany ireo.
Fatratra koa ny fanajan’izy mivady olona, ka raha n hinana aza izy
ka nisv sakaizany tonga, na Yazaha na Malagasy, dia tsy mba ny
maromita tsiakory no nirahiny hampandroso azy, fa ny tenanv
mihitsy no nitsangana ka nampandroso azy.
Ary farany, izy mivady dia isan’ ny olona deraina indrindra amin’
ny hatsaram -panahy sy izay toe-panahy maha -kristiaìia rehetra. Tsy
manao «zaza maly railombo larehy aho » tsiakory raha mila? a ny toetrany,
fa izany tokoa no tena marina ; ary enga anie isika rehetra ka mba
samy hahazo fìanarana tsara avy amin’ ny toe - panahin’izy mivady,
ka samy hikely aina hanompo an’ Andriamanitra araka izav
talenta nomeny antsika avv T
Ary nony vita izany dia samy nandaha-teny fohy^ avy Dr
Rahamefy, Andriambalo ary Ramboatiana; Mr. J.C Kingzett koa
dia nandaha-teny ho solon’ ny, misionary F. F. M. A. izay any
ambanivohitra ka tsy tonga nanatrika tao ; ary Dr Moss dia nilaza
kely ny amin’ ny fahí zotoanv tamin’ ny nanaovana ny trano
fìtsaboana tao Isoavinandriana, indrindra fa ny fisasaranv tamin’ ny
raharaha madinika momba izany. Ary nony vita izany dia nivavaka
Rajaobelina, vao natao ny hira farany sy ny tso-drano, dia nirava ny
olona.
Mihantona ao Amboliijatovo izao ireo sary ireo, ary éo ambaniny
dia misy soratra mila:m azy, izay vita amin’ ny te iv frantsay sy
Malagasy dia izao :
« Souvenir offert par les amis et
aneiens élèves de M.W. Johnson
assassiné avee sa femme et son
enfant à Arivonimamo, le 22
Novembre 1895.
Ireto sary ireto dia nampanaovin’
ny Malagasy mpianatra sy sakai-
zan’ i Mr. W. Jol nson mba ho
fahatsiarovana azy telo mianaka
izay no>vonoin’ ny fahavalo tao
Arivoriimamo, tamin’ ny 22
Novembre 1895.
Ireo sary ireo amin’ i::ao fotoana izao 1965 dia tsy ao Ambohijatovo
intsony fa efa nafìndra ao amin’ ny Sekoly ao Arivonimamo, araka
ny tapaky ny Komity Ny Sekoly ao Arivonimame koa dia efa
nampitondraina mihitsy ny anarana hoe :
SEKOLY JOHNSON
r,iba ho fahatsiarovana azy.


— 17 -
William Johnson telo mianaka sy ny namonoana azy•
TENY KELY MIALOHA :
Ry mpamaky malala,
Alohan’ ny handrosoantsika 'amin’ izao tantara faran’ izay
mampihovitrovitra izao dia inty misy fìangaviana kely mba tiako
hatao aminao mpamaky.
Marina fa tsy ny Frenjy ihany no malaza ho tia «FANGINANA » ;
nefa kosa tsy azo Javina fa izany «langlnana» izany no isan' izay
ahafantarana manokana ity fikambanana itikitra. Izany no isan’ ny
manavaka azy amin’n-y hafa rehetra. Porofon’izany,raha sendra mba
manatrika ny fotoatn-pivavahan’ ny Frenjy hianao dia ny fanginana
no saiky mandany ny antsasaky ny fotoana manontolo raha kelv
indrindra. Fanginana lalinaT... fìeritreretana mangina tafahatra any
amin’ny ati-saìna sy ati-fanahy I... Fanginana miteraka asa, dia asa
miafara amin’ ny fanoloran-tena hanatanteraka izay rehetra fantatra
fa 8ítrapon’Andriamanitra... Fanginana mitarika fanapahan-kevitra
mba ho vavolombelona, na ho martiora, mahatoky hatramin' ny
fahafatesana. Ho hitanao eto amin' ny tantara izany toe-tsaina
Frenjy voambarako anao izany.
Koa satria tantaran’ Itompokolahy Johnson telo mianaka ity, ary
Frenjy izy ireo, tia fanginana, izany no anaovako anao hoe :
’ndeha mba hifanaraka isika mianakavy, raha tianao, amin’ izao
hamakiant8ika ny tantaran’ny namonoana azy telo mianaka izao,dia
aoka tsy ho vakina dodoria na ho vakina be fahatany fotsiny, fa
hasiantsika fanginana eny anelanelany eny mba hieritreretana lalina
ny amin’izay efa voavaky. Koa ny mariky ny tanambókovoko no toerana
sy fotoana hanatanterahantsika an’ izany. Misaotra, ry havana T
Dia jnandro80 ary isika izao :
STATION F. F. M. A. FEHIZAY
TOY IZAO NO FONENANA SY NY TRANO NAMONOANA NY MARTIORA
(VAKIO NY TANTARA)


— 18
NY MISIONERA BABOIM-PANANANA
Zoma iza.y andro izay I Zoma manontolo andro ! Zoman’ ny 22
Novambra amin' ny Taonan’ ny Tompo 1895 A. D. Zoma....andro
mampiverina tsisatrisatry eo amin’ ny fahatsiarovana ilay « ZOMA
MASINA » voalohany roa arivo tao latsaka kely I
Ao Arivonimamo no toerana isehoan’ ny tantara. Tanàna miorina
46 kilometra ao andrefan' Antananarivo, renivohitry ny nosy.Vohitra
alokalofan' ny ala-kinina sy hodidinin’ ny ala-tapia izay mampaha-
laza azy manokana ka nahatonga irony fìtenenana nanjary raikitra
mandraka androanv hoe : « any Imamo fararanon-tapia ». Tsarahonenana
no anaran' ny tanànan’ ny Misiona. Izy no saiky tendrony farany
atsimo indrindra tamin' izay fotoana izay ; fa amin7 izao kosa 1965
dia efa tonga afovoany no misy azy noho nv fandrosoan’ ny
tanànan’ Arivonimamo taliaka izav hita eto amin’ ny tanàn-dehibe
rehetra.
Dia tsy nisy novantanin’ ny fahavalo tao Tsaralionenana afa-tsy
izy telo iníanaka. Zazalahy mpianatra taizany, izay tsy mbola nody
tamin’ ny vakansa, natao hoe Andriamboara no hany mba nifìkitra
tao ka na tapitra lasa namonjy aina avokoa ny Malagasy mponina
tao Tsarahonenana, Andriamboara irery kosa dia tsy nahafoy azy
telo mianaka, fa ninia niandry ny hihavian’ ny fahavalo.
Nony efa voarain-dRangahy Blossom dia lasa niakatra niakanjo
izv alolia. Naharitra minitra vitsivitsy izy tao ary azo inoana fa
vavaka tamin’ ny fanginana no nataon’ izy telo mianaka. Dia
niara-nidina tao an-trano fìhinànana izy ka indreo fa efa vonona
ny sakafo maraina naroson7 ny mpahandro. Rangahy sy Blossom
anefa dia indrery nivoaka niara - nifampitantana tery andrefan-
trano fa Madama kosa dia nijanona teo amin’ ny sakafo voaroso.
Namelon-dakolosy an-dRamaro mpahandro Madama nony nivoaka
izy mianaka, kanjo Ramaro koa efa nadio ny rano nitany ; ny
lakosy efa foana, ary ny' tanàna efa nangina ka tsy nisy olona
intsonv afa-tsy Andriamboara samy irery. Amin’ izanv fotoana
izany, ny vahoaka mi-isa amin’ arivoarivony efa mirantiranty
tamin’ ny tamboho andrefana sy ny vavahady voatsentsin’ olona.
Vantany vao tonga ny loha-laharana tamin’ nv fahavalo dia niaraka
tamin’ izay vita samboady mena tahaka azy avokoa ireo rehetra
nirantiranty teo ka nanjary menalamba daholo.
Raha mbola nifampiandry kely teo am â–  bavahady ireo loha-
làlana, dia tsy naharitra ilay anankiray izay, fa niditra ny vava-
hady sady nisosososo hamantana teroa amin* izy mianaka miasa,
dia nampandihy ny antsilavany sady nanambana toa hamely tokoa.
Tazan’ i Madama tsara tao an-trano fihinànana izany íihetsika
izany. Natahotra Blossom kely ka namonjy nitambotsotra tao
ivohon-drainy, niery tao ambanin’ ny rambon’ akanjony, fa nanova
akanjo mainty lava tsara tarehy Rangahy, fa tsy ilay fanaony
isan’ andro. Tsy natahotra Rangahy fa nanatona hitsena an’ ilay
olon-dratsy tamin’ ny tarehy mirana dia mirana, sady nanolotra
tànana toy ny hiarahaba ny tena SAKAIZA. Resy tsy niady anefa
ilay lehilahy ka lasa nihazakazaka niolomay namonjy niverina tery
amin’ ny namany ery am - bavahady. Voatsindrona tam-pony ilay
ratsy ka na dia tsy sahy nody teo no ho teo aza, rehefa namabo
ny entana ny fahavalo dia alasafay fotsiny no sisa nataony. Tsv
hita ho nitsiky intsony io Rangahy io fa dia nanjombona endrika
mandra-pahafatiny.


— 19 —
Ankon’ ny tahotra Andriamboara ka lasa nitsoaka niakatra ho
any ambony rihana, Blossom kosa nihazakazaka nankany amin' ny
reniny tao an-trano fìhinànana, avy eo dia lasa izy mianaka mba
niakatra nankany an-trano fandriana. Ny sakafo izany tsy nohanina
intsony fa dia nilaozam-potsiny.
Rangahy Johnson kosa dia mbola manohy asa dia eroa andrefan-
trano, nanjary nibaby tànana mianatsimp sy mianavaratra mam-
pakatra ny fìsaintsainany sy ny fìeritreretany amin’ ny fanginana
ho any amin’ ny Avo índrindra. Madama sy Blossom koa àry
amin’ ny trano fandriana dia tsy isalasalana fa mikaton - trano
mifampitolona amin’ ny Tompo malalany amin’ ny fanginana.
Tonga izao ny fahavalo. Tonga manao tsy omby aloha. Mainan-
tana amin’ ny antsy mirangaranga eroa amin-dRangahy ka indra}r
miredona hoe : Aiza ny vola Rangahy ?...’Ndelia àry fa homekò
anareo izay mahafa-po anareo, hoy Rangahy, sady notarihiny ho
any amin’ ny trano fandriana izy rehetra, ka natolony azy ny vatam-
bola. Nomeny koa ny fanalahidy sady natorony azy tsara ny fomba
famohana ny vata. Tndreo fa indray nirohotra - tamin’ ny vatam-
bola ny fahavalo nameno ny efì-trano fandriana ka ngondongon-
dona sy fìrohondrohana manao ahoana moa izany no azy rehetra
midina ny tohatra no sady niantsoantso hoe : « .. .vazaha mivavaka
lehity a!... Frenjy tsy miady lehity a!... Frenjy tsy miady /»
Dia tsy saliy niditra ny trano fandriana aloha izy ta somary nan-
gina kelikely, kanefa efa feno olona manerana ny ati-trano rehetra
hamabo ny entana. Vetivety dia nodoanan’ ny sasany indray ny
trano fandriana ka tonga nanontany vola.... vola.... vola. Nilaza
anefa Rangahy fa efa lasan’ ireo namany teo aloha ka ny entana
no indreo sisa eo ireo. Dia indray nietsaka tamin’ ny entana izy
rehetra ka novakivakiny tamin’ ny kalaza ny lalimoara tsara tarehy;
nifandriátany nosamatsamahina ny farafara ary izay rehetra afaka
nibeta dia samy nifandrombaka avokoa. Lasa ireo...
Tonga indray ny manaraka. Feno hipoka ny trano fandriana.
Ny entana anefa dia efa fongana daholo !.... Indrisy !
William JOHNSON sy ny nahafatesany •
Niafonafona sady nihidy vazana noho ny hatezerana ireo kari-
lahy tsy nahazo vola sady tsy nahazo entana ka ny teny an-keditr’
Itompokolahý Johnson no nifandriatany. Azony mora foana ilaý
palitao mainty tsara tarehy.
« Tandremo, hoy Rangahy, tamin’ ný feo manarona ny fìahoahon’
ireo rehetra nameno ny trano, tandremo fa raha mahafaty anay
hianareo dia loza ho an’ ny fìrenenareo ».
Aoka hoe hozahako izany lehity, hoý ilay avo ranjanam-be izay
sady nokapainy tamin’ ný kalaza keív lava zarana Rangahy Johnson
ka voa tamin’ ny valanoranony, dia nanapaka ny ila-tavany havia,
ary nifamarana tsara tamin’ ny foto-tsofìny, dia teo..,.lavo nitrosona
nikarapoka teo ambony gorodona izy. Nifatsitsitra ny rà satria
nihatra tamin’ ny làlan-drà tena vaventy ny ratra nahazo azy.
Tsy nahafaty azy anefa akory ny voakapa, fa mbola velona tsara
izy na dia efa nihosin-drà fatratra dia fatratra aza. Tamin’izay dia
nisy lehilahy te-hila fìtia tamin’ ny vahoaka tao avara-trano, ka


-20-
nanezaka niantso ny tao avara-trano avy eo am-baravaran-kely
nanao hoe :— «Hazerako ho hìtanareo ve ny Vazahabe e ?» — Dia nobetainy
tamin’ ny helihy, Rangahy, ka nahoatrany ny varavaran - kely
ka nidaraboka tany avara-trano. Akoralava sy hoby moa izany
no an’ ny vahoaka tao avara-trano, nanakoako eran’ ny lohasaha...
Mahagaga anefa, fa na dia voazera tany avara-trano aza, Rangahy,
dia mbola hita velona niaina kely ihany. Vetivety anefa dia
voasarona takela-jozoro Rangahy nefa tsy fantatra marina izay
nanao izany. Rehefa tokony ho tamin’ny folo sy sasany maraina dia
nodoran’ ny olona ny tanàna ka ny trano sekoly no nodoroany
voalohany indrindra, dia ny hopitaly sy ny tìzaha-marary ary ny
famoaham-panafody mitohy lava amin’ ny hopitaly. Manarakaraka
izany dia nodorany koa ny tranon-tsoavaly sy ny lakozy. Farany
dia ny trano lehibe kanefa tena nanahirana azy fatratra nv nandoro
azy noho ny hahavony. Nony may ny trano lehibe dia... indrìsy!..
fa nianjeran'ny afo ilay takela-jozoro nanarona ny fatin’ltompokolahy
Johnson ka nony nirehitra io dia nahadoro azy hatramin’ ny valahany
no ho midina.
« Nela Isy alaoko ho zavalra akory ny aiko, mba hahavila ny alehako, dia ny íanompoana
izay noraisiko tamln’ i Jesosy Tompo hanambara ny filazanlsaran’ ny fahasoavan*
Andriamaniira »'.
Madame JOHNSON sy BLOSSOM ary ny nahafatesanyJ
Nony efa lavo nikarapoka teo ambony gorodona, Rangahy, dia
nidradradradra mafy tokoa Blossom, nikiakiaka tsy hita intsony
izay teny azo anambarana an’izany fa re hatrany ala-trano rehetra
tany ny fìtomanin’ ny zazakely nahita ity rà nifatsitsitra avy
eo amin’ ny oza-bozon’ ny dada malalany. Nijafajafa namihina ny
valahan-dreniny izay tafatsangana ka namonjy namihina koa ny
heli-jananv. Ren’ Andriamboara mavaza tsara tany ambony rihina
farany ambony izany fìkiakiak’ i Blossom izany ka ankona tao izy
ary tsy nanam-po ny ho velona intsony.
Fa nony efa lavo nitrosona sy nihosin-drà teo aza, Rangahy,
dia tsy nahoan’ ireo fahavalo tsy nifaditrovana fa mbola narahina
nendahina ihany ny kirarony sy ny pátaloha maintiny ; ny tena
akanjo anatiny izay nihosin-drà no sisa tsy nesoriny.
Nony nahita izany kosa Madame dia novonjeny nesorina ny
akanjony rehetra. Ny tenany ihany no nanaisotra fa tsy mba niandry
ho riatina izy; ka dia tsy mba nisy nikasi-tànana an’i Madame fa ny
tenany ihany no nanapitra ny fìtafìany rehetra.
Fa raha nitsangana haka tsihy hitafìany Madame dia nahatsikaritra
lehilahy irav toa fantany, dia nijiohoka tamin’ ny lanton-tsandrin-
dRangahv io izy hiangavy sao mba misy azony atao ny hamonjena
azy mianaka.
Vonona tokoa Rangahy io hamonj3r azy hany ka vetivety dia nody
nitrerona tamin’ ny feo mafy ralehilahy nanao hoe : — ... «'Ndeha
mivoaka lìlanareo mianaka fa ho doranay ny Irano ».


- 21
Ny akanjon’ i Blossom rehetra dia tsy mba nisy nikasika fa
mbola teny aminy daholo. Dia ilay lehilahy io no narahin’ izy
mianaka nivoaka. Tafidina tsara ny tongo-drihana izy mianaka,
tafavoaka soa aman-tsara.
Niantsinana no fandehan’ ilay nitarika ; nihazo iny avaratry ny
lakozy iny ka efa ho tafadify tany anaty tapia.
Kanjo... indrísy T fa tazan7 njT zazalahy iray natao hoe Ikotovao ;
ilay nitarika dia tsy fantany fa hoatry nv olona ho any anaty
tapia fotsiny, fa be rahateo moa ny olona nifanaretsaka nitatitra ny
zavatra nobaboiny.
Tazan’ Itokotovao tsara izy mianaka Vazaha avy eo avaratry nv
lakozy ka nezahina nantsointsoina hoe : — «Oainy lehireto al Indreny
ta lasa irerý Vazaha».— Fa nisy nitsatsaingona namaly hoe:—«Avelao
handeha fa tsy miady amin-jaza amim-behivavy isika e »...«Eisy, hoy
Ikotovao, marina raha mba manaiky izany aho fsady nanezakezaka
ningoso izyj, fa iza no miteraka mameno ny tany fa tsv ireny ; sady
iza izahay atv Arivonimamo no tsy fantatr’io Vazahavavy io, ka asiany
mìsy diso izahay raha velomina io?».
Ren’ i Madame tsara izany tenin’ Ikotovao izany ka nitodika tany
aminy nihomehy ra izy nangataka famindram-po.
Kanjo niaraka tamin' izay nony tapitra ny fìdradradradrany
teo, dia niantorahana no jinjana tamin’ ny antsy lava izy mianaka.
Voa teo amin* n}r valahany indrindra Madame, ary satria nitafy
tsihy izy, dia nibolisatra ny antsy ka nahavoa koa ny fen7 i Blossom,
izay nitampify nanitrika ny lohany tao anat}r tsihy notafìn7 i Madame.
Tapaka hentitra tery ny fen-jazakelv eo ambony kelin’ny lohaliny.
Dia niara-nidaboka niforitra nifanondana teo am-body tapia teo izy
mianaka.
T8y matv niaraka tamin* izay akory Madame, fa indroa na intelo izy
dia mbola nahainga ny lohany hitsirika ny zananv malalany izay
nihohoka teo ambaniny ary koa nahahetsika ny tenany tapany ambony
tsy hanindrv ny lohan-janany. Mbola nahavoatra tsara ny tsihv
koa iz3r hanarona tsara ny tenany. Sahabo ho indroa mahamasa- bary
no naharetan’ i Madame nanao toy izany ka minitra vitsy foana
talohan’ ny nialany aina vao hita ho tsy nihetsika intsony izy.
Dia maty izy.
Fa i Blossom kosadia naharitra nijalijaly nimenomenona teo saiky
mandra-paharivan’ ny andro ka tokony lio tamin’ ny telo vao matv
ilay zazakely. Izany aza, hono, dia nisy namono nanapitra ny ainy
mba ho famindram-po aminy fa tena nijaly loatra. Asa izav
fahamarinan' izany I
Dia tanteraka tamin’ izay ilay teny faminaniana nataon’ i Blossom
tamin-dray aman-dreniny hoe:... «Tsy ho faty irery hianareo, ry Papa sy
Maman, fa hiara-maty isika».
« Indro ny iaharelan' ny olona masjna, dia izay miiandrina ny didin’ Àndriamanlira sy
ny linoana an* i Jesosy ».


- 22 -
« Áry nahare íeo avy fany an-danlfra aho nanao hoe : Sorafy, sambafra ny maly,
dfa fzay maly ao amln’ ny Tompo halramin' izao* Eny, hoy ny Fanahy, la hifsahafra
amin’ izay nisasarany izy fa ny asany manaraka azy.
Marobe ny zaza faly
Ao an-dapan-dRainv ao
Afaka otà, afa - jaly,
Sambatra izay tonga ao;
He I rankizy I
Ny fìtiavan - dehibe í
William Johnson telo mianaka sy ny nandevenana azy•
Fandevenana vonjimaika tamin’ ny andro nahafalesany.
Zoma, 22 Novembre 1895.
Tapitra may izao ny tanána Tsarahonenana. Kila tanteraka.
Lasa daholo ny entana rehetra. Hatramin’ ny varavarana tsy
main’ ny afo, na tolana, na rairain-drihana, na gorodona, na tohatra,
na tongo-drihana, eny, na inona na inona mbola azo nentina dia
nofonganan’ ny menalamba avokoa.
Trano mijoalajoala nahatahotra no sisa nijoro. Tamin’ny maraina
anefa katanàna faran’izav nahafìnaritra,tsara tarehy, nohodidinin’ny
voninkazo samy hafa soratra, efitrano feno fanaka saro-bidy, tsy laza
ma8aka ny ilazana fa paradisa kely nampandia ny anarany hoe : Tsara-
honenana Nony hariva...inona no teo?-Taola-maina mitsangana ITanàna
fongotry nv afo T Voninkazo ringitry ny diam-bahoaka I Lavenona
miavosa I Hamaintisana tsy hita ho tantaraina T Korontana ambony,
korontana ambany T Tapa-biriky sy tapa-kazo nameno ny tokotany !..
nefa... nefa... manoatra lavitra noho ireny rehetra ireny, itsy
abodirindrina avara-trano itsy, indro mivalampatra eo... n^' fatin’ny
LEHILAHY... DIA ÌL\Y LEHILAHIN’ ANDRIAMANITRA FARAN'IZAY NALEMY
FANAHY INDRINDRA TETO AMBONIN’ NY TANY... noindro... efa kilan’ny
afo ny antsasaky ny nofony ! .
Fa andeha isika hamindra malaina, hianavaratra - hiantsinanana
arý anaty tapia, tsy lavitra loatra ny lakozia... inona no ho
hitanao eo ?—Fatitn-behivavy anankiray miaraka amin’ ny zanany
vavikely vao dimy taona sy tapany no indreo manao faty kambana,
rakofan* ny voro-tsihy efa rovitry ny antsin’i Kotovao Nanokoana,
mifanon.iana mampahonena, milampatra eo ambonin’ ny tany sy ny
vovoka vonton-drà, dia ny ran’ izv mianaka nararak’ ilay tsy
nataho-tody !
Aoka aloha hiato kely, ry havana, fa mihisatra loatra ny
penina í.


-23-
Indreo ny maritiora soa
No loha-làlanay
Nalatsaka aina avokoa
Ka marika aminay
Fandavan-tena lehibe
No vitan’ izy ireo
Hodian-tsy hita foana ve
’Reo maritiora ireo ?
M". JOHNSON TELO MIANAKA


- 24 -
Efa tonitony izay ka dia aoka handroso isikal- Nony tokony ho tamin’
ny telo hariva teo ho eo, dia nikamhana ny kristiana vitsivitsy izay
tsy mba lasa nandositra, dia Ravalomanana Mpampianatra tao
Firavahana, Rajaory Mpampianatra tao Arivonimamo, Ramalanjaona
Mpampianatra tao Ambohipeno, Ramahazo Mpampianatra tao
Ialamalaza, Andriantsimalia Mpampianatra tany Amboanana,
Rainibezato Mpitoriteny tao Arivonimamo, Ralaimiza Mpampianatry
ny efa-polo lahy tao Tsarahonenana ; ary nisy koa sakaiza nanampy,
dia Razafìndrazana governora teny Manankasina, ary Rainianja sy
Rainijary ankizilahin' Ingahy Rainitsara Mpitandrina.
lreo no tafangona ka niray hina sy nifanaiky mafy, fa na inona
na inona hanjo, diatsy mety mihitsy raha tsy voalevìna ny fatin’izy
telo mianaka.
«Solon-tenan’ ny kristiana rehetra eto Imamo isika», hoy izy
ireo, «ka tsy mety ny hamela ny fatin’izy telo mianaka hivarina an-tany
ka dia adidintsika ny hikarakara ny fanatanterahana izay rehetra
tokony hatao.»
Alohan’ ny hiaingan’ izy -ireo ho eny Tsarahonenana, dia
nirahin-dRajaory ny zanany vavy hitsiritsirika izay toetry ny eny,
ka nolazainy nony niverina fa ny faty dia hitany tsara, nefa ny
olona dia mbola misy ihany.
Vonona hiainga ary ireo mpandevina, ka ny zavatra voalohany
nataony dia ny hamorona lamba liamonosana azy. Fohy loatra
anefa ny fotoana hitadiavana, ny fasana koa mbola hatao ; ny
andro efa amin* ny telo mahery, ka dia nifampijerijery ny lambateny
an-kodiny avy izy rehetra, ka ny an-dRavalomanana sy Ramahazo
no tsara sady mafy ; ka dia nifanambaran’izy rehetra vola kely avy
hatao vidinv.
Dia lasa ireo nizaha angady ka niainga ho eny Tsarahonenana.
‘ Nony handeha tokoa anefa izy rehetra dia najanona Rajaory.
« Mbola maimbo rà tamin’ny tsy nahazoany an-dRajaobelina ireo
ratsy ireo», hoy iretsy namany tamin -dRajaory, «kanefa hianao dia
1 rahalahíny, ka dia aoka hijanona hianao aloha». Dia nijanona
Rajaory.
Nisy olona maromaro ihany teo Tsarahonenana mitaona ny babony
nasitriny any anaty tapia sy mbola mihoy ny rairain-drihana, raha
tonga teo an-tampon’ i Tsarahonenana ny mpandevina. Nefa ny
nahatahotra azy indrindra dia Ikotovao Nanokoana, ilay nikapà an’ i
Madama ka nahavoa ny fen’i Blossom,fa indro izy mbola nidihindihina
sy nitehin-kiho teo ambony andrefana tamin’ ny antsy lava,
nangaringarika sy nibanjina ny mpihady fasana.
Nandeha tany ho any hitady namana hisakana ny fandevenana ilay
ratsy, kanjo tsy nisy azony hanampy azv, ka dia hany heriny
nikarikary foana teo ; mba mena-dratsy ihany tsy sahy niteny,
satria moa olona mifankalala marain-tsy hariva izao.
Ny fitoerana nanaovana ny fasana dia teo anilan’ny nahafatesan’
izy mia'naka ihany, teo atsinanan’ ny hadin’ akondro amin’ ny
handrin-tany tsy nisy tapia : nataon’ izy ireo fasan’ ny ntaolo
tsangambava.
Noho ny fahamaikana dia tsy vita rindrina vato, fa ny rakony
no vato fìsaka nilahatra tsara • mafy anefa ny tany, ka taty
aoriana rehefa nosokafana ny fasana dia tsy nihintsana akory ny
tany. Natao iray fonosana daholo izv teío mianaka ; ary vita
nilamina tsara ny fandevenana. Nototofany mafy tokoa mba tsy
ho tantera - drano sy tsy ho voahohin-javatra.


Toy izany ny fandevenana vonjimaika tao Tsarahonenana tamin’ny
zoma harivan’ ny nahafatésan’ ireo martiora telo mianaka.
Fandevenana tao Amb atonakanga- Antan anar iv o-
IZAY NISEHO TAO TSARAHONENANA TAMIN’ NY NAMONGARANA NY FATY.
Asabotsv maraina 11 Aprily izay fotoana izay. Taona 1896. Lamba
lasoa tsara tarehy novidin’ ny kristìana Malagasy vitsivitsy no
namonosana nv razana. Mr. Johnson nofonosina nitokana ary Madama
sy Blossom kosa nakamban-damba ; vita izany vao napetraka tao
anaty vata ny faty.
Ny vata dia vita tamin'ny hazo voamboana tsara tarehy, voarafìtra
tany Antananarivo ary nentin' i Dr Wilson. Eo ambony vata no
nasiana ny anaran’ izy telo mianaka sy ny taonany avy ary vita
tamin’ ny soratra tena voakaly tokoa izany anarana izany.
Alohan’ ny hiaingana dia nisy fotoam-pivavahana lehibe tokoa
natao tao an-tampon’ i Tsarahonenana. Feno hipoka ny tokotany
malalaka teo andrefan-trano. Kristiana avy amin’ ny fìangonana
45 tafo manerana ny faritanin’ Imamo no sainy vory lanona tamin* iny
fotoana iny.
Nandroso ny fotoam-pivavaliana ka nony vita ny hira sy ny
famakiana ny Soratra Masina ary ny vavaka dia nitsangana
Monsieur le Pasteur ),auga, Mr. J. F. Radley no nandika ny teniny
tamin’ ny teny Malagasy ary toy izao no fotopotony :
Fotopototry ny toritenin9 i Monsieur le Pasteur Latiga•
Diso Imamo manontolo. Tsy misy mahazo miala tsiny na dia nisy
ihany aza tany ivelany tonga nanararaotra. Koa izany fahadisoanareo
izany dia tena fahadisoana lalina nipoitra avy tamin’ ny fahotana
lalina.
Olona tena fáran’ izay nalemy fanahy, nanao soa tamin* ny
fìrenenareo tamin’ ny fony sy ny fitiavany manontolo tsy misalasala,
kanefa sahinareo,izav nasian-tsoa, sahinareo naringana sy nobaboim-
pananana.
Ary na dia tsy ny tanànareo aza no namono, moa misy vohitra tsy
nidiran’ entana avv teto ? — Ary na dia atao hoe aza nis^' ihany
trano tS3^ nidiran • javatra avy teto, moa izany trano tsy nidiran’ ny
babo avy teto izany mba efa nanao izay azony hamonjena ny aina maty
teto ?—Jereo ireto biriky maty miavovona ireto, izay nandimby ny
trano soa be nahafìnaritra, fa samy manondro anareo tsirairay avy
ho tena meloka avokoa ireo.
Fantatro fa feno fibebahana sy fanenenana avokoa Imamo
manontolo ; ary misy koa famelan - keloka voavoatra ho anareo,
raha mba tena fibebahana marina tokoa no ataonareo. Tsarovy anefa
ny tenin’ i Kristy manao hoe : «Iny karazana iny dia tsy azo avoaka
ralia tsy amin' ny fìvavahana sy ny fifadiana ».
Ny vavolombelona fa fibebahana marina no ataonareo dia aoka
hianareo hiezaka hanonitra ny simba sy ny hanao izay faran’ ny
azonareo hatao mba hampandroso ny fanjakan’ Andriamanitra eto
aminareo.


- 26 -
Raha ny ain’ izy telo tnianaka dia tsy azo haverina intsony,
kanefa kosa dia hanjary ho zezika hampaniry sy hampaharoroka ny
fanjakan’i Kristy ny ran’ireo maritiora ireo, raha mba tena fibebahana
nahazoana famelan-keloka marina tokoa ny fanenenanareo, ka
Imamo manontolo no ho fìlohany amin’ny fandrosoan’ny fìlazantsara.
Fa raha tsy izany kosa, ka tsy mbola voavela heloka marina
hianareo satria tsy tena fìbebahana notarihin’ ny fo sy fanahy
t8Ìnona,-dia zavatra mahatahotra no hihatra aminareo, dia fìtsarana
tsy azo handosirana no hamelezana izao indray mihira mafy fo izao,
toy ny nitsaran’ Andriamanitra ireo Zanak’ Israely roapolo taona
no ho miakatra izay tsy navela hiditra ny tanv Kanana, fa ringana
avokoa tany an’ efìtra nandritra ny efa-polo taòna.
Ankonankona avokoa izay rehetra nandre izany toriteny izany
ka dia samy velona eritreritra sy nipetraka nangina tao anatin’ ny
fìsaintsainana fatratra.
Fandevenana nanetriketrika tsy nisy tahaka izany •
Talata, 14 Aprily 1896.
Alatsinainy 13 Aprily 1896 no nitondrana ny razana nankany
Antanàna. Vahoaka sesehena avy tamin’ ny fìtandreman’ ny
F.F.M.A. enin-toko no nirohotra nitondra ny trano vorona an-tsitra-po,
dia Imamo, ny 18 Akaiky, Avaratr’ Ankaratra, Imahabo, lmadridrano,
ary Andrefan’ Ankaratra. Imamo sy Avaratr’ Ankaratra izay niasan’
Itompokolahy Johnson nandritra ny taona maro anefa no dia tena
be indrindra.
Tsy hita isa intsonv no nitsena ny razana hiditra ny Tanàna dia
vazaha sakaizan’Itompokolahy Johnson telo mianaka fony fahavelony
ary ny fiangonana Malagasy teto an-drenivohitra.
Nampandrina indray alina tao am-piangonana aloha ny faty
ka mpitandrina efa-dahy avy amin’ ny F.F.M.A. no nanolo-tena
hiandry tao.
Tonga ny Talata 14 Aprily 1896, fotoana hanitrihana ny razana.
Tonga tao M. Laroehe Resident Général sy M. Bourde ary ny
Frantsay namany vitsivitsy.
Tonga koa Ingahy Rainitsimbazafy, Premier Ministre sy
Rainandriamampandry 16 voninahitra lefìtry ny Praiministra, sy ny
Prineesse Ramasindrazana ary ny zanak’Andriana sasany.Nalefan’ny
Andriamanjaka ireo mba hiara-mitondra izany fahoriana izany
sady ho solon-tenany rahateo.
Tonga koa ny T. P. Porter, Esq., Aeting British Vice-Consul
mbamin’ ny vazaha Englisy mpivarotra maromaro.
Tonga koa ny Bishop Kestell - Cornish mianaka ; ary fanampin'
izany ny Misionera rehetra na L. M. S. na F. F. M. A. na N. M. S.
dia tapitra tonga avokoa.
Rehefa tafapetraka nilamina tsara ny olona dia naroso ny
fotoam -pivavahana ka :
Président : Rév. T. T. Matthews
Namaky teny : Rajafetra


- 27 -
Nandahateny : H. E. Clarky tamirT ny teny anglisy
Rév. B. - Briggs tamin’ ny teny malagasy
Nivavaka tamin' ny teny anglisy : Mr. Thorne.
Lahatenin’ ny Rév• B• BRIGGS•
Ry Tompokovavy sy Tompokolahy, havanay amin' ny linoana sy ny íivavahana !
« ALAHELO TSY ROA AMIN-TANY ! ».
Mafy sady mangidy tokoa ny alahelonay misionary ankehitriny.
Hatramin’ ny nahaterahanay ka mandraka androany', tsy mbola nisy
nampalahelo anay mitovy amin’izao hitan’áy masonay sv manjo anay
izao.
Izahay sasany efa nitoetra ela sy niasa ela tamin’ity tanyr ity, ary
indraindray mba efa nisy ihany zavatra sasany izay nampalahelo sy
nampitomany anay, fa tamin’ ny taona maro lasa tsy mbola nisy,
na inona na inona, ary na oviana na oviana, izay nampalahelo sy
nampangorakoraka ny fonay mitovy amin’ izay eto imasontsika
anio izao. Mangidy dia mangidy tokoa nv kapoaka sotroinay izao.Saiky
tsy zaka mihitsy ny entana mavesatra taminay ; kanefa tsy azo
hariana izany enta-mavesatra izany fa tsv maintsy ho entina}7 ihany,
ary ny kapoaka mangidy tsy maintsy hosotroinay koa.
Ny havanay any an-dafìn’ ny ranomasina koa manana alahelo
mitovy amin’ ny anay aty, eny, mihoatra aza. Efa tonga tany
aminy ny taratasy milaza izay efa nanjo taty, ary efa azonay koa ny
valiny. Efa ren’ny olona maro hafa koa ny amin’ ny nahalasanan’ny
havantsika, ary mafy tokoa ny alahelony.
Tsy azo lazaina eto velively izay halehiben’ ny alahelon’ i Mr.
Sewell raha vao azony ny taratasy milaza fa ny zanany mivady sy
ny zafiny no samy efa novonoina ka maty. Fantatsika mihitsy
fa mafy dia mafy tokoa tokoa ny alahelony tamin’izay I Ary manao
ahoana moa ny alahelon’ ny zanak' i Mr. sy Madame Johnson raha
vao reny fa ny ray aman-dreniny sy ny zandriny no samy lasa
ka tsy ho hita intsony aty ambonin’ ny tany, nefa tsy matin’ aretina
mitovy amin’ izay mahafaty ny maro fa novonoin* olona.— Tsy
novonoin-javatra tahaka ny varatra, na ny zavatra hafa izay
miseho ihany indraindrav — fa novonoin’ olona, ary ny olona sasany
izay namono azy dia tena mpianany izay nasiany soa tokoa fony
mbola velona izy. Ary tsy, ny ray aman-dreny na ny zanaky ny
havantsika ihany no manana alahelo, fa ny kristiana rehetra ary nv
olona maro koa, izay namaky gazety ka nahita ny teny toy izao hoe :
« Tamin’ ny andro zoma, 22 Novembre 1895, Mr. William Johnson,
Misionary F.F.M.A mbamin’ ny vadiny aman-janany no sarny
novònoina ka maty tany Madagasikara T» — Tsy azoko lazaina izay
hevitry ny olona sy fìtenin’ ny olona, na ny alahelon’ ny olona, raha
namaky izany teny izany izy. Fa fantatro fa mafy tokoa ny
alahelo ary be ny ranomaso izay nilatsaka tamin’ izay fotoana izay !
Ary fantatro fa tsy izahay Misionery sy ny havanay any an-dafy
ihany no manana alahelo amin’ izao efa nanjo izao, fa hianareo
kristiana Malagasy koa dia miombona alahelo aminay.


- 28 -
Efa hitako ihany fa vitsy teny hianareo ny amin’izany fahoriana
lehibe efa azonay izany ; nefa tsy nahagnga ahy izanv tsiakory, fa
araka ny hevitro dia izany no mampiseho indrindra ny halehiben’
ny alahelonareo. Raha feno alahelo ny fo dia tsy maintsy ho vitsy
teny ihany ny vava. Fantatro fa mirav fo sy miray fanahy ary
miray alahelo aminay tokoa hianareo rehetra noho izao fahoriana
mafy manjo anay izao. Tsv zavatra mihatra aminay vazaha ihany
izany, fa mahazo anareo Malagasv koa. Fantatrareo fa havanareo
tokoa Mr. Johnson mivady. Izy dia olona nanolo-tena hampianatra
anareo sy hanasoa anareo araka izay azony natao, ary fantatsika
fa efa nahavita soa be tokoa izy; ary noho izany dia miara-malahelo
isika rehetra mahatsiaro ny nahalasanany. Tsy ho mora soloana
akorv ny havantsika Mr. Johnson mivady, ary angamba tsy ho azo
soloana mihitsy. Ary na dia ho soloana aza izy, ny nahalasanany
dia tena alahelo lehibe tokoa ho antsika rehetra, ary ny alahelontsika
azy dia tsy ho sitrana akory hatramìn* ny ela.
«MATY VE Mr. JOHNSON TELO MIANAKA ? ».
Tsy mora amiko ny miteny aminareo ankehitriny ny amin’ izao
fahoriana lehibe efa nanjo antsika izao. Teny inona moa no tokony
ho entina milaza izany ? — Hataoko hoe : « fahafatesana va ? » Ho
lazaiko hoe : maty va ny havantsika ? Toa tsy ampy izany teny
izany ho enti-milaza ny nahalasanany. Raha atao hoe maty izy
dia fantatsika fa maty tokoa izy, kanefa tsy matv tahaka ny
havantsika maro izay nalevintsika teo aloha. Maty izy fa tsy
ara-dàlana. Maty izy nefa tsy niala ny ainy araka izay fanao amiii’
ny maro, fa nalaina taminy izany. Maty izy, nefa tsy maty ho azy,
na maty tamin’ ny aretina, fa novonoina ary novonoin’ olona T
Zavatra mangidy sy mampalahelo mihoatra lavitra noho ny
fahafatesana fotsiny ihany no misého eto izao. Famonoana olona
izao fa tsy fahafatesana fotsiny ihany.Efa novonoina ny havantsika,
ary efa novonoin’ olona. Tsy novonoina izy noho ny zavatra tsy
mety nataony, fa tsy misy akory izany ; tsv novonoina satria olona
ratsy fanahy tsy mendrika ny ho velona. Tsy izany velivel}'.
Isika rehetra no mahalala fa ny havantsika dia olona velon-kanao
soa. Tsy fahavalo izy fa «S4KA1ZA» arv tena namana tokoa. Olona
nanolo-tena ho mpampianatra sy ho mpitory ny filazantsaran’ i
Kristy izy mivady. Tsy hitako akory izay mahafa-tsiny ny
mpamono azy. Na dia mirehitra aza ny olona ka ta-hamono ny
fahavalony, raha sendra misy izany, tsy tokony ho namono ny
havany izay tia azy sady nanisy soa taminy izy. Tsy izaho anefa
no mpitsara azy fa Andriamanitra ihany, ar^' Izy ihany no hamalý
araka izay fantany ho marina. Jesosy Tompo raha nihantona tamin’
ny hazo tijaliana dia nivavaka ho an’ ny mpamono Azy ka nanao
hoe : — «Ray o I mamelà ny heloný fa tsy fantany iza^' ataony ». Ny
havantsika koa ataoko fa nivavaka ho an’ ireo rtipamono azy
ka nanao hoe : « Ray òl marnelà azy fa tsy fantany izay ataony».
Fa raha misy mamono ny namako, na ny havako, na ny olon-kafa
aza, dia tsy hitako izay azoko hatao afa-tsy ny matoky an’
Andriamanitra ihany. Izy ihany no mahita ka mahaíala izay metv
hatao aminy.Izy ihany no hitsara sy hamaly araka izay fantany ho mety
sy marina. Raha ny tenako no misy mamono, nefa tsv nisy ratsy
nataoko taminy, dia azoko atao ny mifona ho azy. Fa raha ny
namako kosa no vonoina nefa tsy nanao ratsy tsinona dia
Andriamanitra anie hampiseho famindram-po amin’ izay fantany fa
tokony hamindrana fo T


-29-
« ANATRA ATERAKY NY FAHAFATESANY»
Inona moa no fananarana azontsika avy amin’izao fahoriana mafy
izao? Tsy mora amintsika angamba ny mamantatrasy ny milaza izany
fa tokony hoheverina kely.
Ny fananarana rehetra ao amin’ny Soratra Masina izay fanao atnin'
ny fandevenana ny maty dia tokony ho raisintsika taara. Kanefa sao tsy
amp^" izany ka tokony hampiana kely, dia miay teny vitsivitsy
tiako ho lazaina. Misy ny fananarana sasany izay tsy fanao
mandrakariva fa tokony ho tsarovana kosa ankehitriny.
Raha izahay misionery no heverina dia izao no tiako ho fan-
tatrareo : Tsy hatsahatray na hahenanay akorv ny raharahanay
hahasoa ny olona sv hampandroso ny fanjakan' i Kristy noho
izao zavatra mampalahelo efa niseho izao.
Efa novelezina mafy izahay ary mafy tokoa ny alahelonay,
kanefa na dia izany aza tsy handositra izahay tsmkory. Mbola
hijanona sy hiasa ihan^- izahay; ary hataonay izay azo atao
hahasoa ny olona sy hampandroso ny fanjakan’ i Jesosy Kristy Tompo
amin’ ity tanv ity. Ny efa niseho no horaisinay ho famporisihina
amin’ nv raharaha sisa hatao. Na dia maty novonoina aza nv
namanay, mbola ho soloina ihany izv araka izay azo atao. Tsy
avelanay ho very foana akory ny raharaha nikelezanv aina sy
nandrarahany ny ràny teto amin’ itv tany ity sady nataony nan-
dritra ny taona maro izao.
Izao zavatra mampalahelo hitan’ ny masontsika izao no faman-
tarana mampiseho fa tsy mbola vita tsiakory ny raharaha rehetra
mety hatao mba hahasoa ny olombelona amin’ ity tany ity, env,
fa na dia eto Imerina aza. Hitantsika fa mbola manan-kery ihany
ny devoly, ary tsy maintsy ho resena izy vao mahazo miala tsy
hiasa intsony ny mpanompon’ i Kristy. Koa tiako mba hisikina mafy
isika, dia izahay misionery sy hianareo namanay, ka hiara-miasa
tsara hahasoa ny olona sady handrava ny manda mafy izay
mbola misakana ny fandrosoan'ny filazantsara. Aoka ho tsaro-
vantsika fa ny Tompo no momba antsika mandrakariva. Mahavonjy
hatramin’ ny farany izay rehetra matoky Azy Izy.
« FANONTANíANA SARO -BALIANA »
Mahagaga sy mampieritreritra ahy be ihanv izao zavatra efa
niseho taty amintsika izao. Moa tsy mpanompon’ Andriamanitra
va ny havantsika ? Moa tsy olona voafìdy sady nirahina hankaty
hampianatra sy hitory ny fìlazantsara va izv ireo?—Izany tokoal
Koa nahoana no navelan’ Andriamanitra ho vonoin’ny olona foana
izy ? Nahoana Andriamanitra no tsy niseho ho Mpamonjy azy ?
Nahoana no tsy nahafaka azy tamin' izany loza lehibe izany Izy?
Nahoana ? Tsy mahalala aho I Tsy mahavaly izany fanontaniana
izany aho T— Mangina aho ! Izy Tompo ihany no mahalala sv maha-
fantatra izay anton’izany zavatra izany.
Ea izao no fantatro sady inoako marina : Tsy nataon’ Andria-
manitra izany sady l8y nankasitrahany akory. Fa nataon' iza ?
Nataon’ ny Devoly sy ny mpanompony. Andriamanitra tsy nahasa-
kana azy va ? Hainy izany fa tsy nataony. Navelany handresy 8y
hanaram-po ny fahavalo, ka maty ny havantsika. Nahoana ary
moa ? Tsy matìalala aho. Tsy hitako velively ankehitriny fa raha-
trizay dia ho fantatro tsara. Moa tokony hisy soa va vokatr’izao
efa nanjo antsika izao ? Eny, ataoko fa hisy ihany, tsy maintsy
hisy. Háin’ Andriamanitra ny manova ny ratsy ho soa, ary hainy
ny mampiasa ny zavatra rehetra hiara-miasa ny olony sy hampan-


-30-
droso ny fanjakany. Matoky Azy aho ny amin’ ny ho avy; fa anke*
hitriny feno alahelo ny foko, ary izao ihany no teniko : - «Eny, Ray
ó I fa izany no sitraponao » Izao hitan’ ny masonay izao no nave-
lanao hiseho. Hatao anie ny sitraponao T Ary ho Anao ihany
anie ny dera sy ny laza ary ny voninahitra ankehitriny sy man-
drakizaj' mandrakizav T Amena T
Arv nony vita ny lahateny dia nihira ny olona dia napetraka
ny tso-drano dia nirava. Tsy omby ny olona ny trano ka dia ny
sasany ihany no tafìditra fa be dia be kosa no tao ala-trano.
Rehefa vita ny fotoam - pivavahana tao an-trano dia nentina
tamin’ izay ny faty mba ho ao an-tokontany izay handevenana
azy telo mianaka. Namaky teny Dr. H. F. Standing ary dia nandaha-
teny kosa Rev. J. Sibree. Vita izany dia nampidirina ny vata nisy
ny razana, dia nivavaka sy nanao ny tso-drano farany ny Rev.C.
Jukes, dia nirava tamin’ izay ny olona rehetra.
Nandritra izao fandevenana izao dia intelo ny vazaha no nihira
tamin’ ny teny anglisy.
Ny iray manao hoe :— «Oiir God, our help in ages pasl»
Ny hira iray kosa dia ny hoe : « Abide wilh me, O ! Lord ! »
Ny farany dia ny hoe : « Jesus, Lover ol my soul ».
Ity farany ity, hono, dia isan7 ny tian’ Itompokovavy Johnson
indrindra ; toy izany koa iroa faharoa izay nadikan’i J. S. Sewell,
rainy tamin’ ny teny malàgasy.
« T 0 N 0 N - Kl RA»
Nitoriteny farany tany Torbay ny Rev. Henry Franeis Lyte D.D.
Presbytera na Mpitandrina tao. Fantany fa herinandro vit8v sisa
no haha velomany eto ambonin’ny tany ka hanao veloma ny fìangonany
izy.
Raha nody ho any an-tranony anefa ny Rev. F. Henry Lyte
ka nahita ny masoandro nadiva hilentika dia nivavaka izy mba
havela alohan’ nv hahafatesany hanoratra teny fampiononana ny
olombelona rehetra etý ambonin’ ny tany ary haharitra izany teny
fampìononana izany mandra-pahatapitr’ izao tontolo izao.
Koa rehefa tonga tany an-tranony ny Rev. Franeis Lyte, na dia
sasatra aza dia tsy nijanona raha tsv nahasoratra ityr tonon-kira
ity izay nanjary voadika amin'ny teny malaza eran-tany. Ny tenin
izy roa lahv tany Emaozy : • « Mitoera aty aminay;fa efa ho hariva izao, ka
lasan-davitra ny andro» ... izany no nanankinany ny tonon-kirany.
Ary ity tonon-kira ity dia nohirain’ny Vazaha tamin’ ny fìteniny,
dia ny tenv anglisy, tamin’ ny fandevenana an’ Itompokolahy
William Johnson telo mianaka, tamin’ ny Talata 14 Aprily 1896, tao
Ambatonakanga.
Abide with me : fast falls the eventide T
The darkness deepens ; Lord, with me abide !
When other helpers fail, and eomforts flee,
Help of the helpless, O abide with me.
Swift to its elose ebbs out life 8 little day ;
Earth 's joys grow dim; it8 glories pass away ;
Change and deeay in all around I see ;
O Thou who ehangest not, abide with me.


- 31 -
I need Thv presenee every passing hour;
What but Tliy graee ean foil the tempter’s power ?
Who like Thyselt' my guide and stay ean be ?
Through cloud and siinshine, O abide with me.
I fear no foe, with Thee at hand to biess ;
Ills have no vve/ght, and tears no bitterness.
Where is death Ts sting ? Where grave, thy vietory ?
I triumph still, if Thou abide with me.
Hold Thou Thv Cross before my elosing eyes,
Shine throitgh the gloom, and point me to the skies ;
Heaven ’s morning breaks,and earth’s vain shadows flee;
In life, in death, O Lord, abide with me T
Henry Franeis Lyte (1793-1847).
Rehefa tonga soa aman-tsara teto Madagasikara kosa Ingahibe
J. S. Sewell, ray niteraka an’ Itompokovavy Madame Johnson, dia
nadikany tamin’ ny teny malagasy io hira rnalaza io ka toy izao no
izy :
Mombà anay ry Jeso Tompo o I
Fa maizina ny alina aty
Tsy misy vonjy raha tsy Aminao ;
Mpamonjv tia o I mornba anay.
Mandalo koa nv andronay ety
vKa mihalo ny íìfalianay ;
Miovaova izao rehetra izao ;
Ry tsimiova o T mombà anay.
Tsy mahaleo tena izahay,
Fa mora resy, mora kivy koa :
Ry Jeso Tompo, aoka honenanao
Ety an-dasin’ ny mpanomponao.
Izay ombànao afa - taholra.
Tsy mety kivy na mamoy fo ;
Tsy misy fahoriana izay
Haninona ny fo arovanao.
Rehefa tonga ny fotoana
Hitanay lehy ony maizina,
Aoka ny tavanao hazava ao,
Amin’ izany re, momba anay T
J.S. Sewell.
Ary dia toy izao kosa no dikany am/n’ ny teny frantsay :
Reste avee nous Seigneur, le jour déeline,
La nuit s’approehe et nous menaee tous ;
Nou8 implorons ta présenee divine;
Reste avee nous, Seigneur, reste avee nous.


-32-
Les vains bonheurs de ce monde infìdèle
N’enfantent rien que regrets ou dégout8 ;
Nou8 avons soif d’une joie eternelle ;
Reste avee nous, Seignenr, reste avee nous
Dans nos eombats si ta main nous delaisse ;
Satan vainqueur nous tiendra sous áes coups;
Que ta pttissanee arme notre faiblesse;
Reste avee nous, Seigneur, reste avee nous.
Sous ton regard la joie est sainte et bonne,
Près de ton cceur les plettrs mèmes sont doux ;
Soit que ta main nous frappe ott notts couronne,
Reste avee notts, Seignettr, reste avee notts.
Et quand, au bout de ee pèlerinage,
Nous partirons pour le grand rendez-votts,
Pour nous guider dans ee dernier passage,
Reste avee nous, Seigneur, reste avee nous.
F. Chaponnière (1881)
RAINISONGOMBY sy ILAITANGENA ary
IKOTAVAO NANOKOANA
Iza moa ireo ary to9 inona no “ NIAFARANY 99 ?
Tamin’ ny tantaran' i Jesosy Kristy Tompontsika, ny mpanoratra
efa-dahy, Matio, Marka, Lioka, Jaona dia tsy nikasika loatra ny
fìafaran’ ny fìainan' i Jodasy, ilay mpamadilta rà m.Mrina. Aty
amin’ ny Bokin' ny Asan’ ny Apostoly eo amin’ ny fìandohany
vao nilaza izay fornba nahafatesany ny mpanoretra :... « fa izany
lehilahy izany dia nahazo saha tamin’ ny tambin’ ny fahotany ; ary
potraka niankohoka izy, dia vaky ny kibony ka nipoaka sady
nivaroraka avokoa ny tsinainy. Ary fantatr’izay rehetra monina eto
Jerosalema izany... fa voasoratra hoe : Aoka ho lao ny fonenany...»
Mba lasa ny eritreritro mpanangon-tsoratra T - Atao ahoana re ?
Ho lazaina eto ve ny niafaran’ ireo loharano niteraka ny onin*
izao fikomiana nahatsiravina izao sa tsia ?—Aoka hijanona, aza
lazaina fa manampentina foana ny tantara izany. Ka ahoana ary ?
Sao tsy mety kosa.. .1 Aoka lio lazaina ihany mba hahafeno ny tantara.
Ireny, ry Jezebela mbamin-dry Jodasy, samy voalaza koa nahoana
no...? lnona no tsininv ? — Tsarovy anie...
Toy ny saonjo iray lohasaha
No fìzotran’ itony tantara
Ka tsara hatao fampitaha
Ny faran’ ireo «NAMARARA».
Lazao ary.


-33-
TERAKA tao AMBOANANA •
Tao Amboanana, hoy Itompokolahy RAJAOBELINA, atsimon’
Arivonimamo, renivohitry ny Zanakantitra fahatelo izay niorenan7
ny sampy Ravololona tamin’ izany dia nisy olona mirahalahy : ny
zokiny dia tovolahy tokony ho 25 taona natao hoe : RAINIZAFIVOAVY, ary
ny zandriny dia natao hoe : lBENAHYy tokony ho 16 taona. Samy
mpianatra tao amin’ ny sekoly izy mirahalahy ireo, nefa zaza tena
naditra sady malaina tsy azo atao amin’ ahoana, sady mpaka tahaka
no mpangalatra isa,azo mandrakariva mampitabataba ny mpianatra.
Izy mirahalahy ireo no niandohan’ ny Menal&mba nikomy voalohany
indrindra teto Jmerina ka niova anarana hoe: RAINISONGOMBY sy
ILAITANGENA. Rainisongomby dia lahy kelv ray, tsy mba lava loatra,
tso-bolo, lahy mainty, rangy maso. Ilaitangena zandriny kosa dia
zazalahy tanora kely, mainty, ngita volo, manambana njola maso
mivoaka, sotrisotry no fijery azy.
Izy mirahalahy ireo ary dia nirehareha erý fahizay, ary tonga
hatreny an-tsena ny íilohatohany tan in’ny Alarob.a 16 Oktobra 1895.
Ny tsena anefa dia tsy an’ ny Zanakantitra irery fa an’ ny
Efa-dreny (Imamo) koa. Nifìfý sy niampirimpirina eran’ny tsena ny
vahiny nohò ny tahotra azy mirahalahy. Nitombo ny fahasahian’izy
mirahalahy ireo ka androtr’ iny ihany dia sahy nandroba ny zavatr’
olona fotsiny izao teo an-tsena izy, ka velona terý ny ady an-tsena.
Fatratra erý koa ny heriny. Nahita an’ Ilaitangena indrindra aho
(Rajaobelinaj nopetahan’olona hatramin’ny enin-dahy nisambotra ny
antsy teny an-tànany .Nahagaga anefa fa resiny mora foana ireo,ary
ny anankiray aza voasavoanany tafahoatra ny lohany. Yakin'izy
mirahalahy ny tsena tamin’ io andro io T
SANTIONAN’ NY HABIBIANA NANANANY.
Indray mandeha, dia nangataka kisoa tao amin’ ity vehivavy
mpitondratena hanala volon-jaza ny zafìkeliny izy, Rainisongomby,
ka nandà tsy hanome Ravehivavy. lnona no nitranga, hoy hianao ?
Tezitra Rainisongomby ka nosarihany teny am-baben-dreniny ìlay
zazakely, ary noraisiny tamin’ ny tongony ka nakapony tamin’ ny
vato tèo an-tokonam-baravaram-be ala-trano. Maty tsy tra-drano
ilay zazakely fa montsana ny lohany, ary nivoaka rà daholo, na
vavany, na orony, na sofìny.
Torana nj’ renin’ilay zaza nahitá itv menaky ny ainy nosarihana
teny am-babena ka novonoina nakapoka tamin’ ny vato teo
anatrehany !...
Rehefa nahazo aina izy dia nihofany nolelafìna ny tarehin-janany
nihosin-drà, ary noraisiny nofìhinina teo am-pofoany ny faty,
dia niantso tody teo anatrehan’ Andriamanitra izy nanao hoe :
« Ey I ry Andriamanitra Andriananahary, izay nanome ahy ity
zaza ity.. raha mbola olombelona koa no hamono ny zanako
an-trebotrebony toy izao,mba atsingereno aminy anie Andriamanitra
izao ataony izao I».


-34-
Inona hoe izany vavan-tena manozona ahy izany ? hoy
RainÌ8ongomby — Avereno kely indray mandeha ange raha te-
hit8ipaka eo koa ny fatin-tena ».
Eny, hoy Ravehivavy, fa ataoko tokoa izany na dia ho vonoinao
eto koa aza aho. Bibilava vonoina izao ’Ndrematoa, hoy izy, ka tsy
tanana handrangotra, tsy tongotra hitsipaka, fa todin’ aina no
andrasana T Ny bibilava aza, ’Ndrematoa, tsy azo vonoina foana,
koa mainka fa zazabodo tahaka itony. Zazakely tsy manan-tsiny
ity ka hanody anao tokoa ny rany, raha mbola misy koa Andriamanitra
ao ambony ao.
Tsy saliy namely intsony, Rainisongomby fa ny lalany no nasiany
olona.
... Mahatsiravina !... Eny, laran’ izay mahaisiravina loatra izany ry mpamaky havana !
MATY TAO VATOVE.
Aiza moa izany toerana izany ?
Ny renirano ao Manalalondo dia mizotra mianavaratra. Rehefa
tonga ao Antafolo, aVaratra kelin’ Antanetibe izy dia miolaka mitodika
miankandrefana. Eo no fizarana ny faritanin' i Mandiavato 8y
Ramainandro ka Mandiavato avaratra ary Ramainandro kosa ny
atsimo. Lalana tokony ho adiny efatra avy eo, Ramainandro, izay
iorenan’ ny stasionan' ny Anglikana any Andrefan’ Ankaratra. Eo
amin’ ny lohasaha amoron-drano, ambanimbany kely andrefan’ ilay
fiolahan’ ny renirano no misy tanàna atao hoe : Tsiafakantitra ; ary
eo ambony avaratra atsinanan’ i Tsiafakantitra, ambony avaratry
ny renirano, eo amin’ ny tendrony aridrefana amin’ ny tazoan-tany
avy aty atsinanana no misy harambato boribory mitringitringy
tahaka ny trafon’omby. Io no Vatove izay tazan-davitra manodidina.
Avy eo no misy iny tanety mitomandavana mianavaratra any rehetra
any iny.Teo amin’izany toerana izany izao no isehoan’ny tantara izay
nahafatesan-dry Rainisongomby sy Laitangena, fìlohan’ny menalamba.
Rehefa tonga teo amin’ilay sampanan-dohasaha kely avv eo ambony
andrefana, ry Rainisongombv, dia nanaraka an’ io izy. . . ary
nokendreny ho tifìrina tamin’ ny basiny Ramohara... Rehefa tonga
teo amin’ ny tanimbary ny loha-làlana dia indro nivoaka avy ao
an-tatatra amin’ny aron-driakallaitangena sv ny namany roa laliy koa
nandroso hankeo amin’ ny tanimbary hanetra sý hikatroka amin’
ireto vahoaka marobe. Matoky ny odiny sv ny fanaony tamin' ny
ady an-tsena izy ka sahy nitsena rano mena ary nihiaka hoe :
«Manatòna fa masaka ny lohomby. Misy lehilahy vonona aty.
Alarobian’ Amboanana manontolo aza tsy ahoanay mirahalahy ».
Velona ny akoran’ny vahoaka tamin' zany.Dia nandohalika nikendry
ny olona tamin’ ny basy Ilaitangena. Naveziveziny ny vava-basy
nikendr^" ny olona nefa tsy nanapoaka izy. Natahotra ny basy ny
vahoaka ka nisava nihataka izay nokendreny ary ny nihoatra tsy
sahy nanatona na dia efa akaiky dia akaiky aza.
Raha nahita izany Ramohara sy Rajona izay isan’ ny tovolahy
matanjaka indrindra tamin’ izany fotoana izany, dia nanaovany
an-kazakazaka ka tongany tokoa Rajona nisafelika avy ao ivoho ka
nangeja azy avy ao an damosiny, ary Ramohara kosa nitratreva


-35-
nanit8y teo anoloany. Notifìrinj' Ramohara kanefa nalakv voakapony
tamin’ ny basy ny basy nik nisavoana niakatra ny bala ka tsy nahavoa an-dRamohara.
Raha voapoakany ir iv sekondra mialoha monja ny basin’ Ilaitangena
dia izay no fara-fìainan-dRamohara. Nohatonin’ ny olona tamin’izay
ka noleloniny sy nokapainy ny antsy, dia maty teo anaty asa
teo rehefa novitainy tamin’ ny tonta vato. Ilay namany anankiray
dia nifanjevo niady tamin’ ny olona teo anilany teo ihany ka
nahavoa vato mafy ny fen - dRatsizafy sy ny olona sasany koa,
kanefa nasian* ny olona tahaka ny namelezany an’ Ilaitangena ka
maty teo koa.
Rehefa nahita ny zandriny sy ny namany voa Rainisongoinby
dia nifongatra avy ao amin’ ilay tatatra namitsahany koa izy hamely
ireto olona nahafaty ny zandriny. Antsilava ihany no teny an-tanany
fa tsy afaka nampiasa basy intsony izy. Nanohitra mafy tokoa izy
nefa be no ho vìtsy ka tsy afaka intsony. Dia nandeha nidina tsotra
izao izy ka nanaraka ny sisin’ ny tanimbary voasa mba hiataka
kanjo tsy hita isa intsony ny vato nikepoka teny amin’ ny lohany
nefa tsy mbola nahalavo azy. Rehefa lasa ambanimbany ihany izy
dia nisy nahavoa azy tamin’ ny basy, ka tsy afaka nandeha intsony
izý, ary nitodika namely ny olona indray. Dia avy tamin’ izay nv
vahoaka ka nanodidina namelv azy, ary ilay antsilava teny an-tanany
ihany no nosarihin’ ny sasany hikapana ny ranjony. Dia maty
teo anaty asa teo ^koa Rainisongomby. Nihoby sy nanakora ny
vahoaka nony efa maty izy.
HOENTINA HO ANY RAMAINANDRO
Nasain’ ny Governora nalaina haingana ny fatin-dRainisongomby
mirahalahy ho entina ho any Ramainandro.
Nokibilabilain’ ny olona sy notaritarihiny ny fìtondra ny faty.
Nangoraka indrav Ingahy Dany (kadaniela dia dadaben’ ny
mpanoratra ny tantara) nahita ny íatin’ ireto zana-kavany, ka
nirotsaka ny ranomasony, sady nitenv tamin'ny olona izy nanao hoe :
«Aza dia taritarihina sy atao ratsy fìtondra lehiretsy; fa tsy fanao ny
mandatsa vorona azo sy ny manenji-dresy ary ny miady amam-paty.
Zana - drahalahiko anie ireny, lehiretsy e I Ineny niteraka ahy sy ny
renibeny dia zanak’ olona ivay, na dia tsy iray kibo aza fa samy
zanak’ Ingahy Andrianjaza.
Ny hadalan’ ny ankizy no naha-toy izao azy.— « Dia nalainy ny
lamba soga fìrakofany ka namonosany ny faty, fa ny azy mirahalahy
efa rovidrovitry ny kapa antsy 8y ny tsinaron-defona nataon’ ny
olona, hatramin’ ny lobaka somizo madio tany anatiny.
Menatra indray ny olona ka dia nataony tsara lanja ny faty.
Araka ny didin’ ny fanjakanadia tsy maintsy ahantona ao amin’ny
renivohitra ny lohan’ny lehiben’ ny mpikomy mba ho anatra ho an’
ny vahoaka. Tsy maintsy natnpiharina tamin* izy roa lahy izany
dia Rainisongomby sy Ilaitangena ary izany no antony nitondrana ny
fatin’izy ireo ho any Ramainandro. (Anaran’ ny sarnpy notehirizina tao
taloha ka natao hoe : «Ramainandro » no tonga nihavian’ ny anaran’ ity
tanàna Ramainandro tanindrazanay).


-36-
Nony tonga teo amin’ izay olona hanapa-doha no velona ny
adi-hevitra fa samy tsy nisy nety hanapaka izay tonga teo. Farany
dia RAINIMAHOVA, rahalahin - drain • dry Rainisongomby sy
Ilaitangena ihany no notendren’ ny vahoaka sy ny governora hanao
izany. Nangidy dia nangidy tamin’ ilay anti-dahy mihitsy ny
hanao izany kanefa tsy azony nialana ary tsy maintsy notanterahina.
Hoy mantsy Rainimahova raha vao hanapaka : — << Eh I 'ray
razana, aza omen-tsiny aho fa tsy fìdiny amiko izao, fa avy amin’ny
nataon’ ilay ireto » — Dia nanapaka izy ka hoy izy teo am-pikapana
« .. . ireny moa ialahy isany... anarin-tsy zaka... toroan-tsy mba mino... ka itony
« no manjo an* ìaìahy . . . Mbà ialahy mino anatra ry Rainisongomby; mbà ialahy
« hendry ry llaitangena. Aza manao intsony lehity omín’ ny sisa a /»— Toran’ ny
hehy ny vahoaka nandre ny teniny hoe : « Mbà ialahy mino anatra, ry
RainÌ8ongomb3r ary mbà ialahy hendry ry Laitangena T » Olona efa
maty ka mbà ialahy mino anatra, mbà ialahy hendry T
N/LATSAHAN’ NY VARATRA.
Dia nahantona teo anaty vato ambony atsinanana atsimo an-
katazanana nv lohan’ izy mirahalahy, ary ny tenany nalevina teo
Antanimenakely ambany avaratra, eo andrelan’ny arabe, atsimon’ny
fasan - dRainizav.
Taty aoriana, rehefa nihintsa - nofo ny lohany, dia nasian’ ny
varatra ka indray nikodia avokoa, ary nirehitra mbamin’ ny tanety
izay nikodiavany.
Dia samy namely ny lolian’ izy roa lahy avokoa izany, n i ny
tonta vato sy ny kapoka langilangy sy ny kapa antsy nataon'
olombelona, na ny varatra sy ny afo avy any an-danitra. Ny tenany
kosa dia notsarovan’ ireo havany ka nalain - dRainibenahy sy
Rakotomanga rahaiahiny navadika taty aoriana ela ary nampidirina
am-pasan-drazana. Nifanohintohina sy nifampijerijery, hono, ny
olona teo am-pampidirana ny faty ka niritsodritsoka hoe : « Fa ahoana
lehirainy isany a ! Ahoana ireny faty tsy misy lohany ireny»? — Dia hoy kosa ny
navalin’ ny sasany : — « Faty momoka sy efa nadongika ary
efa nakainkona angaha ireny lehity à»—... tsy fantatr’izy ireo mantsy
fa ireo no fatin’ i Rainisongomby sy llaitangena, mpitariky ny menalamba voalohany
indrindra teto Madagasikara eo amin’ny tantaram- pirenena sy ny tantaram-piangonana izay
nahatonga ny fahafatesan9 kompokolahy William Johnson telo mianaka nambara teto.
IKOTOVAO NANOKOANA
/’a iza kosa indray moa iíy Ikotovao Nanokoana izay namono an'
itompokovavy JOHNSON sy BLOSSOM zanany ?
Izao no fìlazan* Itompokolah}' Rajaobelina azy. «... Zazalahy
tokony ho 25 taona avy amin’ iroa vohitra kely an-dafy andrefan7
Itsarahonenana (Arivonimamoj izy io ; Inanokoana no anaran' ilay
tanàna. Be no Ikotovao ka dia Ikotovao Nanokoana no nahafantaran’
ny maro azy. Ary saiky tsy sahy aho hilaza fa sekolv maintimolaly
izy io, izay efa nifandiasan7 ny Evanjelistra teo alohako, Ary


raha nandray ny raharahan’ Arivoniinamo aho tamin’ ny 1896, dia
mbola hitako mandrakariva teo amin’ny sekoly izy tamin’ny anjara
fampianarako. Tadidiko tsara eto sm-panoratana ny endrik’ ilay ratsy
io : zazalahy fohifohy, boribory tava; ary mazàna voatenv mafy izv
io, fa tsy maint8y maloto lamba sy be teniteny, tena naditra isam-
pihaonana I
Zazalahy sekoly toy izany ary no sahy namono ny vazahavavv
malemy fanahy indrindra,sy ilay zazakely sariaka nahafìnaritra izay tsy
nahalala na inona na inona tamin’ity fìkomiana ity. Taoriana kelin’
izany dia voasambotra io Ikotovao Nanokoana io. Nanatri-maso ny
nitsarana azy aho, ary dia voaheioka ho faty izy ka notifìrina,
Ilay nikapa an -dRangahy Johnson voalohany tamin'ny kalazakely
lava zarana dia androvolahy rain-dahiny,tsy lavitra an'Arivonimamo.
Efa hatramìn’ ny taona 1884 no efá hitako mpiady an-t8ena tany
Alatsinain’Ivatolaivy izy io. Nenjehin’ny fìeritreretany izy iny, ka lasa
nandositra lavitra, dia nitarika menalamba, koa voatifìtra tany dia
maty tamin* izay.
Ilay nanjera an-dRangahj’ Johnson teo am-baravaran-kely dia
nanantena tongotra, kanefa dia maty ihany koa ny fandrenesako.
Hita eto aminny tantara, fa tsy mba ny antsin’ny Zanakantitra, izay
lohanTiy fìkomiana akory no nahafaty azy telo mianaka, hoy Rajaobelina
Tov izany ar}% ry mpamaky hajaina, ny tantara azoko nangonina ka
napetraka an-tsoratra, ka enga anie izay voalaza mba ho toy ny
trafon-kena ome-mahery; ka am-bava : homana; am-po :mieritreritra
..«lndro avy faingana aho; ary eto amiko ny famaliako, mba hamaliako ny olona rehetra
araka ny asany.
Izaho no Alfa sy Omega, ny Voalohany sy ny Farany, ny Fiandohana sy ny Fiafarana».
(Apo. 22 : 12).
TSANGAMBA TO HO FAHA TSIARO VANA â– 
Ny vato izay nolavin’ ny mpanao tia.no no efa tonga fehizoro.
Marina izany satria na dia nihoby aza ny mpanenjika ny íìvavahana
fehizay, dia nitabataba foana ny jentinsa;ary nasaina anoano foana
ny tafìky ny menalamba, ka toa niezaka hilaza hoe. aoka hotapahintsika
ny famatorany. Eny, fa na dia nanao ny ainy tsy ho zavatra aza
Rainisongomby 8y Laitangena ary Ikotovao Nanokoana sy ny namany..
ny tany an-danitra kosa nihomehv azy ; ny Tompo naneso ireo satria
ny vato izay nolavin’ ny mpanao trano no efa tonga fehizoro; ary ny
ran' ny maritiora no nanjary zezika niroboroboan’ ny fìangonana.
Eo andrefan’ ny trano namonoana ny maritiora William Johnson
telo mianaka ao Tsarahonenana. amoron - dàlam - bahoaka, làlana
nimerao voalohany eto amin’ ny nosy, no mijoro ilay tsangambato
tsara tarehy, ho vavolombelon’ ny alahelon’ny mponina sy ny vahoaka
ary ho marik}7 ny fankasitrahana ny asa 8oa nataonv nandritra ny
dimy ambiroapolo taona teto lmerina. Nandaniana vola be ny
fananganana an’ io tsangambato io ary ny fanjakana frantsay tamin’
ny andron’ nv Général Gallieni dia nandray anjara koa. Sahabo ho
enina metatra no hahavon’ ny vato natsangana.
Misy soratra eo an-tenantenan’ny vato, ka ny teny frantsay amin
ny ilany avàratra, ary ny teny malagasy kosa amin’ ny ilany atsimo.
Toy izao no fìvakin’ ireo téný ireo :


— 38 —
« Fahatsiarovana an’ i W. Johnson telo mianaka, Misioneran’ ny
« F.F.M. A. izay novonoin’ny Menalamba teto Tsarahonenana tamin’ ny
«22 Novembra 1895 sy ho vavolombelon’ ny alahelo azy ary ho
«fankasitrahana ny asa soa nataony no nanorenana ity».
« A la mémoire de W. Johnson et de sa famille, Missionnaires de la F.F.M.A.
« assassinés en ce lieu par les fahavalo de l’Imamo, le 22 Novembre 1895 et en
« lémoignage des regrets causés par ce erime à la population ».
Manemitra an’ io tsangambato io
ireo trano fampianarana mitondra
ny anarana hoe : "SEKOLY 30HNS0N"
izay misy mpianatratsy latsaky ny
efa-jato ankehitriny. Kilasy mian-
tomboka amin’ny abidy kahatramin’
ny fanomanana ny B.E.P.C. no misy
ao. Mpampianatra folo mianaka no
mifefotra andro aman’ alina mba
hisordrotan’ ny taranaka ara - nofo,
ara-tsaina, ara-panahy. Eo ivelan1
izany dia misy koa ny kilasimandry zazavavy sy zazalahy izay
andraisana ny lavitra avy amin’ nv faritany manodidina hatraty
Antananarivo koa aza. Isaorana anie Andriamanitra !
TOY IZAO KOSA NO FIVAKIN' NY SORATRA EO AMIN’ NY TSANGAMBATO MIJORO'
EO AN-DOHAN’NY FASAN’ ÌTOMPOKOLAHY W. JOHNSON TELO MIANAKA AO AMBATONAKANGA’
IN
LOVING MEMORY OF
VVilliam and Lucy IOHNSON and their litt’e
ehild Lucy ELIZABETH who met with a violent
death at ARIVONLVìAmO on November 22, 1895
Who shall separate us from the love of Christ ? Shall tribulationf
or anguish, or perseation, or peril, or sword ?...
Nay in all these things we are more than conquerors through
Him that loved us, Rom. VII : 36, 31.


-39-
Ary farany, dia toy izao no íìvakin’ ny soratra eo amin' ilay
takela - barahina tsara tarehy mihantona eo amin’ ny rindrina
atsimo - at8inanana ao amin’ ny fíangonana Arivonimamo :
f 4H4T$l<4RCY4NA AÍN’ II
WllUi\Syj JOÃŒIM-SOM
TELO MIANAKA
MÌ8Ìonarin’ nv F. F. M. A. mandritra ny 25 taona, izay
maty novonoin’ny mpikomy tao TSARAHONENANA tamin’
ny 22 Novembre, 1895.
Natsangan’ ny kristiana sasany taty Ar ivonimamo ho
vavolombelona ny alahelony azy telo mianaka 8y ho
fankasitrahana ny asa soa nataony.
Aoka ho mahatoky hatramin' ny fahafatesana hianao, dia
homeko anao ny satroboninahitra fiainana.
(Apo. 2 : lOj.
TRANO FIANGONANA HO FAHATSIAROVANA.
«NY RAN’ NY MARTIORA NO ZEZIKA NITSIMOHAN’ NY FIANGONANA»
Tamin' ny taona 1957 dia nifanaraka ny Synoda jeneralin’ ny
F.F.M. sy ny fìangonana hiangavy an’Andriamatoa S. Rabemanantsoa
mivady mba ho Mpitandrina ao Arivonimamo.


-40 —
Nony vita ny fandrai8an-tànana dia nifanaraka ny fìangonana sy
ny mpitandrina fa ny zava-dehibe tsy maintsy hatao dia ny
hanao trano fiangonana vaovao hisolo ilay nisy tao izay efa tery
dia tery ka tsy omby ny mpiangona intsony ankehitriny, indrindra
fa rehefa misy fìvorian - dehibe toy ny isan-Kerintaona na toy
izany.
DIA HOY ISIKA :
Raha sendra misaina ny andro fahiny
Isika taranaka ankehitriny
Miainga ny fo ka mivetso mangina
Hidera ny Tompo ’zay be fitahiana
Ireo ray aman-dreny nanorina ny asa
Nilofo nitrandraka ny tany mafy
Nanana fiainana toy ny fanasina
Levona : « mat y eo am -pototry ny asany ».
Tsarovy, tsarovy ny mpitondra anareo,
Hoy nv mpanoratra ny Hebreo
Misikinà hanorina ny tsangambato
Ho mendrika ny «olona iray toa zato».
Ka ataonao ahoana ary izao no fijanona ?
Hianao no taranak’ ireo olom-banona,
Ny lova navelany tsy azo vonoina
Ny aina nafoiny tsy hay hadinoina.
K’ aza mba ketraka fa milofosa
Ny zava-kasaina tsy maintsy tontosa
Tsy very foana ny zavatra omena
Entinareo manasoa firenena.
Fa nv ela nanaovana soa,
No tsy maintsy tsaroana tokoa ;
Tsangambato mijoro maharitra,
Vavolombelona ho an’ ny taranaka,
Ny fahatsiarovana ireny :
«Na maty aza mbola miteny »
Dia nandroso ny asa. Ny daty 1 Mai 1958 no fotoana malaza
nametrahana ny vato fehizoro. Nazavaina tsara dia tsara tamin’ ny
fìangonana sao misy diso hevìtra ka hoe manangana zavatra ho
masina, sanatria izany, fa dia izao fahatsiarovana fotsiny madio
rano izao ihany no antony.


Nahoana angaha izany, hoy hianao?—Satria mantey na dia amin’
izao fotoana izao aza hianao mihady lalindalina kely dia hahita ny
lavenona mbola tsy levona tamin’ny nandoroana an’i Taarahonenana
fítopolo taona katroka lasa izay. Teo no nakana ny sisan-davenona
ka natao tamin' ny fanorenana nasian’ izao soratra izao manao
hoe :
LAURENCE NAISH MANDATSÀKA NY VATO FEHIZORON’ NY FIANOONAN’ I KRISTY
H o voninahitr’
Andriamanitra Ray — Andriamanitra Zanaka — ary Andriamanitra
Fanahy Masina.
NY VATO FEHIZORON’ NY FIANGONAN’ / KRI5TY ARIVONIMAMO.
Tamin’ ny taonan’ ny Tompo 1958 A.D. Alakamisy tolakandro,
voalohan’ ny volana Mai no nametrahana ny Vato Fehizoron* ny
Fiangonan’ i KRISTY eto Àrivonimamo, Fiangonana Frenjy
Malagasy miray amin’ ny Mission F. F. M. A. izay naorina ho
fanitarana ny fìtoriana ny Filaz^ntsara amin’ ny olombelona rehetra


-42-
sy ho fahatsiarovana an' i Mr fohnson telo mianaka maty martiora teto
amm’ ity toerana ity.
«... Natsangana teo ambonin’ ny fanorenan* ny Apostoly sy ny
Mpaminany, ary Kristy Jesosy no Fehizoro indrindra ; ao aminy
no irafetan’ ny rafitra rehetra mitombo tsara lio Tempoly Masina
ao amin’ ny Tompo. Ary ao aminy no miaraka aorina koa hianareo
ho fonenan’ Andriamanitra amin* ny Fanahy». Efes. 2 : 20-22.
« Ny Ran' ny Martiòra no zezika nitsimohan7 ny Fiangonana ».
Sonian’ ny Vavolombelona nanatrika.
A'onsieur JEAN LALIRENT, Administrateur de la F.O.M.
Chef du Distriet et Maire d’Arivonimamo.
A’onsieur le Rév. T. RASENDRAHASINA, Seerétaire Général de Ja L. M. S.
A.onsieur /e Pasteur Daniel RATEFY, Président Synodal de la M.P. F.
/ionsieur Laurence NAISH, Seerétaire de la Mission F. F. M. A.
A onsieur ANDRIANALY RATAVAO, Seerétaire Général de la F. F. M.
A onsieur Stephan RABEMANANTSOA - ANDRIANDAMBOSALAMA, Pasteur d*Arivonimamo.
A ademoiselle Winifred WHITE, Direetriee de FEeole Pastorale d’Árivonimamo.
Toy izany no fivakin’ ny teny nalevina ao amin’ ny zorony
avnratra sy atsimo amin’ ny rindrina atsinanana amin’ ny Trano
Fiengonana Vaovao.
VETS OVETSO
Datv malaza tsy very tadidy
Andro mirakitra soa saro - bidy
Fotoana nametrahana ny «Fehizoron’
Ny Fiangonan’ i KRISTY irina hijoro
Natao antso avo ombíeniombieny
Ho ren’ ny lavitra ny akon’ ny teny
F’ Apostoly sy ny Mpaminany
Ary koa Martiora : tena marina izany !
No efa nanorina tamin’ ny rany
Ny Fiangonan’ i KRISTY teto an-.tany.
*
* *


-43 —
Teto amin’ itony toerana itony
Na tsy hitan’ ny maso intsony. . .
Ny fahatsiarovana ireny :
Na maty aza mbola miteny.
Miteny ny ran’ Itompokolahy JOHNSON,
Miteny ny tantarany tsy mety foana
Miteny ny íitiavan’ ilay VEHIVAVY
Miteny ny ran' ny ZAZA nijaly fa tsy vazivazy
Toloko.. . Tomany..., feo mitaràina
Ireo telo mianaka izay nokapaina !
Oh... tsv hain’ ny vava lazaina
Nijaly.. . nijaly. . nijaly. ..
Ambara-pahatapitry ny aina !
*
* *
Izay no faran’ ny azony atao,
Ka tiana haverina ho fantatrao;
Nanolo-tena ho torahana ny antsy
Nefa olo-marina tsy nanisy ratsy
Na iza na iza, na zovy na zovy,
Tamin’ ity tany ity. Ka : Tsarovy
Ny lavenony mbola tsy levona
Nalaina teny TSARAHONENANA
No napetraka sady nalevina
Ao am-pototr’ ireo ZORON-TRANON’
NY FIANGONANA ARIVONIMAMO.
Ho tantara
Hanambara
Ny Filazantsara
T oriny amintsika rehetra
Ny fitiavany tsy manam-petra.
Ka inona kosa no mba hataonao ?
Fa ìzy efa nanao izay azo nalao :


44
FIANGONANA ARIVONIMAMO ankehitriny
Telopolo metatra ny lavany; efatra ambinifolo metatra sy
sasany ny sakany ary roa ambiroapolo metatra ny tilikambo.


-45 —
ERITRERITRA BORAHINA HO FAMARANANA
Ry mpamaky malala,
Tsy toriteny ity tsiakory ka ho faranana amin’ ny fananarana.
Tsy nanam-pikasana be loatra ny hanao ìzanv ny mpanangon-tsoratra.
Rehefa vita ny tantara ka afa-po tamin’ izay rehetra azo natao ny
mpanoratra dia izay no izy. Nilamina ny eritreritra. Anjaran’ ny
mpamaky no sisa.
Saingy... tsy namela nivalo ny fìsaintsainana sy ny fìeritreretana
raha tsy namboraka izao zavatra vitsivitsy izao :
1 FITIAVAN- TANINDRAZANA DISO LALANA
Ny fotoana nitrangan’ izao tantara nampihovitrovitra izao dia
teo amin’ ny «teteza-mita». Taona 1895 sy izay rehetra nifanolo-
bodirindrina taminy. Tangarana teo nv fanjakana Malagasy.
Niditra ny mpitondra vaovao. Nipoiíra ny tabataba noho nv
fìtiavan - tanindrazana. Niseho tamin’ io andron’ ny «tereza-mita »
io ny fikomiana. Ny fokon’ny Zanakantitra notarihin’i Rainisongomby
sy ilaitangena no nisehoan’ ny Menalamba voalohany indrindra
teto Madagasikara. Ny sisa dia anjaranao no mitady anv ho any
eo amin ny pejin' ny rakitry ny ela:
Izao indray, eo amin* ny andron’ny «teteza - mita ». Taona 1965,
«fitopolo taona katroka»9 mipetraka an-tsoratra ny tantaran’ Itompokolahy
Johnson telo míanaka. Tapitra ny andron’ ny fanjanahan - tany.
Niposaka ny masoandron’ny fahaleovantena. Fitiavan-tanindrazana,
fìtiavan-tanin drazana... izany no ambetin-dresaky ny androatokon’
ny mponina enina tapitrisa mahery eto amin’ nv nosy. Io no atao
tohatra hiakarana ! Io no atao sotrobe enti-maka ! na inona na inona
hatao, na hamono na hamelona, na hitsinjaka na hiasa, na handainga
na hilaza ny marina, dia io. . . « fìtiavan - tanindrazana . . . fìtiavan-
tanindrazana ».
Ny mpanoratra tsy hilatsaka velively eo amin' ny kianjan’ ny
adi-hevitra : — inona izany ?—Ahoana sy ahoana ?—Porofoy ny
maha-diso lalana azy.— Tsia, tsy handresy lahatra anao aho.
Tsotra ihany. Vakio ity tantara ity. Vakio ireo lahateny tsy tontan’
ny ela.Miteny mandraka ankehitriny ireo. Mandaitra indrindra amin’
izao andro izao. Eritrereto lalina izay nambaran’iClark, Rasoamanana,
Frank, Lauga, Briggs, dia hazava aminao tanteraka fa milá
hirongatra koa ankehitriny ny «fìtiavan ■ tanindrazana diso lalana».
Maty foana ny marina fa tsy misy misaina izany. Andron’ny inona
ary izao andro izao raha mba fantatrao ?.
2- FIVA VAHANA KRISTIANA MITONDRA FAISANA.
Noho ny herin’ny maizina, ody, fanompoan-tsampy, finoinoam-
poana, toaka, sy ny isan-karazany tsy hanononana dia tsy azo lavina
fa ny fìvavahana kristiana no tsato-kazo tokana nokendren’ ny
balany. Raha tsy kristiana Johnson telo mianaka dia tsy ho faty
velively izy.
Inona moa no tsiniko ?-— Hevitro samy irery no aborakol...
Raha mbola mitohy izao fìhetsika izao, fìhetsiky ny isam-batan’


- 46 —
olona, fìhetsi-pianakaviana, fìhetsi-poko, fìhetsi-pirenena, inona
no sisa hiheverana izany atao hoe : " Alahady " ? - Inona no maha-samy
hafa azy amin’ ny " jour ferié " ankehitriny ?—Malalaka ny kianja
ka ny masoandro maty no mampalahelo. Mitondra faisana ny
"Androní ny Tompo "T— Milalao ny olona fa tsy mivavaka T
Ary ny fankamamiana ny Soratra Masina sy ny Baiboly izay
nahafatifaty an' i Johnson mivady nandritra ny taom -bolafotsy
niasany teto : 25 taona.
Tao Ambohijatovo, tamin’ ny andron - dry Sewell, Johnson, Clark,
Standing, Radley, na dia nilofosana aza ny tenim-pirenena : anglisy,
frantsay, malagasy ; ary efa tonga hatrany amin’ny trigonometrie sy
ny probleman’ ny algèbre lalina, ny Mathématique, ny fìanarana
Soratra Masina tsy mandefìtra. Tsian-jery avy amin’ ny Baiboly
isa - maraina, isa - maraina. Vonton’ ny Tenin’ Andriamanitra ny
zatovo fahiny. Dia ireny izy ireny : Rabary, Ravelojaona, Randzavola,
Dr Ranaivo, Dr Rajonah, . . . ho lany foana ny andro raha ho
tanisaina.
Amin’ izao fotoana izao 1965 T — Fotopotory ange. Jereo ny
«Fandaharam-potoanan-tsekoly » indrindra indrindra fa ny any
amin’ ny Sekoly ambaratonga faharoa no ho miakatra, tsy ny
Sekolim-bahoaka no lazaiko fa ny Sekolim - piangonana, ho hitanao:
ny tenim-pirenena, ny maths, ny philo, ny . . . ora dimy amanaènina
isan-kerinandro. Ny Soratra Masina kosa .. indrisy T Zara raha misy
hadiny iray na roa monja isan-kerinandro T Averiko indray :. . .
Zara raha misy T Tsy tantara foronina ity soratako ity. Zatovo
protestanta, efa mpandray ny Fanasan’ ny Tompo. Miomana haka
bacc ; eandidat - n’ ny lieenee... asaina mitady ny Tiinoty voalohany
toko fahefatra ka any amin’ nv Genesisy izy no miantomboka
misafo ny lelany T . . . Miala maina T Tsy mino ve hianao raha
ilazako fa mitondra faisana ny Baiboly ankehitriny-? — Manenjika
diploma ny olona T
Mbola manantena fahatelo sy fahefatra avy amiko ve hianao ?
Tsia, rv havana. Avelako mba ho anjaranao ny sisa. Rehefa mahita
hianao :— borahy hiaraha-mandinika.
......fa ity no sisa mba tsy aritro kely
BLOSSOM SY NY TSANGAMBA TONY
Amin’ ny taritaran* ny martiora teto Madagasikara, raha tsy
diso aho, dia zaza roa no velon-tsoratra eo amin’ ny tìtadidiana.
Telo aza mbamin’ ilay novonoin-dRainisongomby I
Ny voalohany dia ilay zana-dRamanandalana teraka tao anaty
afon’i Faravohitra ka nosoirìn’ny miaramila hiara-kila tamin-dreniny
niteraka azy. laraha-mahalala fa nony nandre izany ny tanora sy
ny mpianatra sekoly Alahady tany an-dafy dia nifanao dina izy
fa hanangana tsangambato ho fahatsiarovana azy. Ny vidin’ ny
8iramamy eran’ ny sotro isakv ny misotro dite no natambany
ka vitany soa aman-tsara ny Trano Vaton’ ny Faravohitrà izay
inoana fa tsv hianjera intsony mandra-pahatongan’ ny farany,
Vitany ny azy iny T


— 47 -
Ary ny amin’ i Blossom na Elisabeth Lucy Johnson I Zazavavy
kely vao dimy taona sy tapany. Nomen’ Andriamanitra ny
t8indrimandry ka sady mpaminany no martiora. Tsy nahalala izay
antony na inona na inona... dia ny antony namonoana ireto ray
aman-dreniny ary nihatra tamin’ ny tenany koa. Mba ahoana, hoy
hianao ?
Amin’ izao fotoana izao, maniry hoatry ny anana ny «anloko-mpihira»
eto amin’ ny renivohitra sy eran’ny tanàn-dehibe eto Madagasikara.
Feo mikarantsana I Feo manakoako I Feo manara-dalàna I Feo
mahatohina izay mihaino azy I Ny vokany no tsy fantatra I
Eto kosa... te-hitondra anao aho mba hihaino ny « Feon' l Blossom»..
mikiakiaka eo am-pamihinana ny vozon’ ilay ray malala voakapan’
ny antsy ka mifatsitsitra ny ra I — Mikiakiaka eo am - pihazonana ny
voro-tsihy itaíian’ ity reny niteraka I Mikiakiaka eo am-pivadiba-
dihana miaritry ny fanaintainana tsy zakan’ ny hoditra fa tapaky
ny antsy ny feny. Ary farany, dia nitoloko tamin' ny feo « mafy
niha-nalemv » ka niala aina teo am-body tapia...dia maty izjs rehefa
niaritra ny fomba famonoana faran’ izay mahatsiravina mety ho
takatry ny sain’ olombelona.
Aiza hianareo, ry Tanora ? — Aiza ny Mpanazava ? Aiza ny Tily ?
Aiza ny Kristiana Tanora ? Aiza ny Sekoly Alahady ? Aiza... ?
Tsy mba mahatohina anareo ve ny
« FEON’ I BLOSSOM »
MAMALIA IZAY AFAKA HAMALY !
Ampifandanjao e ny fahatsiarovana :
Izy nahavita ny antsika ;
l8ika ve dia tsy mba hahavita ny azy ? •
Vitan’ ny hafa ve ka tsy mba ho vitanao ?


— 48-
SAMB4TM llì IRTO
Ny fahasambaran’ ny tonga any an - danitra fa afaka tamin9
ny fahoriana lehibe•
Apo. 7 : 13-17
— íza moa ireo miakanjo akanjo fotsy lava ?- Ary avy taiza izy ?
— Iza no avy tamin’ ny fahoriana lehibe, ary ny akanjony
nosasany sy nofotsiany tamin’ ny ran’ ny Zanak* Ondry.
Ary noho izany dia mitoetra eo anoloan' dv seza fìandrianan’
Andriamanitra izy ka manompo Azy andro aman’ alina eo amin’ny
tempoliny>
— Tsy ho noana na hangetaheta intsony ireo; ary tsy haninona
azy ny masoandro na izay hafanana akory.
— Ary ho fafan’ Andriamanitra ny ranomaso rehetra amin’ ny
masony.
Nohireina tamin’ nv nandatsahana ny vato fehizoron’ny Fian-
gon an’ i Kristy ao Arivonimamo ankehitriny ho fahatsiarovana ny
maritiora William Johnson telo mianaka.
TONON - KIRA
1. Iza moa ireo mitsangana
Arý an-koatra arý ?
Ny seza fìandrianana
No eo anilany
Haleloia ! Mihobia I
Fa Mpandresy izy e,
Ka mitana ny rofìa
Voninahi - dehibe
3. Ry mponina ao an-danitra
Anjely marobe
Omeo voninahitra
Ny maritiora e
Kanàna fìadanana
No fonenany izao
Hetaheta, hanohanana
Tsy haninona azy ao
2. F’ahoriana mafy loatra
No nentin’ izy ireo
Kanefa tsy nitsoaka
Nijaly fa tsy leo
Famonjena fìrenena
Ady masina tokoa
Nanolorany ny tena
Ho mpitory «Teny Soa».
4. Avia ry olombelona
Avia ankalazao
’Lay Maty nefa Velona
Jesosy Tomponao
Dera, laza, atolotray
Haleloia I Haleloia I
Ho Anao Mpanjakanay
Mandrakizay doria, doria.
Amena.
S. RABEMANANTSOA
V A V A K A
Ry Andriamanitra Rainay Izay any an-danitra ò I
Misaotra Anao lehibe tokoa izahay noho ny amin’
i William Johnson telo mianaka mpanomponao na-
hatoky hatramin’ ny fahafatesana.


- 49 -
IZA MOA IREO
(Apo. 7 : /3- 17)
B1
W. A. OGDEN
s, : s, 1 s, : d.t, 1, : 1, , 1, : d S/ : d j t/ : d r : — , —:
: d/-, r m/: m/1 m : m/.S/ f, : f, , f, : 1, s/ : s/ | S/: m;s/ s, : — i —:
: d d : d | d : d : d d : d , d : d d : d | S/ : d t, : , _:
: d, d, : d, | d, : d, f, : f, , f, : f, m, :m,,r,: d, s, : — | —
Iza moa i reo mi tsa nga na a - rý an - koa tra arý ?
: r -r : r | r : r m : m.r | d : d.t/ 1, : r , d : t, d : —1 —
: s, -s, : s, | S, : s, si/ • s/f |m/:m/.s/ f, : f, | m,: r, m/ | —
: t/ - t, : t, , t, : t, d : d | s/ : d d : V 1 s/ : s/ s/ : — | —
; s/ - s, : s, | s, : s, d, : d, | d, : d, f/ : f/ 1 s/ : s/ d, •• - , -
Ny se za fia ndri a na na; no » eo a ni la ny.
: d.,r m :— | —.r : d; 1/ s/ | —: t,.,d l r :— j —: d., r ■ m : — 1 —:
: m/.,f s, :— | —.f:m,;f, m /:— [—:r/.,ra LÍ,: m,.,f ‘ s/ : — 1 - :
Hale loia Mihob ia Fa mpandre — sy iz> ' e !
d : d | d : d d : d | d : t/ : t/ | t/ : d.,t d ; d j d :
d, : d, | d,: d, d/ : d/ l d/ : s/ : S/ | s/ : S/ d/ : d/ 1 d/ :
Ha le lo ia Mi ho bia Fa mpandre sy izy e.
: d., r ] m :— | —.r : d.,1, S/ :— | —:d.,m r :—.r j d : t/ d ; — 1 — :
: m,.,f | s, :— | —.f : m.,f m/;— | —:m,.,s f/ ; —.f/ j m/ ; r/ m,: — | — :
Ka mita — na ny rc 1 )fia — Vonina — hidehi - be
: d : d 1 d ; d d : d , d ; d.,d 1, : —. 1,1 s/ : s, s, : — 1 — :
; d/ : d/ 1 d/ : d/ d,: d, 1 d/: d.,d f, : — • f, 1 s, : s, d, : - 1 ~ :
Ka mi ta na ny ro fia Vonina hi de-hi- â– be.


Misaotra Anao izahay noho ny fahasahiana masina
sy ny toetra maha-te-hidera nananany hatreo amin*
ny ora farany nialany aina tamin’ ny namonoan’ny
fahavalo azy.
Tompo ó ! Aoka anie mba ho tahaka ny fahafatesan'
ny olona marina ny fahafatesanay; ary ny fìafara-
nay mba ho tahaka ny azy !
Amin’ ny Anaran’ ny Zanakao Malalanao no anirianay izany.
Amena.
— Tapitra amin’ izay ny tantara ka dia misaotra
anao, ry mpamaky —




52
MPANORATRA
luin (t^alemakianÌAea — ^=r-lu À r l u a A a ftiíe à a L
ama


Nì MHNORATM
Tamin, ny íìvorian' ny Komity lehiben, ny Isan-Kerin-Taonari' ny
F.F.M. Oktobra 1965 tao amin’ ny Foibe-Faravohitra, dia nifanaraka
ny mambra rehetra niangavy an’ Atoa S. Rabemanantsoa, Mp tan-
drina, ho Mpitarika ny fìkarakarana ny fahatsiarovana ny «Faha-100
taonan’ny F. F. M, A.» izay hankalazaina amin' ny taona 1967, raha
tahin' Andriamanitra T
IsanVny hevitra sy faniriana lehibe tao an-tsain’ ny Komity dia
ny hangataka sy hiangavy izay rehetra niety hahavita, hanoratra
boky na tantara, hipetraka ho fahatsiarovana. Ary satria ny boky
voasoratra dia hitoetra ho an’ ny taranaka any aoriana rebetra
any, dia izany indrindra no antony nahatonga ny mpanoratra
hanao izao fanazavana manaraka izao mba hanampy ny fandiaihi-
na hita eo amin’ ny tantara mipetraka.
Ny Mpanoratra dia isan’ ny fokon* ny Zanakantitra, teraka tao
Ramainandro sady nianatra tao tamin’ ny fahazazany. Ny rainy
dia Itompokolahy Ramohara voalaza eo amin' ny tantara tamin’
ny ady farany tao Vatove. Ny reniny, Ramatoa Razohary, izay
mbola velona ankehitriny 1965, dia efa 88 taona, dia anabavin’ ny
Rev. Maurice Rasamuel nanoratra ny boky : « Ny Menalamba tao
Andrefan’ Ankaratra sy ny Zanakantitray». Itompokolahy Rajsobe-
lina Evanjelistra, nanoratra ny boky momba « Ny tabataba tany
Arivonimamo 1895 », dia niara-niasa tamin-dRamohara, Evanjelistra
F. F. M. A. tany Andrefan’Ankaratra.
Rehefa niala tao Ramainandro ny mpanoratra dia niakatra ka
nanohy ny fìanarany tao Ambohijatovo, niasan’ Itompokolahy
WILLIAM JOHNSON, ary dia tonga mpampianatra tao. Raha sitrapon’
Andriamanitra ka velon* aina amin’ ny 1967, faha-100 taonan’ ny
F. F. M. A. dia ho feno 40 taona ny niasana teo amin’ny tanim-
bolin’ ny Tompo. Tao anatin’ izany no nahazoana fotoana kely
namangiana ny Sekolin’ ny Frenjy tany Àekvvorth, toerana nam-
pianaran’ Ingahibe Sewell ary nianarana sy nampianaran’ Itompo-
kolahy Johnson ary nahatsidihana koa ny sekoly nianaran’ Itom-
pokovavy Madame Johnson. Nony tafaverina dia noraisina ho fìfa-
liana sy ho fampitoniana ny fìeritreretana ny nahazoana nanangana
trano fiangonana vaovao, ho fahatsiarovana ny maritiora telo
mianaka, niaraka tamin’ Arivonimamo sy ny zanaka atmpielezana.


— 54
Fanampin’ izay dia ny nampianarana tao amin7 ny Kolejy nan-
dritra ny 15 taona ka nisaintsainana matetika hoe : ... a leto amln’iiy
loerana nandrarahan’ ny mariftora ny rany tokoa ily no nanjary loharano nielezan' ny
mplas.'i hifory ny íilazanlsara eio Imerina ka halrany Anlsakalava ary halrany amln’ ny
sahan* ny I.E.B. koa aza. Isaorana anie Andriamanilra ! »
Vazaha sy Malagasy no samy nandraraka ny rany ho vavolom-
belon' ny fínoana kristiana sv noho ny fìtoriana ny fìlazantsara
teto amin’ity nosy ity. Ny Malagasy dia be lavitra noho ny vazaha
raha ny isany no heverina. Efa bebe ihany hatramin'izao ny boky
na traktra voasoratra momba ny maritiora malagasy. Efa nisy ny
an-dRasalama*. efa nisy ný an-dRafaralahy Andriamazoto; efa nisy
ny martiora malagasy nosoratan’ Itompokolahy Rabary sy
Andriamatoa Rajoelisolo Mpitandrina ao Fiadanana ankehitriny
1965, ar^' ny hafa koa.
Tamin’ ny Misionera-martiorá* teto dia ataoko fa Itompokolahv
Paul Minault sy Benjamin Eseande, izay milevina ao Ramainandro,
ary Itompokolahy Johnson telo mianaka no malaza indrindra. Ha-
tramin’ izao anefa, eo ivelan’ izayarljikla nosoratana tany amin’ ny
Tenv Soa, na Fiangonana sy ny Sèkoly, na Mpamafy, na Mpanolo-
tsa iia, dia toa tsy mbola nisy mihitsy boky mitokana nitantara ny
fìainan’ izy ireny, teto Madagasikara.
Ny fìeritreretana an’ izany voalaza rehetra izany, sy noho izao
hahatsiarovana ny faha-100 taonan’ ny F.F.M.A. izao, no naha-tery
am-panahy hanoratra sy hanangona ho indray mijery ny :
Tmmr limmm WUU4M JOMISOÍI
s mmu
ar3r amin’ izany
rr Na dia maty aza izy ireo dia mbola miteny ihany »
5. RABEMANANTSOA
Alatsinainy, 22 Novambra 1965
— Ambohimahatazana - Arivonimamo —


TANTARAN’ ITOMPOKOLAHY
WILLIAM JOHNSON TELO MIANAKA
----------------------
LOHATENY
Fanontaniana saro-baliana Takelaka... í
Ny fahazazany sy ny fahatanorany 3
Taratasy voaray 6
William Johnson mivady sy ny tantarany ankapobeny 8
William Johnson mivady sy ny sekolin7 Ambohijatovo 10
William Johnson mivady sý iTy fahaizana ambony nananany 12
Williain Johnson mivady sy ny flísondram-piangonana 14
William Johnson telo mianaka sy nyr namonoana azy 17
Ny misionera baboim-panana»a 18
William Johnson 8y ny nahaTatesany 19
Madame Johnson 8y Blossom ary ny nahafatesany 20
William Johnson telo mianaka sy ny nandevenana azy 22
Fandevenana vonjimaika androtry ny nahafatesany
Fandevenana tao Ambatonakanga-Antananarivo 25
Tao T8arahonenana tamin’ ny namongarana ny faty
Fotopototry ny lahatenin* i Monsietir le Pasteur Lauga
Fandevenana nanetriketrika tsy nisy tahaka izany 26
Lahatenin’ny Rev, B. Briggs : Alahelo tsy roa amin-tany 27
Maty ve Mr. Johnson telo mianaka ?
Anatra ateraky ny fahafatesany
Fanontaniana saro - baliana
TONON-KIRA amin’ny teny anglisy, malagasy, frantsay 30
Rainisongomby sy Laitangena ary Ikotovao Nanokoana 32
Tsangambato Fahatsiarovana 87
Fiangonana ho Fahatsiarovana 89
Eritreritra borahina ho famaranana 45
Sambatra izy ireo 48
Ny Mpanoratra ^
Fanitsiana
Ikotovao fa tsy Ikotavao — Pejy 32
Andriamatoa Jule8 RAMINOSOA, Pasteur
no namorona nv tonon-kira hoe :
« FITONDRAN' NY RAÝ TSITOHA »
pejy 6








BOKY VAOVAO
HIVOAKA VETIVETY
TANTARAN’ OLO-MALAZA MALAGASY
( Biographie )
Nosoratan9 Atoa S• RABEMANANTSOA Mpitandrina
DIA NY
Tantaran’ i Rev. Maurice RASAMLJEL
Presbytera Anglikana
Mpikambana tao amin’ ny Akademia Malagasy,
sy ny Mpanao Gazety
ary nv Mpanoratra Malagasy.
IMP. VOLAMAHITSY — DÉPOT - LÉGAL N° 4 - 4 - 66




Full Text

PAGE 2

Hardyman Madagascar Collection SOAS LIBRARY

PAGE 3

TANTARAN' ITOMPOKOLAHt W.JOHNJONTElO MIANAK4 Nosoratan'AndriamatoaSRABEM'ANANTSOAFanontaniana saro-balianaNyfahazazanysyny fahatanorany ''''"illiam JohnsonLucySewellNymariazinyBlos80m.Taratasy voarayWil/iam)ohnsonmivadysynytantaranyankapobeny :MrH.E.ClarkWilliam)ohnsonmivadysynysekolin' Ambohijatovo :Ing.RasoarnananaWilliam)ohnsonmivady5Yny[abaizanaambonynananany :Rajafetra.1.Nahaymariaomar-i-fr-anoizy2.Mpanaosarykantoizy3.Nanaosarin-tanyizy,William)ohnsonmivadysynyfitondram-piangonana Frank Rasoamanana.William)ohnsonte/omianakasyny namonoana azyTenykelyrnialohaNymisionerababoim panananaWilliarnJohnsonaynynahafatesauyMadameJohnsonsyBlossomarynynahafatesanyWilliam telom;anakasynynandevenana azy.Fandevenanavonjimaika:Z0111a22Novamhra1895.Fandevenanatao Ambatonakanga Antananarivoizayniseho " tanTsurahonenatamiu'nynamongurananyfatyFotopototrynytoritenin'i lePasteurLauga.Fandevenanananetriketrikatsy n;sytahakaizany:Talata,14Aprily1896.Lahatenin'ny Rev. B.BriggsAlahelotsyroaamin-tanyMaty ye MrJohnsontelomianaka?Anatr-aater-akynyfahafatesanyFanontanianasaro-baliana.Tonon-kira: Abidewithme...MombaanayryJesoTompo 6! ResteavecnousSeigneur Roinisongomby sylIaitangenaaryIkotovaoNanokoana.lzamoaireo ? Arvto'inonanoniafar-anv?TerakatanArnboanana ., Santionan'nyhabibiananasehonyMatytanVatove.Aizamoaizanytoeranaizany '? EntinaanyRarnainandr-oNtlataahannyvaratraIkotovaoNanokoana.TsongambatoFahatsiarovanaTrano(iangonanaho fahatsiarovana.Hovoninahitr'AndriamanitraVetsovetso.Eritreritra ho famaranana :Fitiavan.tanindrazanadisolalanaFivavahanakristianamitondra Blossomsynytsangambatony.Sambatraizyireo.Tonon-kira.Vavaka.NympanoratroLohoteny.

PAGE 4

Tantaran'ItompokolahyWILLIAMJOHNSONtelomlanakaNosoralan' Andriamaloa S.RABEMANANTSOAMpitandrina MpampianatraFanontanianaSaro-balianaMahagagasymarnpier-itr-er-itr-aahy,hoynyRev.B.Brig'gsrahanandahatenyizytarnin'nynandevenanaarr'ItompokolahyWilfiarnJohnsontelomianakataoAmbatonakangatamiri'nyTalata14Aprily1896,fahoyizytamiri'izay:-...Moatsympanompon'Andr-iamanitr-avanyhavarrtsika?Moatsyolonavoafidysadynirahinanankatyhampianatrasyhitorynyfilazantsaravaizy?Izanytokoa.Koanahoananonavelan'Andriarnanitr-ahovonoin'olonafoanaizy'?NahoanaAndr-iamanrtranotsynisehohoMparnonjyazy'?Nahoananotsynahafakaazytamin'izanyIozalehibeizanyAndriamanitra?Nahoana?Taymahalalaaho 1 Tsymahavalyizanyfanontanianaizanyaho!Manginaaho 1 ....Hevitryny Malagasy Ilaysaryaoan-dakilasyTompokovavysyTompokolahy,hoyMr.H.E.Clarktarnirr'nyfanokafanaHaysarin'Itornpokolahy.Iohnsonrnivadyizaynahantonataoamin'nykilasylehibeaoArubohijatovot.arnin'nyZorna1Desambra1899.. ...Indronysarin'ItornpokolahyJohnsontnivadyizayvaonosokafanaizao;samymanaikytsaraavokoaisikarehetrafatenasarinVtokoait-eo,aryhoatranyhitantsikaizymivadyrahamijer-yizanysarinyizanyisika.Aryizaonomahafalyahyrahaizaoraharahaizaonoheverina:izayrehetra1110mbaireosaryireodianataon'nyMalagasyihany,-1.Nyhevitrarnilazafatoametynyh.ampanaovanaazydiaavyamin'nyMalagasyMparnpiariatr-atetoihany,-2.RalehiIahynanaonysarydialehilahy Malagasy ihanysadyisan'nympampianatramalagasy eta koaizydiaRajafetraary3.Nyvolananaovanaazydiaavyamin'ny M.alagasy ihanykoafatsynisynadiairaycentimeazaavyarnin'nysasany...avyamin'nyMalagasyihanyavokoaizayr'ehetr-amornbaireosaryir-eo ,lreonentinaovoatantara No feomampahery an ay Nytokin'ireoMaritioraFanevamitarikaanay Jereo!Jereo!.Favonon-kanarakoAnaoHotonganytaona 19B] !Taonamanan-tantaragoavanalFaha-Ioutaonan'nyniasan'nyMisionaF.F.M.A.tetoarnin'nyNosy!Namaroazanytantarasadytraitraikanoazoambaraarybediabenoiar-aha-muhalaladiateru am-panahyizahayhilazatuettmarina (Cl nyan'lIompokolahy "' iIliamtotmsontelomianakanomtienengezatucirtncirenyfeon'nUtterttreretene.

PAGE 5

-3-Kaahoanaar-y'?Inonanoazoataonainonanotokonyhataohipetrakahofahatsiarovana .? Valiny:-Angonyizayrehetraazoangonina. Diu alaharoarakaizayazoataoizayrehetravoangonaoayhitanaoaryrenaokasoraty... ....Kanamanoratraazanyanyan-dafy.....Soratyihanyhoanjaran'nyMALAGASy.....Hofahatsiarovana T HOTSANGAMBATO.. ..•......Homendrik'ilayTAONAtRAYTOAZATO. S. RABEMANANTSOAMpitandrina.----_._----------Tantaran'ItompokolahyWILLIAMJOHNSONtelomianakaIreonanohitraniadytamin'nyotahatramin'nyfahalatsahan..dra:[reonahatokyhatramin'nyfahafatesanaHeueronyniafaran' ny fiainanykaarahonyfinoan) /\y Fahaxazanysynyfahatanoranyi-WILLIAMJONHSON-Williarn Johnson diazanak'AndriarnatoaJohnsyRamatoaMar-garetJohnson.Terakatarnin"nyvolanaDesambra 1842 tanyChelmsfor-dizy.Nytenanyno.zanakafahadirnyamin'izyfolomianadahyiraytampoarytanyLiverpoolnoazolazainafatanarianandalovan'nyandr-on'nyfahazazany.T'arnin'nytaona 1858no nanohizanynyfianaranytaoarnin'ilaySekolin' ny FrenjyAckwor-thIzayniorinatarntn'ny1719.CharlesLinneydianilazaazyhozazalahysariaka,kinga,sadymahaynomalernyfanahy.Nyzava-manenosynyhiranoiean'nynahafinaritraazy;manarnpyizanynysarysynyfitiavanyvonirrkazohanykarehefamakarivotranympianatranarniaytahalam-potoanaahazoanymanaoizanydianyrnariaosary sy nymitsangatsanganaenyan-jaridainakamandanyandroamiu'nyhatsaran-tarehin'nyvoninkazoisan-karazany.Nonyvitanyfianaranydiatongaisan'rry.mpampianatr-anandritranytaonamar-otanAckworthizyarynykilasin'nyCoursMoyennonotanany.Nandritraizanyfotoanaizanykoaanefadiampianatratanamin'nyFloundersCollegeizyteoambanysaokan'IsaacBrownizaynifamato-pitiataminytokoa.Nyfiainanamihajasynytoetran'nyolorn-banonadianifurnindr-aombieniornbierryteoarnin'nyrnparnpianatr-asynympianatraar-yaaikyizyrehetradianiainatamin'izanyrnandr-a-maty.IS8,n'nyhalan'iWilliarnnyflhataar-ambelatsfhysynymananasainalongoarnitoto-bozaka.Tamirinytaona1866nonahatongavanytanLeedsmbahianatranyarchitectureteoambanymason'iMrE.Birchall.Nohoizytenatianyfiainanapratikadiaakor-ynyfahuaambar-anynatamin'nyfianarananikatrohanynatarnin'nyasaniandraiketany.Nyfanorenanytampianaranahoan'nyolonateoarnin'nyranananitoeranydiaporofon'nyfonyf'enoantrasybefitiavanaaryvononahanampynamanamandrakariva.Nyasan'nyMiaramilan'nyfamonjenadiasaikynahazotoeranatanam-pony.Taoam.pitsidihanynyasamiaioner-atanyHitchinnonifankahitanytamin-dRamatoakelyLucySewellkanitsimohan'nyaforn-pitiavanyhiar-a-manor-inatokantranofasamyhoatyMadagasfkar-a.Toyizanynoazolazainafohyrahanyfahazazanasynyfiandohan'nyfahatanoran'iWilltarnJohnsonnoambara.

PAGE 6

-6-Tamin'nydian'izytelomianakafaranynankatyMadagasikara dianararymafyRangahyJolrnsontanToamasina,kaefakivyMadarna;nefahoyLucyindrayalinarahananorokaan-drainyhandehahatoryizy:-AzamatahotrafatsyhofatyireryhianaoPapafambola hiara-maty . isika.NonyampitsorahambolanandrosofahakivianaihanyMadamadianaverin'iLucyindraynyreninynanometokyan-dreninyhoe:Azamatahotra,ryMama,fatsyhof.atyPapafahiara maty .Arymahagagaindray,fatamin'ny Mars1895, dianararymafytavambahoanamihitsyLucy,kanefadiambolanaverinyihanyhofanornez.an-tokyazymivadyioteny tanI Toamaslnaiohoe:-AZQmatahotraryPapasyMamafatsyhofatyireryahofahiara matyisika.Noheverin-drayaman-dreninyhotenin-jazaihanyizanykadia nahoanyloatra...Nyfitondran'Andriamanitraany nyrahonahamihatrauaomompiailevI1.Fitondran'nyRayTsitohaNoizor-antsrkaanie,Katsytakatrynyloha Fa tnidonavaombare;NefakOSCldiainoana,Favoahevitraavokoa,Kataytongatongafoana Fa hiasahahasoa. ;L Misyrnernyfltsapana;Mieytsorakazokoa; :\ efasaniyfitondrana,Mahahendr-yavokoa ; Kafinoananoilaina Sy Ictezanahankato.'Zavtsvtukutrvnysaina Dia' antsi tra-po,TARATAS,Y 2. Namivadibadikaaza;NyfiainantsikaetySadymetyhisyloza,Te-hisompatranydia.Matokiafafenohery'LayMpitondrabefitiaKaminoafatsyhoveryNaharatra,sanatr-ia,4.Mangatahadiahomena;HoynyTompofahizay;Nefatokonyhekena'Zayatolotryny Ray; a ny andromibaliaka ny oramaintykoaSamvtsar-ahoautsika Mia;a -rniasahahasoa.VOARAYDearRubemunuursoa,1t is alongtime since 1 ',vrote toyou...Faratsiho3,Pe,DDHillAvenueParkstone,Dorset9thJune1952IstillhaveseveralbooksandpamphletsaboutMadagascarinEnglish,whichwemivadyhadformanyyears.NowthatyouknowEnglishso well, I . wonderifyou wouldliketohaveanyofthemtotakeback with you.IfsoletmeknowwhichonesandIcouldpostthemyou,ifyougivemeanaddress..Witheverygoodwishtoyoufrom 'Yoursvery sincer-ely E. Pim.

PAGE 7

-7Toyizanynofivakin'nytaratasin'ItornpokovavyMadamaPim,ilayrenymalalanitaizafaha-tnpianatrafonyizymivadymbola taty Madagasikara.10notaratasyvoarainayrahambolananohyHanaranataoamin'nySellyOakCollegestanyBlr-mirrghamizahay,Izaynilazafamiay poky anglisymarornaromikaaikaan'iMadagasikarambolavoatahirinyaokarahatiakonyhananaazydiahalefanypostehoanayrehefahomenayazynyadr'eay,Anankiraytamin'ireobokyireodianyFaithfuluntodeathizaymitantaraindrindr-anyfiainan-dryItornpokofahyJohnsontatyamintsika.Miay pejy 213iobokyioaryrahananoratra,izaotantaranyizaoizahaydiaefanikasatokoanyhakasyhandikanyzava-malazavoafantimpantinaavyamin'iobokyiotahakaizay l efanataosahadyteoarnin'nyfilazananyfahazazanysynyfahatanorany.Kanjo.'.Teoam-pamadibadihanaireogazetytr'anatnyrnikaaikanytantar-arn-ptanaonanatanyam-badikyny 50, 60,10,80tuoriatanyizahaydianahitaFiangonanasynySekoly,mrlazelavanyfotoananataotaoAmbohijatovotarnin'nyZoma1Desambr-a1899,firavan'nympianatr-a 'faran' nytaonaaryandro.lehibenanokafananysarin;ItompokolahyWillinmJohnsonmivadykanapetrakahofahatsiarovanaazyaoamin'itysekolyniasanynandritranyfolotaona,logah,RalafetranoaaaGOireosar,lreo.Dia \ tapakanyhevitrafanahariavia hanavananu aza,tsyhahitatantaranalahatenyfar-an'izaymahafa-potahakaizavnataon'IngahyH.E.Clark,Rasoamanana,Rajafetra,FrankRaeoamanana,tnilazanyamin'ItompokolahyWilliarnJohnsonmivady,TenatoynybalatokanamahavoavoronomoroiretoIahatenviretokamahafaokanytantar-an'{izymivadytanatin'nyfotoanarehetranipetrahanyBLOSSOMtetoamin'nynosy,nandritryny25taonanipaka,Koadiamazavaamin'izanyary,ryhavanamalalampamakyrehetra,fanytenakodiampandikafotsinysadympametrakaan-tsoratraizaytiolazainy.ArytsyIzanyihanyfamaroamirr'izayvoalazaatoamin'itybokyitydia...avyarnin'nysoratranavelan-dryItompokolahyRajaobelmaEvanjelistra,nanoratranyamin'nylIoy tabatabatany Arivonimamo,syiny Rev. MauriceRasamuelnanoratranyamin'nyMena/omb,atony Andrefon' Ankaratra.Fihetseham-poaterakynyfahatsiarovanasyvokatrynyeritreritraIasadta-Iasaeoarn-pamakiananombahitakelymitsefatsefakaenyhoeny.Koarahamisydera,raharnieylaza,rahamisyfankasttrahane,eny,rahamisyvoninahitra,diahoan'AndriamanitravoalohanyIndr-indra;arymanarakaizany,diaatolotsikahoan'irenyMpaminanyireny,kananympttantarananytantarainadiaefasamyisan'ireovavolombelonamarobemanodidinaantsikatoynyrahona...mbatayhataotanterakaireorahatsyefambyeokeaisika.

PAGE 8

-8-WilliamJohnsonmiuadysynytantaranyanhapobenyMpandahatra: Hr H.E.Clark.TompokovavysyTornpokolahy,Indronysarin'ItompokolahyJohnsonmivadyizayvaonosokafanaizao;ataokofasamyhanaikytokoaisikarehetrafatenasarinytokoaIreo,aryhoatranyhitantsikaizyrnivadyrahamijeryizanysar-inyizanyiaika,Aryraha toy nyhevitrokosa,diahekentsikarehetrafa1)sarymendrikahahantonaetaamin'itysekolyityireo;2)itysekolyitykoanomendr-ikahanantonanaazysatriatsaranyaaryarytetononanaovan'.ItompokolahyJohnsonr-ahar-ahahatramin'nytaonamaro;kanefarnbolaholazain' ny lehilahyanankirayizayhandahatenyrehefaizany.Aryizaoindraynomahafalyahyrahaizaoraharahahivoriantsikaizaonoheverina:.izayrehetramombaireosaryireodianataon'nyMalagasyihany.1.Nyhevitramilazafatoametynyhampanaovana aZJ diaavyamin'nyMalagasymparnpianatratetoihany.2.RalehilahynanaonysarydialehilahyMalagasyihanysadyisan'nympampianatraetakoaizydiaRajafetra.3.Nyvolananaovanaazydiaavyamin'nyMalagasyihanykoa,farahatoynyhevitro,tsymisynadiairaycentimeakoryazaizayavyarnin'nyaasany.Jzanyanefadiatayno110izahaymalainahanarnpyarnin'izany,fanohonymaha-rnetyizayhilazanahoe:Avyumln'nyMalagasy'Ihanyavokon'Izay rehetra mambalreosarylreo.Efa33taonaIasaizaynonahalalakoan'iMr.Johnsonvoalohanyindrindradiatamin'nytaona1866izany.Tamin'IzanydianoninatanLeedsizahaymivady,izahodiampivarotraditetamin'izany,diatongatanLee-dskoaMr.Johusonkanitoetratanarynilatsakahomptanatr'ataoamin'nyarchttect-rnpanaosarynampanaosarin-tranoizany;nef'anahayaar-y Mr.Johnsonkadiavaomainkakoanampitombonyfahaizanyindriudr-aizany-aryiarahantsikarehetramahalala,Iar-ahantaikarehetramahitaazanyfahaizanymombaizanyfaitytr-anoitynovavolombelonamampieehoizany.FantatroihanyfaIngahibeSewellnonanaoitytranoIehibeivoriantsikaIty,farahaireoatsinananasyandrefanakosasyizayfanasoavanaityafovoanyity,diaItompokolahyMrJohn80nihanynonikelyainasynanaoazyhotoyizaohitaizao.Kanef'a.azambaheverinareofaizanyihanynoraharahanataon'iMrJohnsontamin'ireoandroir-eo.vtaia,tsyizanytsiakory.Nazotodianazotoizytarrrin'nyfampandr-osoananyfanjakan'Andriamanitrasynyfilazantsara.TananalehibedialehibeLeedssadyhetsakanymponinaaoizayambanyindrindrarahanymornbaizaofiainanaizaokoarioheverina. KOi:1 tarnin'irenynonikelezan'iMrJohn80nainaindrindra.Nyamin'nytenakodiataytiakoholazainaloatratsiakory,kanefamahafaly.ahyrnihitaynymahateiarofahatramin'nyeladianiar-a-ntasaizahayroalaitytanyan-dafy.Niara-narnplanatr'atanamin'nySekolyAlahadyizahay;matetfkadiamatetikanoniarakakoaizahaykanitorynyfilazantsaratenyarr-dalarnbeindrindrafatamin'nyAlahadyharivariva;aryizany,rahatoynyhevitronofanamboaran'Andriamanitranataonyhoanaytalohan'nyniaritaoanyanayhanendrytenahomisioneryhoatyMadagasikara.Tsar-oakodiatsar-oakotamiri'nyindrayAlahadyharivanonyefavitanyrahurahanayrahanitsangatsanganakelyizahayvaonodydianiresadresakanyamin'

PAGE 9

-9nyhi1atsahanayhomisionerydianilazakelytarnin'iMrJohnsonahofasaikymasakanyhevitr-aymivadynyamin'nyhalehanayhoatyMadagasikararahambametyhandefaanaynykomitymiadidynyraharahamornbaantsikaaty.Diahoyizytamiko:-Raha izaho, hoyizydia ny hankanyChine no mavesatraatoam-pokoizao,Diahoyizahotaminy:ToametylahyrahamiarakaaminayhoanyMadagasikarahianao,rahambasitrapon' Andriamanitraizany.Kanjononyafakake1ike1ydianilnzatamikotzyfahitanyfaizanyihanynometyhataony.DianilazanyKomitynyamin'izanyizahaykadianekeny;arytamin'nytaona18'11dianiara-tongataminaymivadyMr.John80nfaherintaonataorian'izanykosavaotongaMadameJohnson.KanefarahaMadamenoheverinadiaindravmandehanaindroaihanynonihaonarraytanyEnglandtalohan"nynia1akotao,Kanefamaroamintsikaizaynahalalaazytsar-a,aryfantatsikafavehivavymalemyfanahyindrindraizysadyfatratranyfitiavanynyMalagasy.Aryizaodiasaikyvitanyanjarakosatt-iatongaamin'nyhavanaarnan-tankaiz.anytetoAntananarivoBynybesy DJ maroizaymaha1alanytoetranyarynyraharahavitanyizy,kadiaindreoireofambolahilazaizany,-diatelo1ahyizayniara-niasa'taminytokoa,izaytoynytarranaakaikynyvava.Koafaranyizaotenyfohyizaonoataoko.Miaymaromaroizaytafavoryetaizaoizaynahalalaazymivadyfonymbolavelonaiz.ykadiahoynyfanontanianaataoko:-Inonaarynomavesatr-aaoam-pontsikarahaItompokolahyMr.Johnsonmivadynoheverina?Moatsyizaova?Nyhatsaran'nytenany,nyfitiavanynyraharahateto,nyfitiavanyan'iKristy,nyfahazotoany,ets,ets?-Izanytokoa-Nefamoaataontsikafaolooatsymanan-tsinyakoryizymivady?Taia,tsyizanytsiakory,rnpanotaizy,arynyfahasoavan'Andriamanitraihanynonaha-toyizanyazy.Kanefaizaonotiakohasehoaminareo,mandrakarivamandrakarivarehefamatynykristianamarina,rehefaIasanyolon'Andrianlanitra,-nyolonaizayefanike1yainahanornpoan'iKr-istvsyharnparrdr-oeonyfllazantaar-anydiasaikytsytsaroan'nyolonuakorynyfahadisoanysynykilemanorubaazy,-izanyhoe,nyfahalemenydiatsytaoam-ponyintsony,fanyhatsaranykosa,nyfitiavanykosa,nyfahazotoanykosa,eny,irenynotsaroany,fanynahadisoazykosanadianiayihanyaza,diambatahakanyririnin-dasaizaytsytsaroanyakory.Toyizanyrahaizymivadynoheverina,nyhatsaranv sy nyHtiavanyan'iKristyaynyfitiavanyantsikaihanynoheverina.Koahitantsikanysarinyizao,aryiarahantsikarnahalalaizay no am-pontsikanyarninyarukaizayefavoalazaihany,koadiaaokahalainambahofiunur-anuhoanrsfkaizayef'anataony:-nyfahazotoanynananany,nyheritn-poizaynasehony,nytsyfltaridrovanahasasarana,nyfahaizanymihavanaamin'olona;koarehefaavyizayandrotsyhitoerantsikaetyambonin'nvtanyintsony,diaisikakoanoholazainahoe: '"' LasareilaynazotoNonyaoan-tanysoa'Zaynanompotamin-jotoKanahefabetokoa.Indrofaly Fa mijinjavoka-tsoa.Nonyvitaizany,Rasoamanana,mpampiariatr-aaoAmbohijatovodianandahatenynyarnin'nytoetoetr'ItompokolahyMr..1ohnsonfonyizymbolaniadidynysekolytao.

PAGE 10

10-WilliamJohnsonmivadysynySekolin'AmbohijatovoMpandahatra :IngahyRasoamanana.Izanylehilahyizanyizayasehoetaarntntaikaankehitrinynysarinydiaisan'izaynaha-Ambohijatovoan'Ambohijatovo;eny,faanankirayarnin'nyIokotelanahamasa-nahandran'nyfarnptanar-anatetoAmbohijatovoizy,Folotaonanonampianaran'Itompokolahy.JohnsontetoAmbohijatovo,diahatramin'ny1811-1881.Efampianatranampianarinyahosadyefampampianatraniara-narnpianatr-atamlny,kahitakonytoetraamam-panahynasehonytamin'nympianatraaryhitakonyfornbafitondranyny010naniara-niasatarniny.HeIizanyfahazotoanytarnin'nyraharahan-tsekoly,-rahavazahahamonjyfotoana;rahaolonahahatozoraharahaTNikoizan'ny010nainihitaynyfahazotoany.Taymbanisatry fanahy tamin'izaynataonyizy,aryhoatrynytaytsapanyazanytenany.SadyDirecteurnitaoanysekolytetoizynonampianatranitananykilasyvoalohany,arytamin'nynanamboaranasynanavaozanaitytranosekolyitydiaizynoniandraikitranyfanomeza-tnarikanyfanaovanaazy;koanyfampianaranaetsyan-daninynefanymari-tranokoavonjena.Ni1010har'anoroasinysamymavesatr-aizynefatohanyihanynynanaoizany.Arytsynyfahazotoanyt.amin"nyraharahaihany110nampikoynyolonaizaynahitaazyfanyhatsaran'nyfitondranyolonakoa.Nyolonasasanyazooharinaaminnymangahazamnnqtdymnlernykaamin'nytoetranytoyizaombamisytsyaha1airanaazy.Faarakanynahitakoan'Itompoko1ahyMr.Johnsonizay,diaataokofatahakanymangahazoizaysadyrualernynornarnyizykatenanahombiazanatnihitsy.He!izanyfiteninymora,izanytarehinymiramirana,izanyfahaizanyolona,izanytoetranysariadriaka,-mamyaokaIzanyizyamin'izany;aryizanyfanahinvv-far-an'izayma1emyfanahytokoaizy.l ... anin'nyolonafanahyizaylehilahyizaymbamin-dRamatoavadinyio.Nohoizysariadriakat.amin'olonadianahazakanyvazivazysynysangisangynataonrryankizilahymadinikataminyizy(taoivelan"nyfampianaranaanefa).Aryizykoaazambamariaovazivazysyhatsikanatamin'nyolona,indraindrayazakibokiboinynyankizyilayandalovanyiny,dialatsadatsakynyhehyizy.Nanaohatsikanakoaizymbaharnptfalifulynyolona.Indraymakar-ahambolananoronympiasatetoAmbohijatovoItornpokolahyJohnson,diaavyahokaniakatranytohatraaryniandr-andr-anijerynytranoavo,diahoyahotaminy:-Adr'eyRangahyrmahafinaritraitytranoavo,hoarranyfanala1ahyityizyT-Aryhoynyfarualinyahy:Anyan-dafynyfanalamilntaakamisyhoatraizanynyhateviny(sadynoharinytarrrin'nytananynyhahavony).Latsakynyhehyteryahonohoizanyhatsikananavalinyahyizany.Nahazakaolonakoaltotnpokolahyio,-olonaambonytoetratarnin"nyfitiavanazavatramadiosytsar-atarehyizy,arynampiaikyvolanaizayefanaha1alaazyizanytoetranyiz.any,Nampianatraindraymakamankoizayvazahaizay,arynitadyohatraizyhoenti-milazanyolonaatubonysainaamirr'nyfitiavanazavatratsaratarehy,kahoyIzyr e Rahaarnirr'nyvazahaangahadiaMr. JohnAon noazoataoohatraaruln'nyfitiavanazavatratsar-atarehy.He!izanyvazahahoatraazyizaokavakyvavaamin'nytoetranyambonyIAryhitatokoafatoetrananan'ItompokolahyMr.Johneonrahaizanytiazavatramad!oaytsar-atarehyizany.Hitaizanytamin'nyhafatratrynytokantranonyaynyhakantan'nymart-

PAGE 11

-11-tranonataony.Aryizaonomahagaga,faolooaarnbonytoetratiazavatramadio sy tsar-atarehyarynahalalakiakian-javatra toy izany,nefanahahafysynahazaka.Nahazakanyfahadaladalan'nyolonasynyfahalemen'nysaaanyizy,ARIVONIMAMOFAHIZANYNahazakanitoetratamin'nytranoratsysymalotoizy,rahanandehanitetyfiangonanatarryambariivohitr-a.Fanaonyaaikyiaakynyvacancesnynitondranympiananysasanyniarakanakarivotrataminytanyambanivohitra.Aryadrey,nyharatsian' nytranotamin'nynalehanytanyIToyizaonotoetoetrynytranonipetrahanysynalehanytanyireny:-Eoampovoanyrnisyfatana,eoan-jorotlsokomisyondryamin'akoho,11yati-tranoterysadymaloto,nytafo-tr-anoraiki-mo1a1y,.iroteadrotsabany1ahyenyamin'nytarehinyeny,kanonymarainajerenakangeronaerynytava.Rahanandrytaoamin'ny.tranotoyizanyizahayindraymaka,diahoyizahayrarniny:IronytranoratsyitonyveRangahykazakanaoihany e ? -lnonaizayfaharatsian'itony,hoyizy,rahaoharinaarnin'izaysasanynandriakoizayT . -Amin'izanyIahyizykafadyazyizaymbahimenomenona.Zakanytsar-aizany.HeInytsangambaton'izanyIehilahyizanyrItytranosekolyAmbohijatovoityizaynitarinysynohavaozinymbamin'nytranohafaizaynomenymarika,nyfampianaranaizayefanike1ezanyainateto,nyzazanotezainytetoAmbohijatovo,-aonyIasamanaoraharahamombanyfanjakana,aonyIasampampianatra(mbo1amisyetaAmbohijatovo),aonydokotera,aonyevanjelistra,aonyrnpitandrina,ets.Maroibanynyrabarahanataon'Itompoko1abyMr.JolmeontetoMadagasikara,taoAmbohitaotely,tanyambanivobitra;nefaataokofaoytetoAmbobijatovonodiatenanandanianynymondron-keryindrindra.Nadiaefamatyazanytenan'izay1ehilahyizay,raha

PAGE 12

-12-mbolamaharitrakoa ity sekoly Ambohijatovoity,diambolate-hovelon-tarazoetoihanynyanaran'iMr.WilliamJohnson,izaytsyniroafotamin'nyfanaovan-draharaha,nahazakanyfahalemen'nysaaany,nahahafytena,nanaonyainytsyhozavatra,arymatytetoMadagasikaranohonyflfiktr-anytamin'nyraharahan'iKristyTompony.Rahambolavelonaizaylehilahyizay,diatsymbanataonyambin-javatranyfitaomanynympiananyhinoan'iKr-iaty,fatenanimasoanytokoa.Aryrahambolavelonaizyizaokatongaetaanatrehantsika,diahanaoahoanamoanyteninyamintsika?Tokonyhotoyizaoangaha:hamporisikanympianatr-aizymbahiezakatsar-aamin'nyfianaranahitohizan'izaolazatsar-an'Ambohijatovoizao;arytokonytsyhohadinoinykoanyhananatratsaraantsikahankatonyIalam-panjakanasyhanaikytsaranyfanjakanarayaman-drenintsika'Frantsa;aryanefatsyhisalasalakoakoryfahataonyfoto-javatraindr-indr-anyhitaonaantsikambahotongavahoakataaraaoarnin'nyfanjakan'nylanitra,diaarakaiotenin'nyTornpony;izayhafatranapetranytamintsikafonyfahavelonyio,arynosoratan'nytenanykanapetanyetoAmbolrijatovodiainysor-a tr-aamin'nylafin-drindrinamanaohoe:-KATSAHOALOHANYFAN]AKAN'ANDRIAMANITRASYNYFAHAMARINANY, DIAHANAMPINYHOANAREOIZANYREHETRAIZANY(Mat.VI.33).Nonyvitaindrayizany,Rajafetrakosadianilazanyfahaizanynyamin'nysaryaynyfanaovauamari-trano,aryizaonotenynentinyniluzaazy:WilliamJohnsonmivadysynyfahaizanaambonynanananyMpandahatra : Rajafetra.Iar-ahantaikarehetramahalalafaMisionerytokoaItompokolahyMr.Johnsonkanymitorynyfilazantsarasynymampianatrasekolynofoto-dr-ahar-ahany,nefanananaambimvpahafzanahafakoaizyizaynampiasainytetoMadagasikara,koadianyamin'ireonoanjarakoizayholazainakelyankehitriny.Nahaynanaomari-tranoizy.Angambafantatrynysaaanyarniutstkaihanyfatsyzavatratsotr-aakorynymanaomari-trano,fazava-tsarotr-ailam-pahaizanabe;koaizydianananatalentalehibenombaizany,kanaoviananaoviananonisytranovaovaonaorinamombanyF.F.M.. A .•dianapetrakahoadidinyizany.RahanitarinaityAmbohijatovoityfatsynahafa-poilaynataon'IngahyPooldiaizynonanaomar-ikahanitaranaazyavyeoandrefanaeyatsinanana,kasaikymbolatsyhitakoizayfikirizanaByzotom-pohoatranynaflrsonyfonynanitatraitytranoity.MbolaDirecteurtamin'itysekolyityizynonanaoazy,kasaikynodisoinyilayohabolana hoe :Tsymlsymahaloloharanoroaslny,fanataonyindraynitondranyfanaovananyplanin'nytrano8ynynanoronympiasaarynynampianatraseko.ly.Nytranovitatsar-a,ar-ynyfampianar-anatsynisybangaakory.RahanamboarinanytranohospitalytaoAnalakely,diaizynonanaomarikanyfanamboaranaazy,vitataarakoainynadianisyizaynanovanaazy

PAGE 13

-13-uza ; fany asalehibetamin'nymari-tranoizaynataonydia Hay hospitalvlehibe Hy aryfombateoIsoavinandriana(GirardetRobicankehitt-iny), fa nundanynyherirn-ponyf'atratr-asynyron-dohanyturnintizanyizv.Lazain'nyolonamahalalafaizanyhospitalyizanydiaixan' ny tsaratar-ehv Si)' lehibeindrindraarnin'nyhoaprtaliu'ny eran'izaotontoloizao. Tsy misvolonamahazomiditr-aaoanatin'nyati-dohan'ItompokolanyJohnson,nefurahaolonavaomiditranyeri-tranolavoraryamin'nyantonyavy ten Isoaviuandr-iana,diahahalalanylobanysynysainy.homalalakaorubynyfahaizanysynyaainyarynyfahalalanahoenti-rnanaonvtrano.Tsyioihanyanefafambolabekoanytr'anomadinidinikanataony,fanadiaaoankoatrynyadidinyaza,rahanaugatakaazydiasahinynizaranar.yfahasahirananasesikynyhamor-am-po. lzy nonanaonvmarikynytranofiangonanasasany toy nyenyAnjanahary,Ambatoroka,Avaratr-'.Andohalo,nySekolin-jazavuvy 30 Arnbodin'Andohalo,nySekolin-jazavavynoarnbanyavaratr'iFaravohitra.Fantatr-o fE nohonyhasarotan'nyf'ariaovanamari-tranodiafanao any an-dafynyhokar-arnan'nympanaom ar-ik ahovidin'nysar-in' 11)' planina nyelevetionfotsinydia10isan-jato;koaizanyanefadiahitako fei nafoin'izanylehilahyizanytnmin' ny tsyvolatsyhar-ena.Koar-abambolamaharitrahotr-auokoairenynataonyir-eny,diahotsar-ovanaetoMadagasikarainvlehilahytaotr-afenofahaizana-iny.2Mpanaosarvkantoizy.Rahambolatsynisyfampianarana sary. akorynvsckolyrebetratetoMadagasikara,diaefanisytetoArnbohijutovonohoizympampianatr-amahay.Farraonykoanymanaofarnpianar-ana11ysekolytetoArnbohijatovotanyambanivohitra,kadianisympianatraeasantsaaanyizaynentinyniarakat.arninytany,nony tong-a nyandrr.firavanatoyizaombaharnpianar-inysar-yhoso-doko ; koanyfenanymanaombahojerena,arynyrnpianatr-aasainymanaokoahotoroany,-fifalianamoaizanynoan'ireompianatraireotarnin'izany.Miat-avrnandehaan-tongotraizyireoteny.an-dalanaizyr-ehetr-aenyar-dalana,kanonytongaamin'izayalebanydiamiraytrano,mir-ayIatabatr-a,arynonytapitramanaosarydiamiara-rnitsangatsangana,-tavhafanohonyrayniter-akany fitorrdr-anynyrehetra.Norry"itanysaryataonydiaasainyjeren'nympianany,kasadvmahakivy110mahafinaritra ; mahakivyfanadiahiofohoatranyandrongoazatsyhaharakaazy ; arymahaflnar-ltrakosafailayfitoeranatsyzarizaryinyrehefanafindran'nyf'ahaizanyhosar-ydiaahazoanavinanynyendrikynyparadisa.3Manaosarin tanyizy.NadiafahaizanaroaIehibeazaireovoalazaireodiambolanisyfitoer-anahitoeran'nyfahaizanasarin-tunyihanynylohany.Tsyny.marrdikairenysar-i-tauyefavitairenytsyakorynoautsoiko,fanyrnarnor-onamihiteykadianapetrakyny hoadidinynymanaony tnisynyfiangonanarehetraiadidian'ny F.F.M.A., hatranlin'An1bohitantelyizany _ kahatranlin'i ets.Raharahasarotra sy andanianaandrobekoaizanyanefa.Fonyvaotongakelikelyteto izynoniantonlbokananaoizany,arynlbolananitsy 8,y nanaoihanyizyhatranlin'nyandronahafatesany.Efanahavitallysarin-tanytsikelikelyizanytamIn'ny 15 taonalaSHizay,nefatsyl1ahafa-po azy inykelyiny,fananaolehibeindrayizy nahitsinysynan1piallykokoakavitany truni1l7 ilaynodianytanyandafyfaranyteoizanylehibeizany.

PAGE 14

I'{Rahanandehanitetyfiangonanaanyambanivc.hitr-aizy,dianiarakataminymandrakarivanygr-aphometr-e(fandrefesanaanglisy,faataonyindr-ayvitanymanaor-ahar-aha.n-piangouanasynymarraosarin-tany.Anyantampon'nyhavoanaanynoandr-efesan'nyanglenvelanelan'nyvohitra,tendr-ornbohttr-a,ony,farihy,ets.,arnin'ny hanykanoruen"nymar-omitanyanaranahoemantsy:-Tsymandaloavoinyfanaovanasarin-tanyiny.Nanaonyaar-in-tanin'iMadagasikaramanontoloizy,nefanalainytamin'nynataon'nyolonasasanytoaan-dryGr-andidiersynyrnpanaosarysasanykcaizany,vaonarnpian'nynataon'nytenany.Irenyfahaizanyrehetrairenynonampiasainyhahalavorarynyasari'nymisionar-y iZ2 yanjaranytetoMadagasikara.Rahaniaympampianatranahavokatrabeteto,diaisanyizy.Rahanisyolonanampiasanyt.ans.nyhampisehofahaizana,dianamanyIzy;nyfahaizanyizaymilanj.alangahoatran'iotranoav0nataonyio,mbolavoaravakyny ':oe -panahymalemyaymarnir-apir-atr-anyhamarinan-toetranyindray.Amin'nymaha-olonaazy,diamisyfahaizanaizayihoaranvnyzanak'olornbelonanarnanv,aryarnin'nymaha-martioraazy,izaizydiaiaan'nyIoholonaefatraambiroapoloaynyzava-mananaainaefatraizaymariodidinanysezafiandrianan'Andr-iamanitr-aanyan-danitra.Maha v tahanir-ynyhovelonatahakaazyetaambonin'nytany,ary 'zavatra ambonyindr-inJr-anyhiombonaanjaraarninvanyanrin'nyfiainanahoavy T -........arynonyvitaizany,FranckRasoamananapasteurkosaindraydiani1azanyarniri'nyraharahampiangonanaizaynataony,nanytetoan-tanariananytanyarnbanivohftr-a.WilliamJohnsonmiuadysynyFitondrampiangonana-Mpandah
PAGE 15

15-Hatramin' IJ Ytaonavitstvitaydiaizynovoatendrin'nynarnanyhitandrinaan'Andrefan'Ankaratra,katarnin'nynitandremanyazydianamangytanyisan-droanatelovolanaizy,kanijanonatanynandritranvandrovitsivitsynarnpianatrasynynitoryteriyarynanaor-ah ar-al.arnvpian g onana;arymbolatsaroan'nyolonaarnin'nyfankasftr-ahan.itsaranysoarehetranataonytany,Aryizaonomampiseho1.1yfahendrenytr.rnin' 11)' nitondranyanAndrefan'Ankaratra:rniayfiangonan'nyS.P. (J. aoRamainandr-osadymisymiaionar-.koamipetr-akaany;ai-ynisyfiangonanayteoakaikin'nyazy,kanefatsyti'an'iMr.JohnsonrahaniFampiealovandovanaizyroatonta,kadianandefitraizykanafiridr-anylavidavitranyfiangonanay.(IzanyzanyryAndrefan'AnkaratranonahatonganyfiangonanaprotestantaF.F.M.A.teoRamainandrohiorinasyhifindrateny 8y Tsaraolandimby_aryAtnbobitsivalana).Arykoa,hatr-arnin'nytaonavitsivitsydiaizynovoatendr-iu'ny'namanyhitandrinany fiangonana Avaratr' j\. nkaratra,arysaiIcytsytapakanynumangytanytsam-bolanaizy,xanikelyainafatratrahanaoizayhandr-osoan'nyfiangonanaany;arymaro11ympitondra fiang-onana anynotonganifankazatratarninymihitsy.Nefatamin'nyandronitundr-ernanyazydianisyzavatrauampaluhelosadymaharnenatr-aloatr-anisehotarryAvaratr'Ankaratra,nefatsydianyfiangonanaanyIoatr-anofototr'izanyfa ny mpitondraflangonanasaaanyavyatyan-tanaria,fanisehotarniri'izanynyhoe:-Izahoan'1Paolyarylzaho an"iApolosvkatonganisara-kevitr.anyfiangonanatanykanysasanynanaohoe:lzahayzanak'Ambohtpotsy; aI'Y nys'aaanykosananaohoe:izahayzanak'Ambohilantely,arydiavelonatarnirr'izanynyfialonanasynytabatabamahamcnatr-a,ka .ilY vokatr''izanydiunynamonoanaall.-dRalaiarimananarnivady,diakonatanTsirangaina sy nynivakian'nyfiangonanahozanak'Ambohipotsysyhozanak'.Arnbohitantely.TongaraharahaIehibenaleban'nympitondr-aflangonanamaroavyatyau-rananallynar.daminaIzanyraharahaizany;kanyniafar-anydiaizao:tSJ nataozanak'Arnbohipoteynazanak'AmbohitantelyintsonyAvaratr'Ankaratra,fanataohozanakynyF.F.M.A.ihany,arynohonyfitondranatsaranataon'iMr.johnson,dia1evonamianda1ananyflsarahan-kevitra,katonganirayhinatear-aindraynyfiangonanaanyAvaratr-'Ankaratra.Nonyniverinafaranyavyanyarr-dafyizyrnivady,dianotendren'nynamanyizyhoninaanyArivonimamosyhitandrinanyfiangonanamaromanodidinaazy;aryizayfanaonytatyArnbohitantelysyAvaratr'Ankar-atr-adiatsynovanytstakory,.koabafalianamoaizanynoan'ny.fiangonanatany;kanjoindrisy,fatapakatsyantonontononyizanyfanantenanalehibeizany.Aryr-ahalazainafohynyfombafitondran'ItompokolahyMr.John80ntarniu'nyfitondram-piangonanadiaizaonoizy:Nirinyindrtndr-aizayhaha1avorarynyfitondram-piangonanaindrindrafanyraharaham-piangonana,nefanofadinymihiraynytsyhanaoizaymahatafintohinany nyhampanaoizaymampahavesabesatraamin'nyolona.Naleonynyraharahanotsylavorarytoyizayhanaoizany.Matetikaazaizynotsydianamporisikaloatraamin'nyfanaovanatranofiangonana,fandraohotongaentamavesatraanlin'nyfiangonanaizany,hoyizy,kahotongamangidyaminyny fiyavahan21. Aryizaokosanonataoll'ItompokovavyMadamejoh0800hampandrosonyFanjakan'Andriamanitra: :r-Iike1y ainanan1pianatrasekolyalahadytaGAmbohitantelysytetoAmbohijatovoizy,kanahafinaritranyki1asinytokoanyfampianarananataony.

PAGE 16

Iretosaryiretodianampanaovin'nyMalagasympianatraaysakaizan'iMr.W. Jo1.nson mbahofahatsiarovanaazvtelomianakaizaynovonoin'nyfahavalotanArivortimanlo,tarnin'ny22Novembre1895.-16-Aryizaonofaranytiakoholazainaamintaika,tornpoko:Izahodiaefataonamipakanonotezain'izymivadytananatin'nytranony,aryDrRasamoelyzandrikodianotezair.yroanatelotaonakoa,arytenafantatraytsaratokoaizaytoetr.m'izymivadyrehetra,aryizaofohyizaonoazokohilazananytoe-panahiny:Zavatranikelezanys.inafatratranyhitaonanyankobouanyrehetrahatramin'nymaromitanyaza,hotongampariompon'iJeeosyKriaty.FatratraIoatr-anyfitandremanynyzanany;arymbatoyizanykoanyhataarannyfitondranynymaromitanv,farahanisynararyireodianotsaboinytoynyzananymihitsy;ar-yrahanisynanaonytsynetydiananarinytamin'nyhalemeru-cpauahy;arynohony80anataonymatetikatamin'nyborozancmpilanjaazy,diatonganifankatiatarninytokoait-eo,kaindrayrnandehanonynararymafytanyan-r.alanaizy,dianitsaboazytoynyrahalahinyiraytampoaminyit-eomarornitanyireo.Fatratrakoanyfanajan'Jzymivadyolona,karaharr.hinanaazaizykaniaysakaizanytonga,naVazahanaMalagasy,diatsymbanymaromitatsiakorynonirahinyhampandrosoazy,fanytenanymihitsynonitsanganakanampandrosoazy.Aryfarany,izymivadydiaiaan'nyolonaderainaindrindraamin'nyhatsararn-panahysyizaytoe-pauahymaha-kristianarehetr-a.Tsymanaozazamalymilombolcrehyahotsiakoryraharnilasanytoetrany,faizanytokoanotenamar-ina;aryengaanieisikarehetrakamba , samyhahazofianaranatsar-aavyamin'nytoe-panahin'izymivady, , kasurnyhikelyainahanompoan'Andr-iamanitr-aarakaizaytalentanornenyantstkaavy!Arynonyvitaizaaydiaaamynandaha-tenyfohya vy DrRahamefy,AndriarnbaloaryRamboariana;Mr.J.C.Kingzettkoadianandaha-tenyhosolon'ny,misionaryF.F.M. A. izayanyarnbanivohitr-akatsytorrgananatrikatao;aryDrMoasdianilazakelynyarnin"nyfahs.zotoanytamin'nynanaovananytranofitsaboanataoIsoavinandriana,indrindrafanyfisasar-anytamin'nyraharahamadinika11101nbaizany.ArynonyvitaizanydianivavakaRajaobelina,vaonataoayhirafaranyaynyteo-xh-ano,dianiravanyolona. aoArnbohijatovoizaoireosaryireo,ar:' eo arnbaninydia-rniaysoratramila.saazy,izayvitaamin'nyteryfr-antxayByMala g aaydiaizao:Souveniroffer-tparIe8arnisetancienselcvcsdeM.W.Johrrsonaasaeeineavecsafernmeetsonenfant a Arivonimarno,le22Novernbre1895.Ireosaryireoamiu'i.iaofotoanaizao 1965 diat8YaoArnbohijatovointsonyfaefanafindr-aaoamin'nySekolyaoAr-ivouimamo,arakanytapakynyKomity N)' SekolyaoAr-ivonirnarnckoadiaefananlpi,tondrainamihits y nyanaranahoe:SEI
PAGE 17

17WilliamJohnsontelomianakasynynamonoanaazyTENYKELY ,MIALOHA :Rympamakymalala,Alohan'nyhandrosoantstka"amin'izaotantarafar-an'izaymampihovitrovitraizaodiaintymisyfiangavianakelytubatiakohataoaminaompamaky.MarinafataynyF'renjyihanynotnalazahotiaFANGINANA;nefakosatayazoJavinafaizanyIanglnanaizanynoiaarr'izayahafaritar-anamanokanaityfikambananaitikitra.Izanyno.iaan'nymanavakaazyaminnyhafar-ehetr-a.T'orofon'tzany.f-ahase.ndrambamanatrikanyfotoam-pivavaharr'nyFrenjyhianaodianyfanginananosaikymandanynyantsasakynyfotoanamanontolorahakelyIndr-indr-a ,FanginanalalinaT...fieritreretanamanginatafahatraanyarniu'nyati-sainasyati-fanahy T ...'Fanginanamiterakaasa,dia.aaamiafar-aaminnyfanoloran-tenahanatDnteraka,izayrehetrafantatraf'asttr-apon'Andrtamarrttra...Fanginanamitarikaf'anapahan-kevitr-ambavhovav.olornbelona,nahomartiora,tnahatokyhatr-amin"nyfahafatesanavHohitanaoetaamin'nvtantaraizanvtoc-tsainaFrenjyvoambarakoanaoizany.". satr-iatantur-an'ItompokolahyJohnsontelomianakaity,ar-yFrenjyizyireo,tiafanginana,izanynoanaovakoanaohoe:'ndehambahifanar-akaistkamiarrakavy,rahatianao,arnin'izaoharnakfantaikanytantaran'nynamonoariaazytelomianakaizao,diaaokatsyhovakinadodoria'nahovakinabefahatanyfotsiny,fahasiantsikafanginanaenyanelanelanyenymbahieritreretanalalinanyamin'izayefavoavaky.Koanymar-ikynytanambokovokonotoer-anasyfotoanah.anatanterahantsikaan'iz'any.Misaotra,ryhavanarDiamandrosoaryIslkaizaoSTATIONF.F.M.A.FEHIZAYTOYIZAONOFONENANASYNYTRANONAMONOANANYMARTIORA(VAKIONYTANTARA)

PAGE 18

-18-tNYMISIONERABABOIM-PANANANAZornaizayandroizayIZornamanontoloandro!Zoman'ny22Novambraarnin"nyTaonan'nyTompo1895A.D.Zoma.....andromarnpiverinatsisatrisatryeoarnin'nyfahatsiarovanailay ZOMA voalohanyroaarivotanlatsakakely r AoArivonirnarnonotoeranaisehoan'nytantara.Tarianamiorina 46 kilometr-aaoandr-efan'Antananarivo,renivohitrynynosy.Vohitraalokalof'an'nyala-kininasyhodidinin'nyala-tapiaizaymarnpahalazaazyrnanokanakanahatongaironyfitenenanananjaryraikitramandrakaandroanyhoe:anyImamo fararanon-tapia.Tsarahonenananoanaran'nytananau'nyMisiona.Tzynosaikytendronyfaranyatsimoindr-indratamin'izayfotoanaizay;faarnin'izaokosa1965diaefatongaafovoanynornisyazynohonyfandrosoan'riytarianan:Arivonimamotahakaizayhitaetaarnirr'nytauan-dehiberehetra..Diatsyniaynovantanin'nyfahavalotanTsarahonenanaafa-tayizytelomianaka.Zazalahympianatr-ataizany,izaytsymbolanodytamin t nvvakansa,nataohoeAndr-iarnboaranohanvmbanifikitr-ataoka tapitraIasanamonjyainaavokoanyMalagasymponinatan'I'saruhonenana,Andr-iarnboar-airerykosadiatsynahafoyazytelomianaka,fa.ninianiandrynyhihavian'nyfahavalo,Nonyef'avoarain-dRangahyBloasorndiaIasaniakatraniakanjoizyaloha.Naharitraminitravitsivitsyizytanaryazoinoanafavavakatamin'nyfa ng inananonataon'izytelomianaka.Diauiar-a-nidinatanan-tranoflhtnananaizykaindreofaefavonona ny sakafomarainanaroson'nyrupahundr-o.RangahysyBlossomanefa din indrerynivoakaniara-nifampitantanateryandrefantranofaMadarnakosadianijanonateoamin'nysakafovoar-oso.Namelon-dakolosyan-dRarnar-ompahandr-oMadamanonynivoakaizymianaka,kanjoRarnurokoaefanadionyranonitany;nyIakosyefaf'oana,arynytarianaefananginakatsynixyolonaintsonyaf'a-tayAndriamboarasamyirery.Amin'izanyfotoanaizany,nyvahoakami-daaarnin'arivoarivonyefamirantirantytamin'nytarnbohoandr-efanasynyvavahadyvoatsentsin'olona.Vantanyvaotonganyloha-Iaharanatamin'nyfahavalodianiarakatarnin'izayvitasarnboadyrnenatahakaazyavokoaireorehetranir-antir-antyteokananjarymenalambadaholo.Rahambolanif'arnpiandrykelyteoarn bavahadyireolohaIalana,diatsynaharitrailayanankirayizay,faniditranyvavahadysadynisos080S0hamuntanateroaamin'Izymianakamiasa,dianampandihynyantsilavanysadynanambanatoaharnelytokoa.Tazan'iMadamatsarataoan-tranoflhinarianaizanyfihetsikaizany.Natahotr-aBlossomkelykanarnonjynitambotsotratanivohon-drainy,nierytanarnbanin'nyrambon'akanjony,fananovaakanjoma.intylavatsaratarehyRangahy,fatsyHayfanaonyiaan'andro.TsynatahotraRangahyfananatonahitsenaan'ilayolon-dratsytarnin'nytarehymiranadiamir-ana,sadynanolotratananatoynyhiarahabanytenaSAKAIZ . A,Reaytsyniadyanefailaylehilahykalasanihazakazakaniolomaynamonjyniverinateryamin'nynamanyeryambavahady.Voatsindronatarn-ponyHayrataykanadia t8Y sahynodyteonohoteoaza,rehefanamabo O} entananyfahavaIodiaalasafayfotsinynosisanataony.TsyhitahanitsikyintsonyioRangahyiofadiananjombonaendrikarnundr-a-pahafatiny.

PAGE 19

-19-Ankon'nytahotraAndr-iamboar-akaIasanitsoakaniakatrahoanyambonyrihana..Blossomkosanihazakazakanankanyarnin'nyreninytanan-tranofihinanana,avyeodiaIasaizymianakaInbaniakatranankanyan-tranofandriana.Nysakafoizanytsynohaninaintsonyfadianilaozam-potsiny.RangahyJobnsonkosadiambolamarrohyasadiaeroaandrefantrano,nanjarynibabytanariamianataimosymianavaratra111Ulnpakatranyflsaintsatnanysynyfier-itr-er'etany-arnin'nyfanginanahoanyamin'nyAvoIndrindra.MadamasyBlossomkoaar-yamin'nytranofandrianadiatsyisalasalanafamikaton-tranomifampitolonaarnijr' ny Tornpomalalanyamin'nyfanginana.Tongaizaonyfahavalo.Tongamanao tsy ombyaloha.Marnantanaarrrin'nyantsymirangar-angaer-eaamin-dRangahykaindr-aymiredonahoe:AizanyvolaRangahy?....'Ndehaar-yfahomekoanareoizayruahafa-poanareo,hoyRangahy,sadynotarihinyhoanyamin'nytranofandrianaizyr-ehetr-a,kanatolonyazynyvatambola.Nomenykoanyfanalahidysadynatoronyazytsar-anyfornbafamohananyvata.Indreofaindr-aynirohotratamin'nyvatambolanyfahavalonamenonyefi-tranofandrianakangondongondonasyflrohondr-ohanamanaoahoanarnoaizanynoazyrehetramidinanytohatranosadyniantsoantsohoe:...vazahamivavaka lehitya!...Frenjytsymiadylehitya!...Frenjytsymiady!Diatsyaahyniditranytranofandr-ianaalohaizyfasornar-ynanginakelikely,kanefaefafenoolonamanerananyati-tranorehetrahamabonyentana.Vetivetydianodoanan'nyeasanyindraynytranofandr-ianakatongananontanyvola....vola....vola.NrlazaanefaRangahyfaefaIasau'ireonarnanyteoalohakanyentananoindreoaisaeoireo.Diaindraynietsakatamin'nyentanaizyrehetrakanovakivakfnytamiri'nykalazanylalimoaratS31'ararehy;nifandrhitanynosamatsamahinanyfarafaraaryIzayrehetraafakanibetadiasarnynifandrombakaavokoa.Lasaireo...Tongaindrayny,manaraka.Fenohipokanytranofandriana.Nyentanaanefadiaefafonganadaholo1.•••Indrisy!WilliamJOHNSONsynynahafatesany.Niafonafonasadynihidyvazananohonyliatezeranaireokarilahytsynahazovolasadytsynahazoentanakanytenyan-koditr'ItompokolahyJohnsonnonifandriatany.Azonymorafoanailaypalitaomaintytsar-atarehy.Tandremo,'hoyRangahy,tamin'nyfeomanar'onanyfiahoahon'ireorehetranameno.nytrano,randr-ernofarahamahaf'atvanayhianareodialozahoan'nyfirenenareo.Aokahoehozahakoizanylehity,hoyilayavor-anjanarn-beizayaady.nokapainytamin'rrykalazakelylavazaranaRangahyJohnsonkavoatamin'nyvalanoranony,diananapakanyila-tavanyhavia,arynifamaranatsaratamin'nyfoto-tsoflny,diateo....lavonitrosonanikarapokateoambonygorodonaizy.Nifatsitsitrany ra satrianihatratamin'nyIalan-dr-atenavaventynyratranahazoazy.Tsynahafatyazyanefaakorynyvoakapa,fambolavelonatsar-aizynadiaefanihosin-drafatratradiafatratraaza,Tamin'izaydianisylehilahyte-hilafitiatamin'nyvahoakataoavara-trano,ka

PAGE 20

-20-nanezakaniantsonytaoavar-a-tr-aneavyeoam-baravaran-kelynanaohoe:-Hazerakoho htlanareo venvVazahabee 1-') -Dianobetainytamin'nyhelihy,Rangahy,kanahoatranynyvaravaran-kelykanidarabokatanyavara-trano.Akoralavasyhobymoa. Izanynoan'nyvahoakatanavara-tr-ano,nanakoakoeran'nyIohasaha...Mahagagaanefa,fanadiavoazeratanyavara-tranoaza,Rangahy,diambolahitavelonaniainakelyihany.Vetivetyanefadiavoasaronatakela-jozoroRangahynefatsyfantatramarinaizaynanaoizany.Rehefatokonyhotamin'nyfolosyaasanymarainadianodoran'nyolonanytarianakanytranosekolynonodoroanyvoalohanyindrindra,dianyhopitalysyny f1zaha-marary arynyfamoaham-panafodymitohy lava amin'nyhopitaly.Manarakarakaizanydianodoranykoanytranon-tsoavalysynylakozy.Faranydianytranolehibekanefatenananahiranaazyfatratranynandoroazynohonyhahavony.NonymaynytranoIehibedia...indrisy!..fanianjer-au'nyafoilaytakela-jozoronanaronanyfatin'ltompokolahyJohnsonkanonynirehitraiodianahadoroazyhatramin'nyvalahanynohomidina.tNelatsyalaokohozavalra akorynyalko,mbahahavitanyalehako,dlanylanompoanalzaynoratslkotamtn'1 [esosylompohanambaranyhlazanlsaren' nyfabasoavan'Andrlamanitra.MadameJOHNSONsyBLOSSOMarynynahafatesany: " NonyefaJavouikar-apokateoarnbonygor-odona,Rangahy,dianidradradradramafy tOk08 Blossom,nikiakiakatsyhitaintsonyizaytenyazoanarnbar-anaan'iz.ariy farehatt-anyala-tranorehetra tany nyfltomantn'nyzazakelynahitai'tyranifatsitsitraavyeoamin'nyoza-bozon'nydadamalalarry:Nijafajafanamihinanyvalahan-dreninyizaytaf'ataanganakanamonjynamihinakoanyheli-janany.Rerr'Audi-Iarnboar-amavazatsaratanyambonyrihinafarany,arnborryizanyfikiakiak'iBlossomizanykaankonatanizyarytsynanam ponyhovelonaintsony.FanonyefaIavonitr-osonasynihosin-dr-ateaaza,Rangahy,dia t8)7 nahoan"ireofahavalotaynifaditrovanafambolanarahinanendahinaihanynykiraronysynypatalohamaintiny;nytenaakanjoanatinyizayuihoain-dranoaisatsynesoriny.NonynahitaizanykosaMadamedianovonjenynesorinanyakanjonyr-ehetr-a.Nytenanyihanynonanaisotrafatsymbaniandryhoriatinaizy;kadiatsymbanisynikasi-tananaan'iMadamefanytenanyihanynonanapitranyfitafianyrehetra. Fa rahanitsanganahakatsihyhitafiany Madame dianahatsikaritralehilahyiraytoafantany,dianthohokatamin'nylanton-tsandrtndRangahyioizyhiangavysaombamisyazonyataonyhamonjenaazymianaka.VononatokoaRangahyioharnonjyazyhanykavetivetydianodynitreronatamin'nyfenmafyralehilahynanaohoe:-..."Ndehamlvoakahlanareormanakafaha doraney nv lrano.

PAGE 21

21Nyakanjon'iBlossornrehetradiatsymbanisynikasikafambolatenyaminydaholo.Diailaylehilahyiononarahin'izymianakanivoaka.Tafidinatsavanytongo-drihanaizymianaka,tafavoakasoaaman-tsara.Niautainananofaodehan'ilaynitar-ika ; nihazoinyavaratrynylakozyinykaefahotafadifytanyanatytapia.Kanjo...indrisyIfatazan'nyzazalahyiraynataohoeIkotovao;ilaynitarikadiatsyfantanyfahoatrynyolonaho any ariatytapiafotalny,faberahateomoanyolooanifanaretsakanitatitranyzavatranobaboiny.Tazan'Itokotovaotsar-aizymianakaVazaha nvy eoavaratr-ynylakozykanezahinanantsointsoinahoe:-Oainylehireto a! Indrenyfalasair-er-yVazaha.-Fanisyniteateaingonanarnalyhoe:-Avelaohandehafatsymiadyamin-jazaamim-behivavyinikae ....Eisy,hoyIkotovao,marinarahambamanaikyizanyaho (Rady nanezakezakaningosoizy),faizanomiterakamamenonytan. fa tsyireny;sadyizaizahayatyA.rivonimamonotsyfantatr'ioVazahavavyio,kaasianymisydisoizahayrahavelominaio Y .Ren'iMadametsaraizanytenin'Ikotovaoizanykanitodikatanyaminynihomehyraizynangataka Kanjoniarakatarnin'izaynonytapitranyfidradradradranyteo,dianiantorahananojinjanatarnin"nyantsylavaizymianaka.Voateoamin'nyvalahanyindrindraMadame,arysatrianitafytaihyizy,dianibolisatranyantsykanahavoakoanyfen'iBlossom,izaynitampifynanitrikany.lohanytananatytsibynotafln'i Madame. Tapakahentitraterynyfen-jazakely'eo.ambonykelin'nylohaliny.Dianiara-nidabokaniforitranifanondanateoam-bodytapiateaizymianaka.Teymatyniarakataruin'izayakoryMadame,faindroanainteloizydiarnbolanabainganylohanyhitsirikaflyzananymalalanyizaynihohokateoambaninyarykoanahahetaika11Ytenanytapanyambonytsyhanindrynylohan-janany.Mbolanahavoatratsar-anytsihykoaizybanaronatsaranytenany.Sahabohoindroarnaharnaaa-bar-ynonaharetari'.iMadamenanaotoyizanykarninitr-avitayfoanatalohan'nynialanyaina Y30 hitahotsynihetsikaintsonyizy.Diamatyizy.FaiBlossomkosadianaharitranijalijalynimenomenonateosaikymandra-paharivan'nyandrokatokonyhotamin'nytelovaomatyilayzazakely.Izanyaza,hono,dianiaynamononanapitranyainymbahofarnindr-amvpoaminyfa"t.enanijalyloatra.Asaizayfahamarinan'izany!Diatanterakatarnin'izayHaytenyfaminaniananataon'iBlosaomtamin-drayaman-dreninyhoe:...Tsyhafatyireryhianareo,ryPapasyMaman,fabiara-matyisika.tIndronylahareten'nyolonamaslna,dlafzaymHandrinanydidin'Andrfamanltrasynylinoanaan'iJesosy.

PAGE 22

-22-Arynahare[eoavylanyan-danllraahonanaohoe: Sorely,sambafranymaly,dtatzavmalyao amtn'nyTompohalramln'lzao.Env,hoyny Fanahy,lahtlsahalra amin'izay nisasarany tzy,fanv-esenvmanarakaazy.MarobenyzazafalyAoan-dapan-dRainyaoAfakaoto,afa jaly,Sambatraizaytongaao;HeTrankizy T Nyfitiavan-dehibeIWilliamJohnsontelomianaha s}' nvnandevenana Fandevenanavonjimaikatarnln'nyandronahatatesany. Zoma, 22 Novembre1895.TapitramayizaonytananaTaar-ahonenana.Kilatanteraka.Lasadaholonyentanarehetra.Hatramin'nyvaravaranatsymain'nyafo,natolana,narairain-drihana,nagorodona,natohatra,natongo-drihana,eny,nainonanainonambolaazonentinadianofonganan'nymenalambaavokoa..Tranornijoalajoalanahatahotranoaisanijoro.T'arnin'nymarainaanefakatananafaran'izaynahafinaritra,tsaratarehy,nohodidinin'nyvoninkazosamyhafasoratr-a,efitranofenofanakaaaro-bidy,tsylazatnasakanyilazanafaparadisakelynampandianyanaranyhoe:Tsara..honenanaNonyhariva...inonanoteo?-Taolamainamitsangana!Tananafongotrynyafo!Voninkazoringitrynydiam-bahoaka T Lavenonamiavosa T HamatntlsanatayhitahotantarainaTKorontanaambony,korontanaambany T Tapa-birikysytapa-kazonamenonytokotany!..nefa...nefa...manoatr-alavitranohoirenyrehetraireny,itsyabodirindrinaavara-tranoitsy,indromivalumpatraeo...nyfatin'nyLEHILAHY...DIAIL\YLEHILAHIN'ANDRIAMANITRA FARAj\l IZAY NJ.\LEMY FANAHYINDRINORATElOAMBONIN7NYTANY...noindro...efakilan'nyafonyantsasaky nJ nofonyT.Faandehaisikahamindramalaina,hianavaratra-hiantsinanana ary anatytapia,taylavitraloatranylakozia...inonanohohitanaoeo?-Fatitn-behivavyanankiraymtarakaamin'nyzananyvavikelyvaodirnytaonaaytapanynoindreomanaofatykambana,rakofan'nyvor-o-taihyefarovitrynyantsin'iKotovaoNanokoana,mif'anon.ianamarnpahoriena,milarnpatraeoarnbonin"nytanysynyvovokavonton..dra,dianyran'izymianakanararak'Ha)'tsynataho-tody T Aokaalohahiatokely,ryhavana,famihisatraloatranypeninaT. --... _--._-------_. . _----_.---.-----

PAGE 23

-23-tIndreonyruaritior-a80aNoloha-JalanayNalatsakaainaavokoaKamarikaaminayFandavari-tenalehibeNovitan'izyireoHodian-tsyhitafoanave'Reomar-itior-aireo '?c(CC Z et: o ...11.1... Zo (I) z :c o.,

PAGE 24

-:24Efatonitonyizaykadiaaokahandrosoisika1-Nonytokonyhotarnin'nyteloharivateoho eo, dianikarnbananykristianavitsivitsyizaytsymbaIasanandositra,diaRavalomananaMpampianatratanFiravahana,Rajaor-yMpampianatrataoArivonitnamo,RamalanjaonaMpampianatratanAmbohipeno,RamahazoMpatnpianatratanIalamalaza,AndriantsimaliaMpampianatratanyAmboanana,RainibezatoMpitoritenytanArivonimamo,RalaimizaMpampianatrynyefa-pololahytanTsarahonenana;aryniaykoaaakatzananampy,dinRazafindrazanagovernoratenyManankasina,aryRainianjasyRainijaryankizilahin'IngahyRainitsaraMpitandrina.lreonotafangonakanirayhinasynifanaikymafy,fanainonanainonahanjo,diatsymetymihitsyrahatsyvoalevinanyfatin'izytelomianaka.Solon-tenan'nykristianarehetraetaImamoisika,hoyizyireo,katsymetynyhamela ny fatin'izytelomianakahivarinaan-tanykadiaadidintsikanyhikarakaranyfanatanterahanaizayrehetratokonyhatao.Alohan'nyhiaingan'izyireohoenyTsarahonenana,dianirahin-dRajaorynyzananyvavyhitsiritsirikaizaytoetrynyeny,kanolazainynorryniverinafanyfatydiahitanytsar-a,nefanyolonadiambolumiayihany.c Vonoriahiaingaaryireompandevina,kanyzavatravoalohanynataonydiariyhamoronalambahamonosariaazy.Fohyloatraanefanyfotoanahitadiavaua,nyfasanakoambolahatao;nyandroefaamin'nytelomahery,kadianifampijerijerynylambatenyan-kodinyavyizyrehetra,kanyan-dRavalomananasyRamahazonotsarasadymafy:kadianifanambaran'izyrehetravolakelyavy.hataovidiny.DialasaireonizahaangadykaniaingahoenyTsarahonenana. NonyhandehatokoaanefaizyrehetradianajanonaRajaory. >Mbolamatrnbo ra tamin'nytaynahazoanyan-dRajaobelinaireo.ratsyireo,hoyiretsynamanytamin-dRajaory,kanefahianaodia >. r-ahalahiny,kadiaaokahijanonahianaoaloha.Dianijanona ;:" Rajaor-y,NisyolonamaromaroihanyteoTsarahonenanamitaonanybabonynasttrtnyanyanatytapiasymbolamihoynyrairain-drihana,rahatongateoan-tampon'iTsarahonenananympandevina.Nefany'nahatahotr-aazyindrindradiaIkotovaoNanokoana,ilayntkapaan'iMadamakanahavoanyferr'iBlossom,faindroizymbolanidihindihinasynitehin-kihoteo.arnbonyandr-efariatarnin'ny.antsylava,nangaringarikasynibanjinanympihadyfasana.Nandehatanyhoanyhitadynamanahisakananyfandevenanailayr-atay,kanjotsynisyazonyhanampyazv,kadiahanyherinynikarikaryfoanateo;mbamena-dratsyihanytsysahyniteny,satr-iamoa'olonamif'ankalalamarain-tsyharivaizao,Nyfitoeranananaovananyfasanadiateoanilan'nynahafatesan'izymianakaihany,teoatsinanan'nyhadin'akondroamin'nyhandrin-tanytsyniaytapia:nataon'izyireofasan'nyntaolotsangambava.Nohonyfaharnaikanadiatsyvitar-indr-inavato,fanyrakonynovatofisakanilahatratsar-a rnafyanefanytany,katatyaorianarehefanosokafananyf'asanadiatsynihintsanaakorynytany.Nataoirayfonosariadaholoizytelomianaka;aryvitanilaminatsar-anyfandevenana.Nototofanymafytokoambatsyhotantera-dranosytsyhovoahohin-javatra.

PAGE 25

--.:.25Toyizanynyfandevenanavonjimaika tan Tsat-ahonenanataruin'nyzomaharivan'nynahaf'atesan'ireomartioratelomianaka.FandeoenanataoAmbatonakanga-AntananarivoIZAYNISEHO TAO TSARAHONENANATAMIN'NYNAMONGARANANYFATY.Asabotsymaraina11Aprilyizayfotoanaizay.Taona1896.LambaIasoatsaratarehynovidin'nykristianaMalagasyvitsivitsynonamonosananyrazana.Mr.JohnsonnofonosinanitokanaaryMadamaayBlossomkosanakarnban-damba:vitaizanyvaonapetrakatananatyvatanyfaty.Nyvatadiavitatarnin'nyhazovoamboanatsaratarehy,voar'afltr-atanyAntananarivoaryuentin'iDrWilson.Eoambonyvatanonasiananyanar-an'izytelomianakasvnytaonanyavyaryvitatamin'nysoratratenavoakalytokoaizanyanaranaizauy,Alohan'nyhiainganadianisyfotoam-pivavahanalehibetokoanataotanan-tampon'iTsarahonenana.Fenohipokanytokotanyrnalalakateoandrefan-trano.Kristianaavyamin'nyfiangonana45tafomanerananyfaritanin'Imarnonosarnyvorylanonatamin'inyfotoanainy. NaI;.droso nyfotoam-pivavahanakanonyvitanyhirasynyfamakiananySoratraMasinaaryn vvavakadianitsangana"MonsieurlePasteurLauga,Mr.J.F.Radleynonandikanyreuiny'tarnin'nytenyMalagasyarytoyizaonofotopotony:"Fotopototrynytoritenin'i lePasteurLauga-DisoImarnomanontolo.Tsymisymahazomialatsinynadianiayihanyazatanyivelanytongananararaotra.Koaizanyfahadisoauareoizanydiatenafahadisoanalalinanipoitraavytaruin'nyfahotanalalina..Olonatenafar-an.'izayn a.lernyfanahy,nanaosoataruin'nyfirenenareotarnin'nyfonysynyfitiavanymanontolotsymisalaaala,kanefasahinar-eo,izaynasian-tsoa,sahinareonaringanasynobaboirnpananana.Arynadiatsynytarranareoazanonamono,moamiayvohitratsynidiran'entanaavyteto C? -Arynadiaataohoeazanisyihanytrano'tsynidir-an-javatraavyteto,F110aizanytranotsynidiran'nybaboavyt.etoiz.anymbaefananaoizayazonyhamonjenanyainamatyteto?-Jereoiretobirikymatytniavovonaireto,izaynanditnbynytranosoabenahafinaritra,fasamytnanondroanareotsirairayavyhotenatnelokaavokoaireo.FantatrofafenofibebahanasyfanenenanaavokoaIrnarnomanontolo;arymisykoafarnela.n-kelokavoavoatrahoanareo,rahambatenafibebahanamar-inatokoanoataonareo.Tsarovyanefanytenin'iKristymanaohoe:lnykarazanainydiatsyazoavoakarahatsyaminnyfivavahanaaynyfifadiana.Nyvavolombelonafafibebahanamarinanoataonareodiaaokahianareohiezakahanonitranysimbasynyhanaoizaytaran'nyazonareohataombaharnpandrosonyfanjakan'Andriamanitraetaaminareo.

PAGE 26

-26-Rahanyain'izytelomianakadiatsyazohaverinaintsony,kanefakosadiahanjaryhozezikahampanir-ysyhampaharorokanyfanjakan'iKristynyran'ireomaritioraireo,rahambatenafibebahananahazoanafamelan-kelokamarinatokoanyfanenenanareo,kalmamomanontolonohofilohanyamin'nyfandrosoan'nyfilazantsara.Farahatsyizanykosa,katsymbolavoavelahelokamarinahianareosatriatsytenafibebahananotarihin'nyfosyfanahytsinona,-diazavatramahatahotranohihatraamiriar-eo,diafitsaranatsyazohandosirananohamelezanaizaoindraymihiramafyfoizao,toynynitsar-an'AndriamanitraireoZanak'Isr-aelyroapolot3011anohomtakatraizaytsynavelahiditranytanyKanana,faringanaavokoatanyan'efitranandritranyefa-polotaona.Ankonankonaavokoaizayrehetranandreizanytoritenyizanykadiasamyvelonaeritreritrasynipetrakananginatananatin'nyfisaintsainanafatratra.Fandevenanananetriketrikatsynisytahakaizany-Talata, 14 ApriIy1896.Alatsinainy13Aprily1896nonitondrananyrazananankanyAntanana.Vahoakasesehenaavytamin'nyfitandreman'nyF.F.M.A.enin-tokononirohotranitondranytranovoronaan-tsttra-po,diaIrnarno,ny18Akaiky,Avaratr'Ankaratra,Imahabo,Imadridrano,aryAndrefan'Ankaratra.ImamosyAvaratr'Ankar-ati-aizayutasan'ItompokolahyJohnsonnandritranytaonamaroanefanodiatenabeindrindra.TsyhitaisaintsonynonitsenanyrazanahiditranyTarianadiavazahasakaizan'ItompokolahyJohnsontelomianakafonyfahavelonyarynyfiangonanaMalagasytetoan-drenivohitra.Nampandrinaindrayalinataoaru-piangonanaalohanyfatykampitandrinaefa-dahyavyamin'nyF.F.M.A.nonanolo-tenahiandrytao,TonganyTalata14Aprily1896,fotoanahanitrihananyrazana.TongataoM.LarocheResident General syM.BourdearynyFr-antsaynarnanyvitsivitsy.TongakoaIngahyRainitsimbazafy,PremierMinistresyRatnandr-iamampundr-y16voninahitralefitrynyPraiministra,synyPr-incesseRamasindrazanaarynyzanak'Andrianaeasany.Nalefan'nyAndr-iarnanjakair-eombahiara-mitondraizanyfahorianaizanysadyhosolon-tenanyrahateo.TongakoanyT.P.Porter,Esq.,ActingBritishVice-Consulmbamin'nyvazaha Englisy mpivarotramaromaro.TongakoanyBishopKestell-Cornishmianaka;aryfanampin'izanynyMisionerarehetranaL.M.S.naF.F.M.A.naN.M.S.diatapitratongaavokoa.Rehefatafapetrakanilaminatsaranyolonadianarosonyfotoam-pivavahanaka:President: Rev. T.T.MatthewsNamakyteny:Rajafetra

PAGE 27

27Nandahateny:H.E.Clark,taminnytenyanglisy Rev. B.Briggstamin'nytenymalagaayNivavakatarniu'nytenyanglisy:Mr.Thorne.Lahatenin'nytu.B.BR/GGSRyTompokovavysy Tompokolchy,hovunoycmln'nvlinoanasvnyItvcvchcnc ! ALAHELOTSYROAAMIN TANY!.Mafysadyman g idytokoanyalahelonaymisionaryankehitriny.Hatramin'nynahaterahanaykarnaridr-akaandroany,tsymbolanisynarnpa.lahe.loanaymitovyamin'izaohit.arr'frymaaonaysymanjoanayizao.Izahaysasanyefanitoetraelasyniasaelatarnin'Ttytany it)", aryindraindraymbaefanisyihanyzavatrasasanyizaynarnpalahelosynampitomanyanay,fatamin'nytaonamar-clasatsymbolanisy,nainonanairiona,arynaoviananaoviana,izaynampalahelosynampangorakorakanyfonaymitovyamin'izayetaimaaontaikaanioizao.Mangidydiaman g idytokoanykapoakasotroinayizao.Satky t8Y zakamihitaynyentanarnavesatr-ataminay;kanefatsyazoharianaizanyenta-mavesatraizanyfataymaintsyhoentiriayihany,ar-ynykapoakamangidytsymaintayhosotroinaykoa.Nyhavanayanyan-dafin'nyranomasinakoamananaalahelomitovyamin'nyanayaty,eny,mihoatraaza.Efatongatanyaminynytaratasymilazaizayefananjotaty,aryefaazonaykoanyvaliny.Efaren'nyolonamarohafakoanyamin'nynahalasanan'nyhavantsika,arymafytokoanyalahelony.Tsyazolazainaetavelivelyizayhalehiben'nyalahelon'iMr.SewellrahavaoazonynytaratasytnilazafanyzananymivadysynyzafinynoS811IYefanovonoinakamaty.Fantatsikamlhitsy-famafydiamafytokoatokoanyalahelonytamin'izay!Arymanaoahoanamoanyalahelon'nyzanak'iMr.syMadameJohnsonrahavaorenyfanyrayaman-dreninysynyzandrinynosarnyIasakatsyhohitaintsonyatyarnbonin'nytany,nefatsymatin'aretinamitovyamin'izaymahafatynymarofanovonoin'olona.-Tsynovonoin-javatr-atahakanyvaratra,nanyzavatrahafaizaymisehoihanyindraindray-fanovonoin'olona,arynyolonasasanyizaynarnonoazydiatenampiananyizaynasiany80atokoafonymbolavelonaizy.Arytay.nyrayaman-drenynanyzanakynyhavantsikaihanynomananaalahelo,fanykristianarehetraarynyolonamarokoa,izaynamakygazetykanahitanytenytoyizao hoe: Tarniu'nyandrozorua,22Novembr-e1895,Mr.WifliarnJohnoson,MisionaryF.F.M.Ambarnin'nyvadinyarnan v jananynosarnynovonoiriakamatytanyMadagasikara 1.:.Tayazokolazainaizayhevitrynyolona sy fitenin'nyolona,nanyalahelon'nyolona,rahanamakyizanytenyizanyizy.Fafantatrofamafytokoanyalaheloarybenyranomasoizaynilatsakatarnin'izayfotoanaizay!AryfantatrofatsyizahayMiaioner-ysynyhavanayanyan-dafyihanynomananaalaheloamin'izaoefananjoizao,fahianareokristianaMalagasykoadiamiombonaalaheloaminay.

PAGE 28

-28-Efahitakoihanyfavitsytenyhinuar-eonyamin'izanyfahorianalehibeefaazonayizany;nefatsy nahagnga ahyizanvtsiakory,faat-akanyhevitrodiaizanynomarnpiaehoindrindranyhalehiben'ny-alahelonareo.Rahafenoalahelonyfodiatsymatntayhovitsytenyihanynyvava.Fantatrofamirayfosymir'ayfanahyar-ymirayalaheloaminaytokoahianareorehetranohoizaofahorianamafymanjoanayizao,Tavzavatramihatraarninayvazahaihanyizany,famahazoanareoMalagasykoa.FantatrareofahavanareotokoaMr-. mivady.Izydiaolonananolo-tenaharnpianatraanareosyhanasoaanar-eoarakaizayazonynatao,aryfantatsikafaefanahavita80abetokoaizy;arynohoizanydiamiara-malaheloisikarehetrarnahatsiar-onynahaluaanany.Tsyhomor-a8010anaakoryllYhavantsikaMr.Johnsonmivady,aryangambatsyhoazo8010a11atnihitsy..Ar-ynadiaho8010anaazaizy,nynahulasananydiatenaalahelolehibetokoahoantsikarehetra,arynyalahel.ontsikaazydiatsyhositranaakoryhatr-amin'nyela.MATYVEMr.JOHNSONTELOMIANAKA?.Tsymoraarnikonymitenyarninar-eoankehitr-inynyarniri'izaofahorianalehibeefananjoantsikaizao.Tenyinonamoanotokonyhoentinamilazaizany?-Hataokohoe:fahafatesanava?Holazaikohoe:rnatyvanyhavantsika?Toatsyampyizanytenyizanyhoenti-milazanynahalasanany.Rahaataohoetnatyizydiafantatsikafamatytokoaizy,kanefatsymatytahakanyhavantsikamar-oizaynalevintsikateoaloha.Matyizyfatsyar-a-rlalana.Matyizynefatsynialanyainyarakaizayfanaoarnin'nymaro,fanalainataminyizany.Matyizy,nefatsymatyhoazy.,namatytamin'nyaretina,fanovonoinaarynovonoin'olonaIZavatramangidysyrnarnpalahelomihoatr-alavitranohonyfahafatesanafotsinyihanynomisehoetaizao.Famonoanaolonaizaofatayfahafatesanafotsinyihany.Efanovonoinanyhavantsika,aryefanovonoin'olona.T8Ynovonoinaizynohonyzavatratsymetynataony,fatsymisyakoryizany;tsynovonoinasatriaolonaratsyfanahytsymendr-ikanyhovelona.Tayizanyvelively.Isikarehetra no mahalulafanyhavantsikadiaolonavelon-kanao80a.Tsyf'ahavaloizy fa SL\.KA1ZA.ary tenanamanatokoa.Olonananolo-tenahompamptanatr-asyhornpitorynyfilazantsaran'iKristyizymivady.Tsyhitakoakoryizaymahaf'avtainynympamonoazy.,Nadiamirehitraazany010nakata-h'11110nonyfahavalony,rahaseudramiayizany,tsytokonyhonamorionyhavanyizaytiaazysadynanisy80ataminyizy.TsyizahoanefanompitsaraazyfaAndriamanitraihany,aryIzyihanynoharualyarakaizayfantanyhomar-ina.JesosyTomporahanihantonatarnirr' ny hazotijalianadiauivavakahoan'nympamonoAzykananaohoe:-Ray0!rnarnelanyhelorryfatayfantanyizayataony.Nyhavantsikakoaataokofanivavakahoan'ireornparnonoazy.kananaohoe:Ray 6! marnelaazyfa t9Y fantanyizayataony. Fa r-ahamisymamononynamako,nanyhavako,nanyolon-kafaaza,diat8Yhitakoizayazokohataoafatsynymatokyan'Andriamanitraihany.Izyihanynomahitakarnahalalaizaymetyhata0aininy.IzYihan ynob itsarasyha111a] y arakaizayfantanyh0mety8Ymarina.Rahanytenakonomisymaruono,nefatsynisyratsynataokot.aminy,diaazokoataonymifonahoazy.Far-ahanynamakokosanovono inanefa t8Y nanaoratsytsinonadia.A.ndriamanitraaniehampisehofamtndrarn-poamin" iZ?J farrtanyfatokony fo!

PAGE 29

29ANATRAATERAKYNYFAHAFATESANYInonamoanofananaranaazontaikaavyamin'Tzaofahorianamafyizao?Tsymor-aamintsikaangambanymarnantatr-aaynymilazaizanyfatokonyhohever-inakely.Nyfananaranar-ehetraaoarninnySoratr-aMasinaizayfanaaarnin'nyfandevenananymatydiutokonyhor-aisinrsikatsar-a.Kanefasuotay ampy izanykatokonyhumpianakely,diarniaytenyvitsivitsytiakoholazaina.Miaynyfananaranasasanyizaytsyfanaomandrakarivafatokonyhotsarovanakosaankehitriny.Rahaizahaymisioner-ynoheverinadiaizaonotiakohofantatrareo:Tsyhatsahatraynahahenanayakorynyraharahanayhahasoanyolonasvhampandr-osonyfanjakarr'iKristynohoizaozavatr-amampalaheloefanisehoizao.Efanovelezinamafyizahayarymafytokoanyalahelonay 7 kanefanadiaizanyazatsyhandositraizahaytsiakor-y.Mbolahijanonasyhiasaihanyizahay;arvhataonayizayazoataohahasoanyolonasyharnpandr-oeonyfanjakan'iJesosyKriatyTompoamin'itytanvity.Nyefanisehonohor-aiainayhofamporisihinaamin"nyraharahastsahatao.Nadiamatynovonoinaazanynamunay,mbolahosoloinaihanyizyarakaizayazoatao.Tayavelanayhoveryfoanaakorynyraharahanikelezanyainasynandrarahanynyranytetoamin'itvtanyitysadynataonynandritranytaonamar-oizao,Izaozavatramampalahelohitan'nymaaontaikaizaonofamantaranamarrrpiaehofatsymbolavitatsiakorynyraharaharehetrametyhataombahahasoanyolombelonaaminitytanyity,eny,fanadiaetoImerinaaza.Hitantsikafambolamanan-ker-yihanynydevoly,arytsymaintsyhoresenaizyvaomahazomialatsyhiasaintsonynympanompon'iKristy.Koatiakombahisikinamafyiaika,diaizahaymisionerysyhianareonarnanay,kahiara-miasatsarahahasoanyolonasadyhandravanymandamafyizaymbolamisakananyfandr-osoan'nyfilazantsara.AokahotsarovantsikafanyTomponomombaantsikamandrakariva.Mahavonjyhatramin'nyfaranyizayrehetramatokyAzyIzy.FANONTAN[ANASARO-BAL/ANA mampler-itr-er-i tr-aahybeihanyizaozavatraefanisehotatyamintsikaizao.Moataympanompon'Andriamanitravanyhavantaika?Moatayolonavoafidy Hady nirahinnhankatyharnpianatr-asyhitorynyfllazantsar-avaizylreo?-Izanytokoa!Koanahoananonavelan'Andriamanitrahovonoirr'nvolonafoanaizy?NahoanaAndr-iamanitr-anotsyniaehohoMpamonjyazy ? Nahoananotavnahafakaazytarnin'izanyIozalehibeizanyIzy?Nahoana TevmahalalaahoITsymahavalyizanyfanontanianaizanyahoTl\'langina aho!IzyTornpoihanynomahalala 8y mahafantatraIzayanton'izanyzavatraizany.Fa iZ80 00faritatr-osadyinoakomarina:Tavnataon'Andriamanitraizanysadytsynankasitrahanyakory.Fanataori'iza "? Nataon'nyDevoly sy nympanompony.Andr-iarnanitratsynahasakanaazyva?Hainyizanyfatsynataony.Navelanyhandr-esyayhanar-am > ponvfahavalo,kamatynyhavantsika,Nahoaoaarymoa?Tsy nlahalala aho. Tsy hitakovelivelyankehitrinyfarahatrizaydiaho fnntatro tsara.Moatokonyhisy80avavokatr'izao efa nanjo antslka izao?Eny,ataokofahisyihany,tsynlaintsy hisy. Andriamanitranymanovanyratsyhosoa,aryhainynynlampiasanyzavatrarehetrahiaramiasanyolonyByhanlpan-

PAGE 30

-30-drosonyfanjakany.Matoky ahonyamin'nyhoavy;faankehitrinyfenoalahelonyfoko,aryizaoihanynoteniko:-Eny,Ray o TfaizanynositraponaoIzaohitan'nymasonayizaononavelanao'hiseho.HataoanienysitraponaoIAryhoAnaoihanyanienyderasynylazaarynyvoninahitraankehitrinysytnandrakizaymandr-akizay r AmenaIArynonyvitanylahatenydianihiranyolonadianapetrakanytso-dr-anodianirava.Tsyombynyolonanytranokadianysasanyihanynotafiditrafabediabekosanotaoala-trano.Rehefavitanyfotoam-pivavahanataoan-tranodianentinatamiri'izaynyfatymbahoaoan-tokontanyizayhandevenanaazytelomianaka.NamakytenyDr.H. F. StandingarydianandahatenykosaRev.J.Sibree.Vitaizanydianampidirinanyvataniaynyrazana,dianivavakasynanaonytso-dr-anofaranynyRevvC.Jukes,dianiravatarnin'izaynyolonarehetra.Nandritraizaofandevenanaizaodiaintelonyvazahanonihiratarnin'nytenyangUsy.Nyiraymanaohoe:-OurGod,ourhelpinagespastNyhirairnVkosadianvhoe:Abidewithme,0!lord!Nyfarany nyhoe: '"' Jesus, Lover01mysoul.Ityfaranyity,hono,diaiaan'nytian'ItompokovavyJohnsonindrindra;toyizanykoairoaf'aharoaizaynadikan'i.J.s.Sewell,rainytarnin'nytenymala g asy. TON0N KIRANitoritenyfaranytanyTorbaynyRev. Henry FrancisLyte0.0.PresbyteranalVlpitandrinatao.Fantanyfaher-inandrovitsvaisanohabavelomanyetaambonin'nytanykahanaovelomanyfiangonany iZJ. .Rahanodyhoanyan-tranonyanefanyRev.F.HenryLytekanahitanymasoandronadivahilentikadianivavakaizymbahavelaalohan'nyhahafatasanyhanoratratenyfampiononananyolombelonarehetraetyambonin'nytanyaryhaharitraizany fampiononanaizanymandt-a-pahatapttr-'izaotontoloizao.Koarehefatongatanyan-tranonynyRev.Fr-anciaLyte,nadiasasatraazadiat8Ynijanonaruhatsynahaaor-atr-aitytonon-kiraityizaynanjaryvoadikaamin'nytenymalazaeran-tany.NyteninizyroaIahvtanyEmaozy:.Mitoeraatyaminay;faefahohativoizao,ka lasati-davitra Ay andro...izanynonanankinanynytonon-kirany.Aryitytonon-kiraitydianohirain'nyVazahatamin'nyfiteniny,dianytenyanglisy,tamin'nyfandevenanaan'ItompokolahyWilliamJoh080ntelomianaka,tamin'nyTalata14Aprily1896,taoAmbatonakanga,Abidewithme:fastf'alletheeverrtideTThedarknessdeepens;Lord,withmeabide!Whenotherhelpersfail,andcomfortsflee, Help ofthehelpless,0abidewithme.Swifttoitscloseebbsoutlife'slittleday;Earth'sjoysgroV\Tdirn;itsgloriespaasaway; Change anddecayinallaroundIsee;oThouwhochangestnot,abidewithme.

PAGE 31

-31I need Thypresenceeverypassinghour;WhatbutThy grace canfoil the tempter t s power-'?Who i likeThyselfmy guide andstay can be?Throughcloudandsunshine,0abidewithme.'Ifearnofoe,withTheeathandtobless;Illshavenoweight,andtearsnobitterness.Whereisdeath 7R sting?Wher-egraYe,thyvictory?Itriumphstill,ifThouahidewithme. .HoldThou Thy Crossbefor-emyclosingeyes,Shinethroughthegloom,andpointmetotheskies;Heaven ls morningbr-eaka.andearth'svainshadowsflee;Inlife,indeath,0 Lord, abidewithmeI Henry Fr-anctsLyte Rehefatonga80aarnan-tsaratetoMadagasikarakosaIngahibeJ.S.Sewe.ll,rayniterakaan'ItompokovavyMadameJohnson,dia tarnin'nytenymalagasyiohiramalazaiokatoyizaonolZy:MorribaanayryJesoTornpooIFarnaizinanvalinaatyTsymisy vonjy rahatsyAminao:Mpamonjytin0Imornbaanay,Mandalokoanyandronayety.Kamihalonyfifalianay;Miovaovaizaorehetraizao;Rytsimiova0 Y mornbaanay.T'symahaleotena iZH hay,Famoraresy,mor-akivykoa:RyJesoTornpo,aokahonenanaoEtyan-dastn'nyrupanomponao.Izayornbanaoafa-tahotra. TS)l metykivynamamoyfo;TaymisyfahorianaizayHaninonanyfoarovanao.RehefatonganyfotoanaHitanayIehyonymaizina,Aokanytavanaohazavaao, f\ min'izanyre,mornbaanay YAry diatoyizaokosanodikanyamin'nytenytrentsev:Reste nOU8 Seigneurv.lejourdecline,Lanuitsappt-ocheetnousmenacetOU8;NOU8Imploronstapresencedivine;ResteavecnOU8,Seigneur,resteavecnous,

PAGE 32

RAINISONGOMBYIKOTAVAO-32-LesvainsbonheursdecemondeinfldeleN'enfantentrienqueregretsoudegofrts ; Nousavonssoifd'unejoieeternelle;Resteavecnoua,Seigneur,resteavecnousDans110Scombats si tamainnousdelaisse.;Satanvainqueurnoustiendrasoussescoups;Quetapuissancearmenotrefaiblesse;ResteavecnOU8,Seigneur,resteavecnous,Soustonregardlajoieestsainteetbonne,PresdetoncoeurIespleur-amernessontdoux ; Soitquetamainnousfrappeounouscouronne,Resteavecnous,Seigaeur-,resteavecnous,Etquand,auboutdecepeler-inage,N0118par-tir-ons'pourlegrandrendez-vous,Pournousguiderdanscedernierpassage,Resteavecnous,Seigneur,resteavecnous. F. Chaponnier-e(1881)syILAITANGENA.aryNANOKOANAlzamoaireoaryto'inonano"NIAFARANY"?Tamin'nytantaran'iJesosyKristyTompontsika,nympanoratraefa-dahy,Matio,Marka,Lioka,Jaonadiatsynikasikaloatranyfiafaran'nyflairian'i Jodasyy ilaympamadika l'a mnr-ina,Atyamin'nyBokiri'nyAsan'nyApostolyeoamin'nyfiandohanyvaonilazaizayfornbanahafatesanynympanor .... tra:... ,< faizanylehilahyizanydianahazosahatamin'nytambin'nyfahotany;arypotrakaniankohokaIzy,diavakynykibonykanipoakasarlynivarorakaavokoanytsinainy.Aryfantatr'izayrehetramontnaetaJerosalemaizany...favoasor'atr-ahoe:Aokaholaonyfonenany...MbaIasanyeritreritro mpanang-on-tsoratra! -Ataoahoanare?Holazainaetovenyniafaran'ireoIoharanoniterakanyonin'izaofikomiananahatsiravinaizaosatsia?-Aokahijanona,azalazainafamanampentinafoananytantaraIz.any.Kaahoanaary?Saotsymetykosa...TAokaholazainaihanyIDbahahafenonytaritar-a,Ireny,ryJezebelambamin-dryJodasy,samyvoalazakoanahoanano...?Inonanotsininy?-Tsarovyanie...ToynysaonjoiraylohasahaNofizotran'itonytantaraKatsarahataofampitahaNyfaran'ireoNAMARARA.Lazaoar-y .

PAGE 33

-33-TERAKAtaoAMBOANANA.TaoAruboanana,hoyItornpolcolahyRAJAOBELINA,atairnon'Ar-ivonimarno,renivohitrynyZanakantitrafahateloizaynior-erian' ny sampyRavololonatamin'izanydianisyolonamir-ahaIahy:"nyzokinydiatovolhytokonyho25taonanataohoe:RAINIZAFIVOAVY,arynyzandrinydianataohoe:IBENAHY,tokonyho16taona.Samympianatratanarnin'nysekolyizymirahalahyireo,nefazazatenanaditrasadyrualainutsyazoataoamin'ahoana,sadympakatahakanompangalatraiea.uzotuandrakarivamarnpltabatabanyrnpianatra.Izymirahalahyireononiandohan'nyMenalarnbanikomyvoalohanyindrindratetoJmerinakaniovaanaranahoe:RAINISONGOMBYsyILAITANGENA.Rainisongombydialahykelv ray, tsymbalavaloatra,tso-bolo,lahymainty,rangymaso.Ilaitangenazandrinykosadiazazalahytanorakely,mainty,ngitavolo,manarnbananjolamasomivoaka,sotrisotrynofijeryazy.Izymirahalahyireoarydianireharehaer-yfahizay,arytongahatrenyan-tsenanyfltohatohany tandn'ny Alar-ob,a16Oktobra1895.Nytsenaanefadiatsyan'nyZanakantitraireryfa an' nyEfa-dreny(I,mamo)koa.Nififysyniampirimpirinaer-an'nytsenanyvahinynohonytahotraazymirahalahy.Nitornbonyfahasahian'izytnirahalahyireokaandrotr'inyihanydiasahynandrobanyzavatr'olonafotsinyizaoteoan-tsenaizy,kavelonater-ynyadyan-rsena.Fatratraer y koanyheriny.Nahitaan'Ilaitangenaindrindraaho(Rajaobeltna)nopetahanolonahatramin'nyenin-dahynisambotranyantsvtenyan-tanany.Nahagagaanefafaresinymorafoanaireo,arynyanankirayazavoasavoananytafahoatranylohany.Vakin'izymirahalahynytsenatamin'ioandroio T SANTIONAN'NYHABIB,IANANANANANY.Indrayruandeha,diana ng atakakiaoatanarnin"ityvehivavympitondratenahanalavolon-jazanyzafikelinyizy,Rainisorrgornby,kariandatsyhanorneRavehivavy.Inonanonitranga,hoyhianao?TezitraRainisongotnbykanosarihanytenyarrr-baben-dreniny Ilay zazakely,arynoraisinytarnin"llytongonykanakaponytamin'nyvatoteoanvtokonarn-bar-avar-amvbeala-trano.Matytsytra-dranoilayzazakelyfamontsananylohany,arynivoakaradaholo,navavany,naorony,nasofiny.Torananyrenin'ilayzazanahitaitymenakynyainynosarihanatenyam-babenakanovonoinanakapokatarnin'nyvatoteoanatrehany!...Rehefanahazoainaizydianihofanynolelafinanytarehin-jananynihoain-dra,arynor-aiainynofihininateoam-pofoanynyf'aty,dianiantsotodyteoanatrehan'Andriamanitraizynanaohoe:EyIryAndriamanitraAndr-Iananahar-y,izaynanorneahyityzazaity..rahambola"olombelonakoanohamononyzanakoan-trebotrebonytoyizao,mbaatsingerenoaminyanieAndr-iamanitr-aizaoataonyizao T).

PAGE 34

-34Inonahoeizanyvavan-tenamanozonaahyizany .? hoyH.ainisongomby-Averenokelyindraymandebaangerahatehitsipa,kaeokoanyfatin-tena,Eny,hoyRavehivavy,faataokotokoaizanynadinhovonoinaoetakoaazaaho.Bibilavavonoinaizao'Ndr-eruatoa,boyizy,katsytananahandrangotra,tsytongotrahitsipaka,fatodin'ainanoandrasanarNybibilavaaza,'Ndr-ematoa,tsyazovonoinafoana,koamainkafazazabodotahakaitony.Zazakelytsymanan-tsinyitykahanodyanaotokoanyrany,raharnbolamisykoaAndriamanitraaoambonyao.Tsysahynamelyintsony,Rainisongombyfanylalanynonasianyolona.Mahalsiravinar...Eny,laran'tzay mahalsiravinaloalralzanyrympamaky havana!MATYTA0VATOVE.Aiza moa izany toeranaizany?NyreniranoaoManalalondodiamizotr-amianavaratra.Rehefaton'gaaoArrtafofo,avaratrakelin'Antanetibeizydiamiolakamitodikamiankandrefana.Eonofizarananyfaritanin'iMandiavatosyRamainandrokaMandiavatoavaratraaryRamainandrokosanyatsimo.Lalanatokonyhoadinyefatraavy eo, Ramainandro,izayiorenan'nystastonan'nyAnglikanaanyAndrefan'Ankaratra.Eoarnin'nylohasahaamoron-drano,ambanimbanykelyandrefan'ilayfiolahan'nyreniranonomisytananaataohoe:Tsiafakantitra ; aryeoarnbonyavaratraatsinanan'iTsiafakantitra,ambonyavaratrynyrenirano,eoarnin'nytendronyandrefanaamin'nytazoan-tanyavyatyatsinanananotnisyhar-ambatoboriborymitringitringytahakanytrafon'omby.10noVatoveizaytazanvdavitr-amanodidinaAvyeonomisyinytanetylnitomandavanamianavaratraanyrehetraanyiny,Teoamin'izanytoeranaizanyizaonoisehoan'nytantaraizaynahafareaan.dr-yRairriaongomby By Laitangena,filohannymenalamba.Rebefatongateoamin'ilaysampanan-dohasahakelyavyeoarnbonyandrefana,ryRainiaongornby,diananarakaan'ioizy...arynokendrenyhotifirinatamin'nybaainyRarnohar-a...Rehefatongateoamin'nytanimbarynyIoha-Talana"diaindronivoakaavyaoan-tatatraarnirr'nyaron-driakaIlaitangena sy nynamanyroaIahykoanandrosohankeoarnin'nytanimbaryhanetraayhikatrokaamin'iretovahoakamarobe.Matokynyodinysynyfanaonytarnin'nyadyan-tsenaizykasahynitsenar-anomenuarynihiakahoe:Manatonafarnasakanylohomby.Misylehilahyvononaaty.Alarobian'Atnboananarnanontoloazatsyahoanaymirahalahy J>. Velonanyukor-annyvahoakatarnin'zany.Dianandohalikanikendrynyolonatarniu'nybasyIlaitangena.Navezivezinynyvava-basynikendrynyolonanefatsynanapoakaizy.Natahotranybasynyvahoakakanisavanihatakaizaynokendrenyarynynihoatratsysahynanatonanadiaefaakaikydiaakaikyaza.RahanahitaizanyRamoharasyRajonaizayisan'nytovolahymatanjakaindrindratamin'izanyfotoanaizany,diananaovanyan-kazakazakakatonganytokoaRajonarrisafelikaavyaoivohokanangejaazyavyaoandarnostny,aryRarnohar-akosanitratreva

PAGE 35

-35-nanitsyteoanoloany.NotifirinyRamoharakanefanalakyvoakaponytamin'nybasynybasynikcndr-enyazykanonynipoakadianisavoananiakatranybalakatsynahavoaan-dRamohara.Rahavoapoakany ir tysekondramialohamonjanybasin'Ilaitangenadiaizaynofara-fiainan-dRamohara.Nohatonin'nyolonatamin'izaykanoleloninyaynokapainynyantsy,diamatyteoanatyasateorehefanovitainytamin'nytontavato.Ilaynamanyanankiraydianifanjevoniadytamin'nvolonateoanilanyteoihanykanahavoavatomafynyfen-dRatsizafysynyolonasasanykoa,kanefanaaian'nyolonatahakanynamelezanyan"Ilaitangenakamaryteokoa.RehefanahitanyzandrinysynynaruanyvoaRalnlaongombydianifongatraavyaoamin" ilay tatatranamitsahanykoaizyhamelyiretoolonanahafatynyzandriny.Antsilavaihanynotenyan-tananyfatsyafakanarnpiasabasyintsorryizy.Nanohitr-amafytokoaizynefabenohovitsykartayafakaintsony.Dianandehanidinatsotr-aizaoizykanariarakanysisin'ny ta nirnbaryvoasambahiatakakanjotsyhitaisaintsonynyvatonixepokatenyamin'nyIohanynefatsymbolanahalavoazy.RehefaIasaarnbanimbanyihanyizydianisynahavoaazytamin'nybasy,katsyafakanandehaintsony izy, arynitodikanamelyny 019na indray.Diaavytamin'izaynyvahoakakananodidinanamelyazy,aryilayantsilavatenyan-tarianyihanvnonosarihin"nysasanyhikapananyranjony.Diamatyteoanatyasateo lkoa Rainisongomby.Nihobysynanakoranyvahoakanonyefamatyizy.HOENTINAHOANYRAMAINANDRONasain'nyGovernoranalainahaingananyfatin-dRainisongombymtrahalahyhoentinahoanyRamainandro.Nokibilabi1ain"nyolona8ynotaritarihinynyfitondranyfaty.NangorakaindrayIngahyDany(l
PAGE 36

-36-Nonytongateoamin'izayolonahanapa-dohanovelonanyadi-hevitrafasamytaynisynetyhanapakaizaytongateo.Far-anydiaRAINIMAHOVA,r-ahalahin v dr-ain v dr-yRainisongombysyIlaitangenaihanynonotendren'nyvahoakasynygovernorahanaoizany.Nangidydia nang-idy tamin'ilayantidahymihitsynyhanaoizanykanefat8Yazonynialanaarytsymaintsynotanterahina.HoymantsyRainirnahovarahavaohanapaka:Eh !'ray raz.ana,azaomen-tsinyahofa t8Y fidinyamikoizao,faavyamin'nynataon'ilayireto-Diananapakaizykahoyizyteoaru-pikapana...irenymoaia/ahyisany...onarin-tsyzaka...toroan-tsymbamina...kaitonynomanjoan'ialahy .••Mbdialahyminoanatra ry Rainisongomby; mboia/ahyhendryrylIaitangena.Aza mcneointsony/ehityamin' ny sisaa !T Tor-an"nyhehynyvahoakanandrenyteninyhoe:Mbaialahyminoanatra,ryRainiaongornbyarymbaialahyhendryryLaitangena ! 010na:efamatykarnbaialahyminoanatr-a,mbaialahyhendry!I ..--------------------._-------NILATSAHAN'NYVARATRA.Dianahantonateoanatyvatoambonyatsinananaatsimoankatazanananylohan'izyrnir-ahalahy,arynytenanynalevinateoAntanim ena kelyambanyavaratra,eoandr-efan'nyarabe,ataimorr'rryfasan-dRainizay.Tatyaoriana,rehefanihintsa-nofonylohany,dianasian'nyvaratrakaindraynikodiaavokoa,arynirehitrambarnin'nytanetyizaynikodiavany.Diasamynamelynylohan'izyroalahyavokoaizany,n-rnytontavato Ay nykapokalangilangysynykapaantsynataon'olornbelona,nanvvaratrasynyafoavyanyan-danitra.NytenanykOSHdianotsar-ovan'Ireohavanykanalain-dRainibenahysy Rakotomang-a rahalahinynavadikatatyaorianaelaarynampidirinaam-pasan-drazana.Nifanohintohinasvnifampijerijery,horio,nyolonateoarn-pampidirananyfatykaniritsodritsokahoe:Faahoana lehirainyisanya!Ahoanairenyfatytsymisylohanyireny?-Diahoykosanynavalin'nysasany:-Fatymorrroka sy efanadongikaaryefanakainkonaangahairenylehity a....tayfantatr'jzyireomantsyfaireonofatiniRainisongomby sy llaitangena,mpitariky ny mena/ambovoalohanyindrindratetoMadagasikaraeoamin'nytantaram pirenenasyny tontaram-piangonana izay nahotonga ny fahafatesan'ItompokolahyWilliamJohnsontelamianakanambarateto.IKOTOVAONANOKOANA Fa iZ8kosaindraymoaitylkotovaoNanokoanaizaynamonoan'ltompokovavy/OHNSON sy BLOSSOMzanany?Izaonofilazan'ItompokolahyRajaobelinaazy....Zazalahytokonyho25taonaavyamin'iroavohitrakelyan-dafyandrefarr'Itsarahonenana(Ar-ivonimamo)izyio;Inanokoananoanar-an'iIaytanana.BenoIkotovaokadiaIkotovaoNanokoananonahafantaran'nyrnar-oazy.Arysaikytsysahyahohilazafasekolymaintimolalyizyio,izayefanifandiasan'nyEvanjelistra ten alohako.Ary

PAGE 37

a7 -rahanandraynyraharahan'Arivonimamoahotamiri'ny diambolahitakotnandrakarivateoamin'nysekolyizytamfnnyanjarafampianarako.Tadidikotaaruetaam-panoratananyendrik'ilayratsyio:zazalahyfohifohy,boriborytava:arymazanavoatenvmaf'yizvio,fatsymaintaymalotolambasybeteniteny,tenanaditrainampihaonanaTZazalahysekolytoyizanyarynosahynamononyvazahavavyrnalernyfanahyindrindra,syilayzazakelysariakanahafinaritraizaytaynahalalanainonanainonutamin'ityfikomianaity.Taorianakelin'izanydiavoasambotraioIkotovaoNanokoanaio,Nanatri-masonynitsaranaazyaho,arydiavoaherokahofatyizykanotifir-ina,Ilaynikapaan-dRangahyJohnsonvoalohanytamin'nykalazakelylavazaranadiaandrovolahyr-ain-dahiny.faylavitra an' Arivonimamo.Efahatramin'nytaona1884noefahitakompiadyan-tsenatanyAlatsinain'Ivatolaivy izy io.Nenjehin'nyfieritreretanyizyiny,kaIasanandositralavitra,dianitarikamenalarnba,koavoatifitratanydiamatytamin'izay.Ilaynanjeraan-dRangahyJohnsonteoam c bar-avar-an cke lydiananantenatongotra,kanefadia mat)' ihanykoanyfandrenesako.Hitaetaamin'riytantara,fatsyrnbanyanreinnyZanakantitra,izaylohan'nyfikomianaakorynonahafatyazytelornianaka,hoyRajaobelinaToyizanyary,rympamakyhajaina,nytantaraazokonangoninakanapetrakaan-taoratra,kaengaanieizayvoalazambahotoynytrafon-kenaome-mahery;kaarnvbava:hornana;arn-potmier itr-er-itr-a..Indroavyfainganaaho;aryetaamikonyfamaliako,mba hamaliakony otonarehetraarakany asany. Izaho no A/fasyOmega, nyVoa/ohanysy nyFarany.nyFiandohanasy nyFiafarana.(Apo. 22 :12).------------TSANGAMBATOHOFAHATSIAROVANA.Nyvatoizaynolavin'nympanaotranonoefatongaf'ehizoro.Marinaizanysatr-ianadianihobyaz.anympanenjikanyfivavahanafehizay,dianitabatabafoananyjenttisa;arynasainaanoanofoananytafikynyruenalaruba.katoaniezakahilazahoe:aokahotapahintsikanyfamatorany.Euy,fanadiananaonyainytsyhozuvatraazaRainiaongornbyByLaitangenaaryIkotovaoNanokoanasynynamany..nytanyarr-darrltr-akosanihornehyazy;nyTomponanesoireosatrianyvatoizaynolavin'nympanaotranonoefatongafehizoro; ar:y nyran'nymaritioranonanjaryzezikaniroborohoan'nyfiangonana.Eoandrefan'nytr-anonarnouoananymaritioraWilliarnJohnsoll.telomianakaaoTear-ahonenana,amorondalam bahoaka,Ialananimer-aovoalohanyetaamin'nynosy,nomijor-oilaytsangambatotsaratarehy,hovavolombelon'nyalahelonnymponinasynyvahoakaaryhomarikynyfankasitrahananyasasoanataonynandritranydimyambiroapolotaonatetolmerina.Narrdanfanavolabe fly fanangananaan'iotsangatnbatoioarynyfanjakanafrantsaytarnin'nyandron"ny General Gallienidianandrayanjarakoa.Sahabohoeninametatranohahavon"nyvatonatsangana.Misysoratr-aeo tenantenan'nyvato,kanytenyfr-antaayaminnyilanyavaratr-a,arynytenymalagaaykosaarnin'nyilanyatsirno.Toyizaonofivakin'ireo teny ir-eo:' '

PAGE 38

-38-Fahatsiarovanaan'iW.Johnsontelo mianaka, Misioneran' nyF.F.M.A.izaynovonoin'nyMenalambatetoTsarahonenanatamin'ny22Novembra1895syhovavolombelon'ny alahelo azyaryhofankasitrahananyasasoanataonynonanorenanaity,Ala rnemoire deW.Johnsonetdesa fa-nille, Missionnaires delaF.F.M.A.ccassassines encelieuparles fahavalo de l'Imarno, le22Novembre1895eten1emoignage des regrets causesparcecrime a lapopulation.Manemitraan'iotsangambatoioireotranofampianaranarnitondranyanaranahoe:"SEKOLY lOHHSON" miaympianatrataylatsakynyefa-jatoankehitriny.Kilasymiantombokaamin'nyabidykahatramin'nyfano-nanonanyB.E.P.C.nomisyao.Mpampianatrafolomianakanomifofotraandroaman'alinambahiaondrotan'nytaranakaara-nofo, ara-tHaina, ara-panahy..Eoivelanizanydiamiaykoanykilaairnandr-yzazavavyByzazalahyizayandraisananylavitra amin'nyfaritanymanodidinahatratyAntananarivokoaaza.Isaor-anaanieAndriamanitra!TOYIZAOKOSANO FIVAI\IN' NYSORATRAEOAMINNYTSANGAMBATOMIJORO'"EOAN-DOHAN'NYFASAN'lTOMPOKOLAHYW.JOHNSON TELO MIANAKAAOAMSATONAKANGA.LOVINGWilliam 8'1d LucyINMEMORYOFJOHNSONanitheirlittlechildLucyELIZABETHwhodeathatARIVONI .VIA:MO onmetwithaviolentNovember'22,1895WhoshallseparateusfromtheloveofChrist7Shalltribulation, oranguish,orpersec.nion,orperil,orsword?.• Nayinallthesethingswearemorethanccnquetorthrough Himthatlovedus,Rom. VII: 36, 31.

PAGE 39

-39-Aryfar-any,diatoyiZ80nofivakin'nysoratraeoarnin"ilaytakela-barahinatsaratarehymihantonaeoamin'nyrindrinaatsimo-atsinananaaoamin'nyfiangonanaArivonimamo: JOHNSONWlllll!\tJJ I-IF IH • lr A\IR 4D \V A\ JTELOMIANAKAMisionarin'nyF.F.M.A.mandritrany25taona,izaymatynovonoin'nympikomytanTSARAHONENANAtamin'ny22Novembre, 1895. Natsangan'nykristianasaeanytatyArivonimamohovavolombelonanyalahelonyazytelomianakasyhofankasitrahananyasa80anataony.Aokaho mahatoky hatramln"nytebetetesentiteneo, dia homekoanao nysatroboninahilrattetueu.(Apo.2:10).TRANOFIANGONANAHOFAHATSIAROVANA.NYRAN'NY MARTIORA NOZEZIKANITSIMOHAN'NY FIANGONANA'I'amirr'nytaona 1952 dianifanar-aka Synodajeneralin'ny F. F.M.8Ynyfiangonanahiangavyan'AndriamatoaS.RabemanantsoamivadymbahoMpitandrinaaoArivonitnamo.

PAGE 40

Nonyvitanyfandratsanvtananadianifanarakanyfiangonanasynympitandrinafanyzava-dehibetsymaintsyhataodianyhanaotranofiangonanavaovaohisoloilaynisytanizayefaterydiaterykatsy-ornbynympiangonaintsonyankehitriny,indrindrafarehetamisyfivorian-dehibetoynyisan-Kerintaonanatoyizany.CIAHOYISIKA:Rahasendrarmsama nyandrofahiny IsikataranakaankehitrinyMiainga nyfoka mivetso mangina Hidera nyTompo'zaybefitahianalreorayaman-drenynanorinanyasa Nilofonitrandrakany tany mafyNananafiainana toyny fanasina , Levona :matyeoam pototry nyasany.Tsarovy, tsarovy nympitondraanareo, Hoynvmpanoratra;ny Hebreo Misikinahanorinany tsangambato Homendrikanyolona iray toa zato .Ka ataonao ahoana aryizaono fijanona?Hianao notaranak'ireoolom-banana,Ny lava navelany t.syazo vonoina Ny aina nafoiny tsyhayhadinoina. 1\' azambaketrakafa milofosa Nyzavakasaina tsymaintsytontosa Tsyvery foana ny zavatra omenaEntinareomanasoa firenena. Fanyela nanaovana soa, Notsymaintsy tsaroana tokoa ;Tsangambatomijoro maharitra, Vavolombelona hoan'ny taranaka, Ny fahatsiarovana ireny :Namatyazambolamiteny.•.Dianandrosony 38a. Nydaty1Mai1958 no fotoanamalazanametrahananyvatofehizoro.Nazavainatsar-adiatsar-atamin'nyfiangonanasaomisydisohevitrakahoemananganazavatrahomasina,sanatriaizany,fadiaizaofahatsiarovanafotsinymadior-anoizaoihanynoantony.

PAGE 41

Nahoanaangahaizany,hoyhianao?-Satriamantsynadiaamin'izaofotoanaizaoazahianaomihadylalindalinakelydiahahitanylavenonambolatsylevonatamin'nynandoroanaan'iTaar-ahonenunafitopolotaonakatrokaIasaizay.Teononakananysleau-davenouakanataoturnin'nyfanorenananasian'izaosor-atraizaomanaohoe: LAURENCE NAISHMANDATSAKANYVATOFEHIZORON'NYFIANGONAN'IKRISTYHOVONINAHITR'AndrialnanitraRay-Andr-iamanitr-aZanaka-aryAndriamanitraFanahyMasina.NYVATOFEHIZORON' NY FIANGONAN'IKRISTYARIVONIMAMO.Tamin'nytaonan'nyTompo1958A.D.Alakarnisytolukandro,voalohan'nyvolunuMainonametr-ahananyVatoFehizoron' n, Ffangouan'iKRISTYetoA ri v0nimamo,FtangonanaFrenjyMalagasymiravarnin'nyMiasionF.F.M.A.izaynaorinahot'anitarananyfitoriananyFilazantaar-aamin'nyolombelonarehetra

PAGE 42

syhafahatsiarovanaan'iMr Iotuisou telo mianakamatymartloratelaem.n' ity loeranaity. ...Natsanganateoambonin'nyfanorenan'nyApostolysyriyMpaminany,aryKristyJesosynoFehizoroindrindra;aoaminynoirafetan'nyrafitrarehetramitombotsar-aho'I'ernpolyMas'inaaoamin'nyTornpo.Aryaoaminynomiarakaaorinakoahianareohofonenan'Andriamanitraarnin'nyFanahy.Efes.2:20-22.NvRan'nyMartibranozezika nilsimohan' ny Fiangonana.Sonian'I1YVavolombelonananatrika. A:oosieur JEANLAURENT,AdministrateurdelaF.O. A1. ChefduDistrictetMaired'Arivonimamo. 1\ 'onsieurle Rev. T.RASENDRAHASINA,Secretaire General delaL.M.S. /t/onsieur lePasteurDanielRATEFY,PresidentSynodaldelaM.P.F. 1:1onsieur LaurenceNAISH,SecretciredelaMissionF.F.M.A."ionsieurANDRIANALYRATAVAO,Secretaire General delaF.F.M. Iv onsieurStephanRABEMANANTSOAANDR'IANDAMBOSALA/tt1A, Pasteurd'Arivonimamo. Iv ademoiselleWinifredWHITE,DirectricedeI'EcolePastorale d'j'rivonimamo. . .Toyizanynofivakin'nytenynalevina aoamill'ny zoronyavur-atr-asyatsirnoamin'nyrindrinaatsinananaamin'nyTrano Fie ngonanaVaovao.VETSOVETSODatymalaza tsyverytadidyAndromirakitrasoa saro -bidyFotoananametrahana,nyFehizoron'NyFiangonan"iKRISTYirinahijoro NataoantsoavoornbieniombienyHo reri' nylavitranyakon'nyterryF'ApostolysynyMpaminany koaMartiora:tenamarinalzany Noefarianormatamin'nyranyNyFiangonan'iKRISTYtetoan-.tany. * **

PAGE 43

-43Tetoamin'itonytoeranaitonyNatsyhitan'nymasointsony000Nyfahatsiarovanaireny:Namatyazambolamiteny.Miteny nyran'ltompokolahyJOHNSON,Miteny nytantaranytsymetyfoanaMitenynyfitiavan'ilayVEHIV.A.VYMitenynyran'nyZAZAnijalyfatsy oaeioaz .. Toloko0".0Tomany000'feomitarainalreotelomianakaizaynokapaina!Oh0••tsvhain'nyvavalazaina.Nijaly...nijaly00nijaly0••Ambara-pahatapitrynyaina!* **Izaynofaran'ny azonyatao,Katianahaverinahofantatrao;NanoIo-tenahotorahananyantsyNefaolo-marinatsy nanisyratsyNaizanaiza,nazovynazovy,Tamin'itytanyity.Ka:TsarovyNylav.enonymbolatsylevonaNalainatenyTSARAHONENANANonapetrakasadynalevinaAoam-pototr'ireoZORON-TRANON'NYFIANGONANA ARIVONIMAMO.HotantaraHanambaraNyFilazantsaraTorinyamintsikarehetraNyfitiavanytsymanam-petra.Kainonakosa nombahataonao?Faizyefananaoizayazo natao :

PAGE 44

-44I eJHHEU" I n-rrllllllilllMlllullflmlulIDulIR (] n• 1nl • KlooIia.I:lI'"...........rauU1;TJr ( EllII1II----(1 --y( --"V",
PAGE 45

-45ERITR5RITRA BORAHINAHO FAMARAf'JANA Rympamakymalala,.Tsytoritenyitytsiakorykahofarananaamin'nyfananarana.'I'synanam-pikasanabeIoatra ns hanao izany nympanangorr-taorarr-a.Rehefavitanytantarakaafa-pot.arnin"izayrehetraazonataonympanoratr-adinizaynoizy.Ntlarninanyeritreritra.Anjaran'11Yrnpamakyno 818a. Saingy...tsynamelanivalonyfisaintsainanusynyfieritreretanarahatsynambor-akaizaozavatravitsivitsyizao:1.FIT1AVAN-TAN1NDRAZANADISOLALANA.Nyfotoananitrangan'izaotantaranarnpihovitr-ovi traizaodiateoamin'nytetez.a-mtta.Taona1895 By Izayrehetranif'anolobodir-indr-inataminy.TangaranateonyfanjakanaMalu g aay.NiditranympitonJravaovao.Nipoitranytabatahanohonyfitiavan•tanindrazana.Niaehotarnin'ioandron' ny tereza-rnitaionyfikomiana.NyfokorrnyZanakantitr-anotarihin'iRainiaon g ombysyllaitangenanonisehoan'nyMerralambavoalohanyIndr-indruteto.Madagasikara.Nyaisadiaanjaranaonomitadv any ho an}' eoarrrin'nypejin'nyrakitrynyela:Izaoindray,eoarnin'nyandron'nyteteza-mita.Taona1965,fitopolotaonakatroka,mrpetr-akaarr-tsor-atr-anytantaran'ItornpokolahyJohnsontelomianaka.Tapitranyandron'nyfanjanahan-tany.Niposaka ny maaoanclronnyfahaleovantena.Fftiavan-tanindt-azana,fitiavan-tanindrazana...izanynoambetin-dresakynyandroatokon'nymponinaeninatapitrisamaheryetaamin'nynosy"10noataotohatrahiakarana!10noataosotrobeent iv ruaka!nainonanainonahatao,nahamononahamelona,nahitsinjakanahiasa,[lahundalnganahilazanymarina,diaio.".fitiavan-tanindrazana.".fltiavantanindrazana.Nympanoratratsyhilatsakavelivelyeoarnin'nykianjan'nyadi-hevitra:-inonaizany?-Ahoanasyahoana?-Porofoynymaha-disolalanaazy.-Tsia,tsyhandreaylahatraanaoaho.TsotraIhany,Vakioitytantaraity.Vakioireolahatenytsytontan'nyela.Mitenymandrakaankehitrinyireo.Mandaitraindrindraamin'izaoandroIzao.Eritreretolalinaizaynarubar-aniClar-k,Rasoamanana,Frank,Lauga,Briggs,diahazavaarninaotanterakafa miIa hirongatrakoaankehitrinynyfitiavantanindrazanadisoIalana.Matyfoananymarinafatsymisymisainaizany.Andron'nyinonaaryizaoandroizaorahambafautatr-ao?2.FIVAVAHANAKRISTIANAMITONDRAFA/SANA.Nohonyher-in'nymaizina,ody,fanorrrpoan-taarnpy,finoinoampoanatoaka,synyisan-karazanytsyhanononanadiatsyazolavinafanyfivavahanakristiananotaato > kazotokananokendren'nybalany.RahatsykristianaJohusontelomianakadiatsyhofatyvelrvelyizy. .Inonamoanotsiniko?-HevitrosamyirerynoaborakoI...Rahambolamitohyizaofihetsikaizao,fihetsikynyIsarn-batan'

PAGE 46

olona,fihetsi-pianakaviana,fihetsi-poko,fihetsi-pirenena,inonanoaisahiheveranaizanyataohoe:11Alahady11?-Inonanomaha-samyhafaazyarnin"ny"jourferie"ankehitriny?-Malalakanykianjakanymasoandromatynomarnpalahelo.MitondrafaisananyUAndron'nyTompo"I-MilalaonyolonafatsytnivavakaT Ary nyfankamamiananySoratraMasinasynyBaibolyizaynahafatifatyan'iJohnsonmlvadynaudr-itr-anytaom-bolafotsyniasanyteto:25taona.TaoAmbohtjatovo,tarniri'nyandron-drySewell,Johnson,Clark,Standing,Radley,nadianilofosanaazanytenimvpir-enena:anglisy,frantsay,malagasy;aryefatongahatranyamin'nytrigonometrie Ry nyprobleman'nyalgebr-elalina,nyMatheruattque,nyfianaranaSoratraMasinatsymandefitra.Tsian-jeryavy'amin'nyBaibolyisa-maraina,isa-mar-aina, Vorrton"nyTenin'Andriamanitranyzatovofahiny.Diairenyizyireny:Rabary,Ravelojaona,Randzavola,DrRanaivo,DrRajonah,...hoIanyfoananyandrorahahotanisaina.Amin'izaofotuanaizao 1965 I-Fotopotoryange.Jereony indrindraindrindrafanyanyarnin"nySekolyambaratongafaharoanohomiakatra,tsynySekolim-bahoakanolazaikofanySekoltru-piangonana,hohitanao:nytenim-pirenena,nymaths,nyphilo,ny...oradimyamanae'ninaisan-kerinandro.NySoratraMaainakosa..indrisy T Zararahamisyhadinyiraynaroamonjaisan-kerinandroIAverikoindray:...ZararahamisyrTaytantaraforoninaitysoratakoity.Zatovoprotestanta,efampandraynyFanasan'nyTompo.Mioruanahakabacc;candidat-n'nylicence...asainamttadynyTImotyvoalohanytokofahefatrakaanyumin'nyGenesisyizynomiantombokamisafonylelanyI...Mialamaina!TsyminovehianaorahailazakofamitondrafaisananyBaibolyankehitr-iny-?-ManenjikadiplomanyolonaIMbolamanantenafahatelosvfahefatraavyamikovehianao?Taia,ryhavana.Avelakombahoanjaranaonysisa.Rehefamahitahianao:-borahyhiaraha-mandinika...faitynosisamhotsyaritrokelyBLOSSOMSYNYTSANGAMBATONYAmin'nytaritaran'nymar-tiora:tetoMadagasikara,rahatsydiaoaho,diazazaroanovelon-tsoratraeoamin'nytitadidiana.Teloazambarnin'ilaynovonoin-dRainisongombyINyvoalohanydiailayzana-dRamanandalanaterakatananatyafon'iFaravohitrakanosoir-in'nymiaramilahiara-kilatamin-dreninyniterakaazy.Iaraha-mahalalafanonynandreizanynytanorasynyrnpianatr-asekolyAlahadytanyan-dafydianifanaodinaizyfahananganat.sangambatohof'ahatsiar-ovanaazy.Nyvidin'nyair-arnarnyer-an'nysotroisakynymisotr-oditenonatambanykavitany80aaman-tsaranyTranoVaton'nyFaravohttr-aizayinoanafatsyhianjeraintsonymandra-pahatongan'nyfarany,VitanynyazyinyI

PAGE 47

1,.7Arynyarnin'iBI0880111naElisabethLueyJohnsoll ! Zazavavykelyvaodimytaonasytapany.Nomen'Andriamanitranytsindrimandrykasadympaminanynomartiora.Tsynahalalaizayantonynainonanainona...dianyantonynamonoanairetorayaman-dreninyarynihatratamin'nytenanykoa.Mbaahoana,hoyhianao?Amin'izaofotoanaizao,maniryhoatrynyanananyunloko-mpihtrcetaamin'nyrenivohitrasyeran'nytanan-dehibeetaMadagasikara.FeomikarantsanaIFeomanakoako!Feomanar-a-dalana!Feomahatohinaizaymihainoazy!NyvokanynotsyfantatraIEtokosa...te-hitondraanaoahombahihainonyFeon'IBlossom ..mikiakiakaeoam-pamihinananyvozori'Hayraymalalavoakapan'nyantsykainifatsitsitranyraI-Mikiakiakaeoam-pihazonananyvoro-tsihyitatian'ityrenyniteraka!Mikiakiakaeoam-pivadibadihanamiaritrynyfanaintainanatsyzakan'nyhoditrafatapakynyantsynyfeny.Aryfarany,dianitolokotarnin'nyfeomafyniha-nalemykanialaainateoam-bodytapia...diamatyizy,rehefaniaritranyfombafamonoanafaran'izaymahatsiravinametyhotakatrynysain'olombeloria.Aizahianareo,ryTanora?-AizanyMpanazava?AizanyTily?AizanyKristianaTanora?AizanySekolyAlahady?Aiza...?Taymbamahatohinaanareoveny((FEON'IBLOSSOM))MAMALIAlZAYAFAKAHAMALY!AmpifandanjaoenyfahatsiarovanaIzynahavitanyantsfka;Iaikavediataymbahahavitanyazy?Vitan'nyhafavekatsymbahovitanao?

PAGE 48

JAMBATRA IfY IREONyfahasambaran' ny tonga any an-danitrafaafQkatamin' n)' fahorianalehibe-Apo.7:13-Izamoaireomiakanjoakanjofotsy lava ?Aryavytaizaizy?-Izanoavytamin'nyfahorianalehibe,arynyakanjonynosuaanysynofotaianytarnin'nyran'nyZanak'Ondry.Arynohoizanydiamitoetraeoanoloan' uy sezafiandrianan'Andr-Iamanitr-aizykamanompoAzyandroaman'alinaeoamin'nyternpoliny .. -Tsyhonoananahangetahetaintsonyireo;arytsyhaninonaazynymasoandronaizayhafananaakory.-Aryho fa fan'Andr-iarnanitr-anyranornaeorehetraamin'nymasony.TONON-KIRA1.Izamoaireomitsangana Ary an-koatra ary ?Nysezafiandrianana'NoeoanilanyHaleloia!MihobiaT Fa Mpandresyizye,KamitananyrofiaVoninahi-dehibe2.FahorianamafyloatraNonentin'izyireoKanef'atsvnttsoakaNijalyfa 1:sy leoFarnonjenafirenenaAdymasinatokoaNanoloranynytena110rupttoryTeny.Soa, :3. Rympouiuaaoan-danitraAnjelymarobeOmeovoninahitraNymar-ittor'aeKananafiadananaNofonenanyizaoHetaheta,hanohananaTsyhaninonaazyao4.AviaryolombelonaAviaankalazao'LayMatynefaVelonaJesosyTomponaoDera,laza,atolotrayHaleloiaIHaleloia!HoAnaoMpanjakanayMandrakizaydoria,doria.Amena.S.RABEMANANTSOANohireinatamin'nvnandatsahananyvatofehizor'on"nyFiangonan"IKristyaoArivonimamoankehitrinyhofahatsiarovananymaritioraWilliamJohnsontelomtarraka.tVA,VAKARyAndriamanitraRairrayIzayanyan-danitra 0 I MisaotraAnaolehibetokoaizahaynohonyamin'iWilliarn telomianakampanomponaonahatokyhatr-amin'nyfahafatesana.

PAGE 49

49IZAMOAIREO?( Apo.7:1317)w.A.OGDEN:fi/'f,s,:s/Is,:cl.t,I,:1/II,:ds,:clIt , :dr:-I-::d,.,frn,:m,lID: m/.s,:f,1f,:I,s,.:s,Is,:m;s's,:-1 ----.-: dcl:clId: cl :clcl:cl1cl:clcl:cl1sI:clt,:--r-:dlcl,:d,1cl,:d,f,:,1,:flID/:ID,Ir,:d,s,:-1-:Izamoaireomitsanganaary an-koatra ary ?r-r:r1r:rm:m.rIcl:(l.t/l,:r1cl-:tlcl-I-:SI -sI:sI1s,s,si l : sJfI1nl:In,.s,f,:f'lmj:flIDI:-1-: tI -tl:t/It ,:t/d:d1s,:dd: 11 Is,:s/ SI :-1-::s/ ;., sI:s,Is/s/cl,:d/Icl,:cl'if ,: Ft IS,sicl,:-}-:Nysezafiandrianana;noeoanllany.:d.,rIln:-I-.r:d;I,s,:-I-:t,.,dlr:-I-:d.,rm:-1-::m,.,fIs,:-l-.f:m,;f/m,:-(-:r/.,mf/:-t--:m/.,fs/:-1-:Hale10iaMihobiaFa mpandre-syizye!d:did: cl cl:dIcl:tf :t/1t,:d.,tcl:dId: cl,: d,Icll :cl,cl,:d,1dr: s,: s,Is/:Sfcl/:d,I ul :Hale10iaMihobiaFampandresyizye.:a.,rlm:-I-.f:d.,},s,:-1-:d.,m\r:-.rIcl:tlcl:-I-:: ffi/,fIs/:-I-f:m.,fml:-1-:fi,.,Sf,:-.f,1111/:ttm/:-I:' \Kamitananyrofia-Vonina-hidehi-bedcl1cl:dcl:clId:cl.,d11 :--.I,JS/: SIs,:-I-:cl,cl,1cl,:d,cl,:cl,Icll:d.,clf,:-.,Is,:s,cll:-I-:KarmtananyrofiaVoninahide-hi-be.

PAGE 50

-50-MisaotraAnaoizahaynohonyfahasahianamasinasynytoetramaha-te-hiderananananyhatreoamin'nyorafaranynialanyainatamin'nynamonoan'nyfahavaloazy.Tompo 0 !Aokaaniembahotahakanyfahafatesan'nyolonamarinanyfahafatesanay;arynyfiafaranaymbahotahakanyazy!Amin'nyAnaran'nyZanakaoMalalanaonoanirianayizany.Amena.Tapltra amln'izaynytantara kadlamtsaotraanao,rympornaky -

PAGE 52

-52-MPANORATRA

PAGE 53

NY MPANORATRA Tarnin'nyfivorian'nyKomityIehiben'nyIsan-Ker-in-Taonan'nyF.F.M.Oktobra1965taoamin"nyFoibe-Faravohitra,dianlfanar-akanymambrarehetraniangavy an' AtoaS.Rabemanantsoa,Mpitandr-ina,hoMpitarikanyfikarakarananyfnhatsiarovananyFaha-Itn)taonan'nyF.F.'M.A.izayhankalazainaamirr'nytaona196'1,ruhatahin'Andriamanitra!Iaanmyhevitrasyfanirianalehibet30an-tsain'nyKornitydianyhangatakasyhiangavyizayrehetrametyhahavita,hanoratrabokynatantara,hipetrakahofahatsiarovana.Arysatrianybukyvoasoratradiahitoetrahoan'nytaranakaanyaorianar'ehetraany,diaizanyindrindranoantonynahatonganytnpanoratraharrao.izaofanazavanamarrar-akaizaombahanampynyfandioihinahitaeoamin'nytantaramipetraka.NyMpanoratradiaisan'nyfokon'nyZanakantitra,terakataoRamainandrosadynianatrataotarnirr'nyfahazazany.NyrainydiaItompokolahyRamoharavoalazaeoarnin'nytantaratamin'nyadyfaranytanVatove.Nyreniny,RamatoaRazohary,izaymbolavelonaankehitr-lny1965,diaefa88taona,diaanabavin'nyRev,MauriceRasamuelnanoratranyboky:NyMenalarubataoAndrefan'AnkaratrasynyZanakautitr-a-.ItompokolahyRajaobelinaEvanjelistra,nanoratranybokymombaNytabatabatanyArivonimamo1895,dianiar-a-niasatamin-dRamohara,EvanjelistraF.F.M.A.tanyAndr-efan"Ankaratra.RehefanialatanRamainandr-onympanoratr-adianiakat.rakananohynyfianaranytaoAmbohijatovo,niasan'ItompokolahyWILLIAMJOHNSON,arydiatongamparnplanarratuo.Rahasitrapon'Andriamanitrakavelon'ainaamin'ny1967,faha-l00taonan'rryF.F.M.A.diahofeno 40 taonanyniaaariateoaruin' ny tanimbolin'nyTornpo.Taoanatin'izanynonahazoanafotoanakelynamangiananySekolin'nyFrenjytanyAckworth,toerananarnpianaran'IngahibeSewellaryrrianar-anasynampranar-anvItompokolahyJohn80narynahataidihauakoanysekolynianaran'ItompokovavyMadameJoh080n.NonytafaverinadianoraisinahoflfalianaByhofarnpironiananyfieritreretananynahazoarianananrranatranofiangonanavaovao,hofahatsiarovananymaritioratelomianaka,niarakatamin'Arivonimamosynyzanakaam-pielezana.

PAGE 54

54Fanarnpin'izaydianynampianaranataoarnin'nyKolejynaudritrany15taonakanisaintsainanamatetikahoe:...0.teto amln'nY toerananandrarahan'nymariflorany rany tokoaitynonanlaryloharano ntelezan'nymplasahtlorv nvfllazanlsara eloImerlnaka hulrcny Anlsakalava ary halrany amln'nysahan'nyI.E.B.koaazc.Isaorana anleAndrlamunltra!VazahaByMalagasynosamynandrarakanyranyhovavolombelou'nyfinoanakristianasvnohonyfitoriananyfilazantsaratetoamin'ity nosy ity.NyMalagasydiabelavitranohonyvazaharahanyisanynoheverina.Efabebeihanyhatr-arnin'Izaonybokyna traktra voasoratramombanymaritioramalagaay.Efanisynyan-dRasalama:efanisynyan-dRafaralahyAndriamazoto;efanisynymartioramalagasynosor-atan'ItompokolahyRabarysyAndr-iamatoaRajoelisoloMpitandrinaaoFfadananaankehitriny1965,ar-ynyhafakoa.Tamin'nyMlaicner-a-mar-tior-avtetodiaataokofaItompokolahy Paul MinaultsyBenjarninEscaride,izaymilevinaaoRamainandro,ary Itompok-olahy Johnsonte'lo' m-ianaka nomalazaindrindra.Hat.r-arnin'izaoanefa,eoivelan'izay:. ar-tiklanosor-atanatanyamin'nyTenySoa,naFiangonanasyny naMparnafy,naMpanoloteaina,diatoatsymbolanisy-rnihitaybo.kymitokananitantaranyfiainan'izyir-eny,tetoMadugaaikar-a',Nytieritreretana ant tzanyvoalazarehetraizany, nohoizaohahatsiarovananyfaha-100taonan'nyF.F.M.A.izao,nonaha-teryam-panahyhanoratrasyhanangonahoindraymijeryny: IrO,VPOKOlAHtWIll/AM JOHNJON SMIANAKA aryarniu'izany Nadiamatvaza IZY ireodiambolamiteny "ihany)J S.RABEMANANTSOAAlatsinainy, 22 Novambra1965Arnbohirnahatazana-Arivonimarno

PAGE 55

TANTARAN'ITOMPOKOLAHYWILLIAMJOHNSONTELO "',. -----LOHATENYMIANAKAFanontanianasaro-baltanaTakelaka...NyfahazazanysynyfahatanoranyTaratasyvoarayWifliarnJohn80nmivadysynytantaranyankapobenyWilfiarnJohn80nmivadysynysekolin'AmbohijatovoWilliamJohnsonmivadyay ny fahaizanaamborrynanananyWifliamJohnsonmivadysy nJlfttlondranl-piangonana WilliamJohn80ntelomtanakasy ny.nal'llonoana azyNymisionerababoirn-pauanarsaWilltarnJohnsonsynynahafatesanyMadameJohnsonsyBlossomarynynahafateaanyWilliamJohn80ntelomianaka 8)' nynandevenanaazyFandevenanavonjimaikaandrotrynynahafatesanyFandevenanataoAmbatonakanga-Antananari vo TaoTaar-ahoneuanatamin'nynamongar'ananyfatyFotopototrynylahatenin'iMonsieurlePasteurLaugaFandevenanananetriketrikatsyniaytahakaizanyLahatenin'nyRev.B.Briggs:Alahelotsyroaamin-tanyMatyveMr.Johnsontelo mianaka?Anatraateraky ny fahafatesanyFanontanianasarobalianaTONON-KIRAarnin'nytenyanglisy,malugaay,fr-antaayRainleongornbysyLaitangenaaryIkotovaoNanokoanaTaaugambatoFahatetarovanaFiangonanahoFahataiar-ovanaEritreritraborahinahofamarananaSambatraizyireoNyMpanoratraFANITSIANA1 3 6 81012 14 17 18 1920 222526 27 :30:328789 45 48 53 Ikotovao fatsyIkotavaopejy 32 Andr-iaruatoa:JutesRAMINOSOA,Pasteurnonamoronanvtonon-kirahoe: FITONDRAN'NY RAY TSITOHApejy H

PAGE 59

BOKYVAOVAOHIVOAKAVETIVETYTANTARAN' OLO-MALAZA MALAGASY(Biographie)Nosoraian'AtoaSRABEMANANTSOAMpitandrinaDIANYTANTARAN'IREV. MAURICJ; RASAMUELPresbyteraAnglikanaNplknmbanatao .amln'nyAkademia Malagasy,synyMpa.naoGazetyarynvMpanoratra Malagasy.IMP,VOLAMAHITSYN4-4• 66

PAGE 60

/