Citation
Nḡa mahi a ngā tūpuna

Material Information

Title:
Nḡa mahi a ngā tūpuna
Series Title:
Board of Maori ethnological research. Maori texts, (v. 1)
Creator:
Grey, George, 1812-1898
Williams, Herbert W. (Herbert William), 1860-1937
Place of Publication:
New Plymouth, N.Z.
Publisher:
Thomas Avery & Sons
Publication Date:
Language:
Maori
English
Edition:
Third Edition
Physical Description:
xx, 211 pages ; 26 cm.

Subjects

Subjects / Keywords:
Maori language ( lcsh )
Reo Māori
Maori (New Zealand people) -- Folklore
Mythology ( lcsh )
Maori -- Papakupu
Ngā pūrākau

Notes

General Note:
VIAF (Name Authority) : Grey, George, 1812-1898 : URI http://viaf.org/viaf/34564597
General Note:
VIAF (Name Authority) : Williams, Herbert W. (Herbert William), 1860-1937 : URI http://viaf.org/viaf/42206510
General Note:
First edition published London, G. Willis, 1854.

Record Information

Source Institution:
SOAS University of London
Rights Management:
This item is licensed with the Creative Commons Attribution Non-Commerical License. This license lets others remix, tweak, and build upon this work non-commercially, and although their new works must also acknowledge the author and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.
Resource Identifier:
IE MAO 398 / 39700 ( soas classmark )
973681762 ( oclc )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text








NGA MAHI A NGA TUPUNA.




Sty 7oō
Maori Texts of the Board of Maori Ethnological
Research, Vol. 1.

NGA
MAHI A NGA TUPUNA
BY SIR GEORGE GREY
THIRD EDITION
Edited by H. W. WILLIAMS, LITT.D., F.N.Z. Inst.
With additional matter from
the Grey MSS.
NEW PLYMOUTH, N.Z. :
PRINTED BY THOMAS AVERY & SONS LIMITED, DEVON STREET
1928
A/11S A




PREFACE TO THE THIRD EDITION.
These stories, collected by Sir George Grey, were published
in London in 1854. It is not surprising that that edition
should have been disfigured by many misprints; but a more
serious blemish is the extraordinary system of punctuation
adopted, which is seldom helpful, and not infrequently
seriously obscures the sense.
The second edition was printed in Auckland in 1885,
under the supervision of Dr. Shortland. The punctuation,
though still very erratic, was much improved; but most of
the misprints remained, and were reinforced by others,
while in not a few cases emendations were made with
doubtful advantage to the text.
Both these editions have long been out of print, and the
fact that Maori has been included in the subjects for the
B.A. degree, and that the Academic Board has prescribed
“ Nga Mahi a nga Tupuna ” as a text book for the examina-
tion has made it imperative that a new edition of the book
should be produced.
The present editor fortunately had the opportunity in
1906 of collating three copies of the work in the Public
Library at Cape Town. These copies had been carefully
corrected for the press by Sir George Grey, and contain a
number of important corrections and additions. At the
same time an examination was made of many of the
original MSS., which have since been deposited in the
Auckland Public Library, and further corrections were
suggested by them. These MSS. had been edited by Sir
George Grey, and while he was in general very careful, he
had clearly sometimes erred. For the Maori was not an
experienced writer, his letters were not always clearly
formed, and he had disconcerting habits, such as that of
running two words into one, with the coallescence of two
vowels. A re-editing was necessary, and it is hoped that
any alterations which have been made in this edition would
have had the full approval of the original editor.
v


vi
NGA MAHI
There have been included in the volume nine additional
items of varying interest which were found in the Maori
MS. material collected by Sir George Grey. Most of these
have already appeared in the Maori magazine, “ Te Pipi-
wharauroa.”
The stories in this collection were written for Sir
George Grey by some of his Maori friends, mostly before
1850, and are valuable examples of pure Maori diction. In
view, however, of the fact that the present edition is to be
used as a text book for the Maori language, it has been
thought advisable to alter a few locutions which do not
conform to the best grammatical standards. Some of the
writers used dialect forms in which “ e ” is substituted for
“ a,” as tetehi for tetahi, and even kumera for kumara,
some made erratic and undiscriminating use of the pro-
nouns tona and tana, etc., while there were not a few cases
of irregular constructions, such as the use of the preposition
me to couple two or more nouns under another governing
preposition.
The removal of these and similar solecisms has been
felt to be justified in view of the following considerations.
The Maori language was, of course, not reduced to writing
until after the advent of the pakeha. The printing of
Maori began seriously in 1836, and the Maori devoured
with avidity the output of the press. But his reading
material was for many years restricted almost entirely to
the Bible, and to matter put forth by the missionaries who
had translated the Bible, or by their friends. The old time
Maori was an orator with a fine command of language, but
when he sat down to write he was, consciously or uncon-
sciously, affected by the literary atmosphere, and he wrote
in what he believed to be literary style; moreover, from
expressions used by the contributors to this volume it is
apparent that they were ever conscious that they were
writing for a pakeha audience. The Maori Bible has been
justly praised for its noble language and for the accuracy
of the translation; and it will always stand a monument
to the devotion and ability of the missionaries whose work
it was. But it must be borne in mind that the translation
was not produced at once in its finished form. The mission-
ary was but ill-equipped for his task when his first attempt
was made. He did his best; but revision was necessary,


A NGA TUPUNA.
vii
and re-revision. And in the course of various revisions
expressions which had become familiar were allowed to
stand—their very familiarity having obscured the fact that
the sense was faulty or that serious grammatical irregu-
larity was involved. It was almost inevitable, then, that
the Maori in his writing should reproduce some of the
grammatical peculiarities which he had come to regard as
literary, but which he would instinctively have avoided
had he been reciting his story. The soundness of this view
has been confirmed by a keen observer, himself a highly
educated Maori, who has remarked that his father, an
orator noted for the strict purity of his diction, could use
questionable constructions when he put pen to paper. And
it is just those irregularities which we may, without offence,
regard as characteristically missionary usages, which have
here and there marred the purity of speech of our Maori
authors. In the belief, then, that a Maori telling these
stories would have shunned such literary lapses, we have
removed them, but have not ventured otherwise to interfere
with the vigorous freshness with which the tales are told.
The oral transmission of a legend through many
generations produced startling results, and thus it comes
about that many of these narratives are current in forms
which vary widely in detail in different localities. Sir
George Grey tells us that he has in some instances com-
bined matter collected from different sources. Such com-
bination may prove misleading, for there was generally a
reason for the local variation. A comparison of accounts
collected from different sources will often suggest interest-
ing problems by both the discrepancies and the close
resemblance in the language used. It is not always easy
to decide whether we should assume, that identical phrases
have been incorporated into the descriptions of different
incidents, or whether accounts of a single incident travelling
down divergent lines have become so transformed that it
is difficult, if not impossible, satisfactorily to harmonize
them.
The historicity of these legends raises another im-
portant question. While we may safely dismiss many of
the marvellous details which embellish the early stories, it
would be rash in the extreme to claim that we are thereby
justified in calling in question the substantial accuracy of


viii NGA MAHI
the main adventure described. For instance we must
accept the fact that Tamatekapua and Ngatoroirangi
arrived here on the Arawa canoe, while we may be per-
mitted to doubt the explanation given of some of the
dangers encountered on the voyage, and to be sceptical as
to the means by which Ngatoro’s sisters contrived to follow
him when requiring his assistance. There are no sound
reasons for doubting that Hatupatu slew Raumati, but we
are not therefore compelled to assent to the truth of the
account of how he proceeded to the battlefield. Some of
the stories preserve a recollection of events which occurred
in the dim, distant ages, and occasionally the scene would
appear to have been transferred from far Hawaiki to the
more familiar Aotearoa.
A few explanatory notes have been added for the
assistance of students.
H. W. WILLIAMS.
Naurea,
December, 1927.


A NGA TUPUNA.
ix
PREFACE TO THE FIRST EDITION.
The traditions printed in this volume contain the main
part of the fabulous accounts given by the natives of New
Zealand, of the creation of the world, of their gods and
demi-gods, of the migrations of their ancestors, and of the
principal actions of some of their most renowned fore-
fathers.
These traditions were all either written down from the
dictation of their principal Chiefs and High Priests, or
have been compiled from manuscripts written by Chiefs.
As might be expected, they contain much that is fabulous
and highly extravagant, but it is probable that many of
the fabulous tales are strung on to much that is true, as
regards their history and the causes of their former
migrations.
Although these traditions were all collected in New
Zealand, there can be no doubt that they embody a great
part of the Mythology of the entire Polynesian race—the
names of the principal heathen deities throughout all the
islands inhabited by that race are identical, and natives
from Rarotonga, and from other islands of the Pacific, who
had heard these traditions, have stated that they nearly
accord with their own.
Those who understand the Maori language, and who
desire further information regarding the ancient traditional
poetry and mythology of the Polynesian race, will find much
interesting matter relating to those points in the volume of
ancient traditional Maori Poetry, which I have published
under the title of—“ Ko nga Moteatea me nga Haki-rara o
nga Maori.”


X
NGA MAHI
I have only further to add that Mr. Murray, of Albe-
marle Street, is about immediately to publish a translation
which 1 have prepared of the greater part of this work,
when those who do not understand the Maori language,
and are yet anxious to become acquainted with the religious
rites and belief, and the fabulous traditions of a savage
and idolatrous race, as handed down by their High Priests
through many successive generations, will thus have an
opportunity of gratifying their curiosity.
G. GREY.
London,
September, 1854.


A NGA TUPUNA.
xi
PREFACE TO THE ENGLISH TRANSLATION,
1855.
Towards the close of the year 1845 I was suddenly and
unexpectedly required by the British Government to
administer the affairs of New Zealand, and shortly after-
wards received the appointment of Governor-in-Chief of
those Islands.
When I arrived in them, I found Her Majesty’s native
subjects engaged in hostilities with the Queen’s troops,
against whom they had up to that time contended with
considerable success; so much discontent also prevailed
generally amongst the native population, that where
disturbances had not yet taken place there was too much
reason to apprehend they would soon break out, as they
shortly afterwards did in several parts of the Islands.
I soon perceived that I could neither successfully
govern, nor hope to conciliate, a numerous and turbulent
people, with whose language, manners, customs, religion,
and modes of thought I was quite unacquainted. In order
to redress their grievances, and apply remedies, which would
neither wound their feelings, nor militate against their
prejudices, it was necessary that I should be able thoroughly
to understand their complaints; and to win their confidence
and regard, it was also requisite that I should be able at all
times, and in all places, patiently to listen to the tales of
their wrongs or sufferings, and, even if I could not assist
them, to give them a kind reply, couched in such terms as
should leave no doubt on their minds that I clearly under-
stood and felt for them, and was really well disposed
towards them.
Although furnished with some very able interpreters,
who gave me assistance of the most friendly nature, I soon
found that even with their aid I could still only very imper-
fectly perform my duties. I could not at all times and in all
places have an interpreter by my side; and thence often
when waylaid by some suitor, who had, perhaps, travelled
on foot two or three hundred miles to lay before me the


xii
NGA MAHI
tale of his or her grievances, I was compelled to pass on
without listening, and to witness with pain an expression
of sorrow and keenly disappointed hope cloud over features
which the moment before were bright with gladness, that
the opportunity so anxiously looked for had at length been
secured.
Again, I found that any tale of sorrow or suffering,
passing through the medium of an interpreter, fell much
more coldly on my ear, than it would have done had the
person interested addressed the tale direct to myself; and
in like manner an answer delivered through the interven-
tion of a third person, appeared to leave a very different
impression upon the suitor to what it would have had
coming direct from the lips of the Governor of the country.
Moreover, this mode of communication through a third
person was so cumbrous and slow, that, in order to com-
pensate for the loss of time thus occasioned, it became
necessary for the interpreters to compress the substance of
the representations made to me, as also of my own replies,
into the fewest words possible; and as this had in each
instance to be done hurriedly, and at the moment, there
was reason to fear that much that was material to enable
me fully to understand the question brought before me, or
the suitor to comprehend my reply, might be unintentionally
omitted. Lastly, I had on several occasions reasons to
believe that a native hesitated to state facts, or to express
feelings and wishes, to an interpreter, which he would most
gladly have done to the Governor, could he have addressed
him direct.
These reasons and others of equal force made me feel
it to be my duty to make myself acquainted, with the least
possible delay, with the language of the New Zealanders, as
also with their manners, customs, and prejudices. But I
soon found that this was a far more difficult matter than
I had at first supposed. The language of the New Zea-
landers is a very difficult one to understand thoroughly:
there was then no dictionary of it published (unless a
vocabulary can be so called) ; there were no books published
in the language which would enable me to study its con-
struction; it varied altogether in form from any of the
ancient or modern languages which I knew; and my
thoughts and time were so occupied with the cares of the


A NGA TUPUNA.
xiii
government of a country then pressed upon by many diffi-
culties, and with a formidable rebellion raging in it, that
I could find but very few hours to devote to the acquisition
of an unwritten and difficult language. I, however, did
my best, and cheerfully devoted all my spare moments to
a task, the accomplishment of which was necessary to
enable me to perform properly every duty to my country
and to the people I was appointed to govern.
Soon, however, a new and quite unexpected difficulty
presented itself. On the side of the rebel party were en-
gaged, either openly or covertly, some of the oldest, least
civilised, and most influential chiefs in the islands. With
them I had either personally or by written communications
to discuss questions which involved peace or war, and on
which the whole future of the islands and of the native
race depended; so that it was in the highest degree essential
that I should fully and entirely comprehend their thoughts
and intentions, and that they should not in any way mis-
understand the nature of the engagements into which I
entered with them.
To my surprise, however, I found that these chiefs,
either in their speeches to me, or in their letters, frequently
quoted, in explanation of their views and intentions, frag-
ments of ancient poems or proverbs, or made allusions
which rested on an ancient system of mythology; and
although it was clear that the most important parts of their
communications were embodied in these figurative forms,
the interpreters were quite at fault—they could then rarely
(if ever) translate the poems or explain the allusions, and
there was no publication in existence which threw any light
on the subjects, or which gave the meaning of the great
mass of words which the natives upon such occasions made
use of; so that I was compelled to content myself with a
short general statement of what some other native believed
that the writer of the letter intended to convey as his mean-
ing by the fragment of the poem he had quoted, or by the
allusions he had made. I should add that even the great
majority of the young Christian natives were quite as much
at fault on these subjects as were the European inter-
preters.
Clearly, however, I could not, as Governor of the
country, permit so close a veil to remain drawn between


xiv
NGA MAHI
myself and the aged and influential chiefs, whom it was my
duty to attach to British interests and to the British race,
whose regard and confidence, as also that of their tribes, it
was my desire to secure, and with whom it was necessary
that I should hold the most unrestricted intercourse. Only
one thing could, under such circumstances, be done, and that
was to acquaint myself with the ancient language of the
country, to collect its traditional poems and legends, to
induce their priests to impart to me their mythology, and
to study their proverbs. For more than eight years I
devoted a great part of my available time to these pursuits.
Indeed, I worked at this duty in my spare moments in every
part of the country I traversed, and during my many
voyages from portion to portion of the Islands. I was also
always accompanied by natives, and still at every possible
interval pursued my inquiries into these subjects. Once,
when I had with great pains amassed a large mass of
materials to aid me in my studies, the Government House
was destroyed by fire, and with it were burnt the materials
I had so collected, and thus I was left to commence again
my difficult and wearying task.
The ultimate result, however, was that I acquired a
great amount of information on these subjects, and col-
lected a large mass of materials, which were, however, from
the manner in which they were acquired, in a very scattered
state; for different portions of the same poem or legend
were often collected from different natives, in very distant
parts of the country; long intervals of time, also, frequently
elapsed after I had obtained one part of a poem or legend,
before I could find a native accurately acquainted with
another portion of it; consequently the fragments thus
obtained were scattered through different note-books, and,
before they could be given to the public, required to be
carefully arranged and re-written, and, what was still more
difficult (whether viewed in reference to the real difficulty
of fairly translating the ancient language in which they
were composed, or my many public duties), it was neces-
sary that they should be translated.
Having, however, with much toil acquired information
which I found so useful to myself, I felt unwilling that the
result of my labours should be lost to those whose duty it
may be hereafter to deal with the natives of New Zealand;


A NGA TUPUNA.
XV
and I therefore undertook a new task, which I have often,
very often, been sorely tempted to abandon; but the same
sense of duty which made me originally enter upon the
study of the native language has enabled me to persevere
up to the present period, when I have already published one
large volume in the native language, containing a very
extensive collection of the ancient traditional poems,
religious chants and songs of the Maori race, and I now
present to the European reader a translation of the prin-
cipal portions of their ancient mythology, and some of their
most interesting legends.
Another reason that has made me anxious to impart
to the public the most material portions of the information
I have thus attained is that probably to no other person
but myself would many of their ancient rythmical prayers
and traditions have been imparted by their priests; and
it is less likely that any one could now acquire them, as I
regret to say that most of their old chiefs, and even some
of the middle-aged ones who aided me in my researches,
have already passed to the tomb.
With regard to the style of the translation a few words
are required. I fear that in point of care and language it
will not satisfy the critical reader; but I can truly say that
I have had no leisure carefully to revise it. The translation
is also faithful; and it is almost impossible closely and
faithfully to translate a very difficult language without
almost insensibly falling somewhat into the idiom and form
of construction of that language, which, perhaps, from its
unusualness, may prove unpleasant to the European ear and
mind; and this must be essentially the case in a work like
the present, no considerable continuous portion of the
original whereof was derived from one person, but which
is compiled from the written or orally delivered narratives
of many, each differing from the others in style, and some
even materially from the rest in dialect.
I have said that the translation is close and faithful;
it is so to the full extent of my powers, and from the little
time I have had at my disposal. I have done no more than
add in some places such few explanatory words as were
necessary to enable a person unacquainted with the pro-
ductions, customs, or religion of the country to understand
what the narrator meant. For the first time, I believe, a


xvi
NGA MAHI
European reader will find it in his power to place himself
in the position of one who listens to a heathen and savage
high-priest explaining to him, in his own words, and in his
own energetic manner, the traditions in which he earnestly
believes, and unfolding the religious opinions upon which
the faith and hopes of his race rest.
That their traditions are puerile, is true; that the
religious faith of the races who trust in them is absurd,
is a melancholy fact; but all my experience leads me to
believe that the Saxon, Celtic, and Scandinavian systems of
mythology, could we have become intimately acquainted
with them, would be found in no respects to surpass that
one which the European reader may now thoroughly under-
stand. I believe that the ignorance which has prevailed
regarding the mythological systems of barbarous or semi-
barbarous races has too generally led to their being con-
sidered far grander and more reasonable than they really
were.
But the puerility of these traditions and barbarous
mythological systems by no means diminishes their im-
portance as regards their influence upon the human race.
Those contained in the present volumes have, with slight
modifications, prevailed perhaps considerably more than two
thousand years throughout the great mass of the islands of
the Pacific Ocean; and, indeed, the religious system of
ancient Mexico was, probably, to some extent connected with
them. They have been believed in and obeyed by many
millions of the human race; and it is still more melancholy
to reflect that they were based upon a system of human
sacrifices to the gods; so that if we allow them to have
existed for two thousand years, and that, in accordance
with the rites which are based upon them, at least two
thousand human victims were annually sacrificed through-
out the whole extent of the numerous islands in which they
prevailed (both of which suppositions are probably much
within the truth), then at least four millions of human
beings have been offered in sacrifice to false gods; and to
this number we should have to add a frightful list of
children murdered under the system of infanticide which
the same traditions encouraged, as also a very large number
of persons destroyed for having been believed guilty of the
crime of sorcery or witchcraft.


A NGA TUPUNA. xvii
It must further be borne in mind that the native races
who believed in these traditions or superstitions are in no
way deficient in intellect, and in no respect incapable of
receiving the truths of Christianity; on the contrary, they
readily embrace its doctrines and submit to its rules; in
our schools they stand a fair comparison with Europeans,
and, when instructed in Christian truths, blush at their
own former ignorance and superstition, and look back with
shame and loathing upon their previous state of wickedness
and credulity; and yet for a great part of their lives have
they, and, for thousands of years before they were born,
have their forefathers, implicitly submitted themselves to
those awful superstitions, and followed those cruel and
barbarous rites.


Errata.
Page 34, 1. 7 from bottom, for nana read nanu.
Page 95, 1. 4, for ahuru read huru.


CONTENTS.
PAGE
Preface to the Third Edition v
Preface to the First Edition .... ix
Preface to the English Translation, 1855 xi
Nga Tama a Rangi 1
Maui .... 6
Rupe raua ko Hinauri 24
Te Patunga o Kae 29
Whakatau-potiki . . 32
Tawhaki ...... 37
Rata raua ko Whakatau . . 46
Whakatau raua ko Hineiteiwaiwa . . . . 50
Toitehuatahi ratou ko Tamatekapua ko Whakaturia . . 54
Te Haerenga mai o Ngahue . . 58
Te Korero mo nga Waka 59
Te Hekenga mai ...... 60
Manaia raua ko Ngatoroirangi . . 71
Hatupatu .. .. .. . . .. 81
Te Maunutanga mai o Turi i Hawaiki . . 90
Te Haerenga mai o Manaia i Hawaiki . . 99
Hinemoa . . . . . . . . 106
Hotunui raua ko Marutuahu 114
Te Kahureremoa . . . . 120
He Korero Patunga Taniwha . . 126
Te Huhuti................... 138
Te Ponga raua ko Te Puhihuia . . 140
Te Matenga o Kiki . . . . . . 145
Nga Puhi a Puarata raua ko Tautohito 147
Te Kitenga a Kahukura i te Patupaiarehe . . 150
Te Kitenga a Te Kanawa i te Patupaiarehe . . 152
Takarangi raua ko Raumahora .. 154
Paoa .. .. • • 156
xix


Whakatauihu 174
Tangaroa .. 175
Tane 177
Te Tahunga o Te Arawa .. 180
Manaia 182
He Korero ke mo Maui .. 186
Hinepoupou raua ko Te Oriparoa 188
Te Naue raua ko Matatini 194
Te Aohuruhuru 197
Notes 199
Index 207
XX


NGA TAMA A RANGI.
Kotahi ano te tupuna o te tangata maori, ko Rangi-nui e tu
nei, ko Papa-tua-nuku e takoto nei.
Ki nga tangata maori, na Rangi raua ko Papa nga take
o mua: ina hoki i pouri tonu te rangi me te whenua i mua;
ko Rangi raua ko Papa e pipiri tonu ana, kaore ano i wehea
noatia; a e rapu noa ana ana tamariki i te ahuatanga o te
po, o te ao; e whakaaro ana ratou kua maha nga tangata,
kua tini, a kaore ano i marama noa, e pouri tonu ana. No
reira enei kupu, “ I a Po, i te Po-tuatahi, tae noa ki te
Po-tuangahuru, ki te rau, ki te mano.” Koia tenei kaore
ano hoki i whai ao noa, e pouri tonu ana ano ki te Maori.
Ka whakaaro nga tama a Rangi raua ko Papa, “ Tena
tatou ka rapu tikanga mo Rangi raua ko Papa, kia patua
ranei, kia wehea ranei.”
Ka mea mai a Tu-mata-uenga, “ Ae, tatou ka patu i a
raua.”
Ka mea atu a Tane-mahuta, “ Kauaka, engari me wehe-
wehe raua, ki runga tetahi, ki raro tetahi, kia kotahi hei
tangata ke ki a tatou, kia kotahi hei matua ki a tatou.” Ka
whakaae ratou tahi.
Ka tino aroha ano tetahi o ratou, ko Tawhiri-matea, ki
te mea i wehea ai raua; tokorima i pai kia wehea, tokotahi
i aroha; koia enei kupu, “ Te Po, te Po, te Ao, te Ao, te
kimihanga, te hahaunga, i te Kore, i te Kore.” Ko a ratou
rapunga whakaaro hoki tenei mo o ratou matua kia tupu ai
te tangata.
Na ko enei kupu, “ Ko te nuinga, ko te roanga.” Ko te
nuinga ake o o ratou whakaaro patu i o ratou matua, kia
ora ai te tangata, koia tenei a ratou tikanga.
Na, whakatika ana a Rongo-ma-tane ki te wehewehe i
a raua, kore ake i mawehe. Na ka whakatika ko Tangaroa
ki te wehewehe, a kore ake i mawehe. Na ka whakatika ko
Haumia-tiketike, pena tonu. Na ka whakatika ko Tu-mata-
uenga, pena tonu. Na, katahi ano ka whakatika ko Tane-
mahuta, ka whawhai, kihai rawa i taea e ona ringaringa, na,
katahi ka panga tona upoko ki raro, ko ona waewae ki
runga. Na, katahi ka mawehe a Rangi raua ko Papa, aue
1


2
NGA MAHI
noa ana, “ Hei aha i kohurutia ai, mo te aha tenei hara i
patua ai maua, i wehea ai? ” Hei aha ma Tane-mahuta?
aua tonu iho tetahi, aua tonu ake tetahi; koia nga pepeha
nei. “Na Tane i toko, ka mawehe Rangi raua ko Papa;
nana i tauwehea ai, ka heuea te Po, ka heuea te Ao.”
Mawehe kau ano koa. Ehara, katahi ano ka kitea te tini
tangata e huna nei ki roto i te arearenga o nga poho o Rangi
raua ko Papa.
Ka tupu te whakaaro i a Tawhiri-matea kia tahuri mai
ia ki te whawhai ki ona tuakana mo te wehewehenga i o
ratou matua, ta te mea kaore ia i whakaae kia wehea raua,
te wahine i te tane, i nga tamariki. Ko nga tuakana anake
i whakaae kia wehea, a kia kotahi e waiho hei matua ki a
ratou, ko Papa-tua-nuku anake.
Ka tupu hoki te whakaaro i a Tawhiri-matea kei tupu
te pai; tona whakatikanga ake kei te whai ano i tona matua,
ana, piri ana mai i te ateatenga o Rangi-nui; ka tae atu ki
reira, katahi ka whakaarohia nuitia e raua tahi: ka tupu te
whakaaro i a Rangi-nui me te whakarongo atu a Tawhiri-
matea, a ka mohio atu. Katahi ka whakatupuria nga uri
o Tawhiri-matea, a ka nui haere; ka tonoa tetahi ki te
hauauru, tetahi ki te tonga, tetahi ki te marangai, tetahi ki
te tuaraki. Otira ko o ratou ingoa tonu era ko ana tama-
riki.
Katahi ka tonoa ko te Apu-hau, ko te Apu-matangi, ko
Ao-nui, ko Ao-roa, ko Ao-pouri, ko Ao-potango, ko Ao-
whetuma, ko Ao-whekere, ko Ao-kahiwahiwa, ko Ao-kana-
panapa, ko Ao-pakakina, ko Ao-pakarea, ko Ao-takawe, ko
Tawhiri-matea. Te tino putanga, ko ia ano; anana! tutu
ana te heihei: pa ka pa tona waha ki a Tane-mahuta e tu
tonu ana, ana, whatiia porotia i waenganui, anana! whati
poro; tona hingana ki raro me nga manga, ana, takoto ana
ki te whenua; anana, ma te huhu, ma te popo, ma te hane-
hane.
Tona whiunga ki te wai, anana, ko Tu-pari-maewaewa,
ko Uru-tira, anana, ka whati haere a Tangaroa ki te wai:
otira i matua whakawawa ano nga uri o Tangaroa; na
Tangaroa tonu hoki ko Punga, na Punga tokorua o ana, ko
Ika-tere, ko Tu-te-wehiwehi, ko tetahi ingoa ona ko Tu-te-
wanawana, e rua ona ingoa.
I te whatinga o Tangaroa ki te wai no reira aua tangata
i totohe ai, “ Tatou ki uta.” “ Tatou ki te wai.” Te rongo
etahi, te rongo etahi; wehea ake etahi, he hapu ano, he hapu


A NGA TUPUNA.
3
ano: ko te hapu i a Tu-te-wanawana i noho i uta, ko te hapu
i a Punga i haere ki te wai; ko nga wehewehenga a Tawhiri-
matea.
No reira enei pepeha, “ Taua ki uta, taua ki te wai.”
I ki atu hoki a Ika-tere ki a Tu-te-wanawana, “ Taua ki
te wai.”
Mea mai ana a Tu, “Anana, taua ki uta.”
Ka mea mai ano a Ika, “ Haere hoki ra koe ki uta,
whakaahua koe ki te ahi rarauhe.”
Ka mea atu hoki a Tu ki a Ika, “ Haere koe ki te wai,
whakairihia ki runga ki te rourou kai maoa; a haere au i
uta, ko Tu-te-wehiwehi, ko Tu-te-wanawana.” Katahi te rua
o ona ingoa ka huaina.
Heoi wehea ake era tokorua, marara ana ki te wai, ki
uta. No reira ka mau tonu he pakanga a Tangaroa ki a
Tane, a Tane hoki ki a Tangaroa, mo te omanga o nga tama-
riki a Tangaroa ki uta.
Ka mate nga tamariki a Tangaroa i a Tane, ara i nga
waka, i nga kupenga, i nga tara, i nga matau: ka pau hoki
i a Tangaroa nga tamariki a Tane, ka ngaromia nga waka i
te moana e te ngaru, ka horomia hoki nga whenua, nga
rakau, nga whare, e te waipuke: ka kai tonu nei hoki te
wai i te whenua, ara i a Papa-tua-nuku, kia riro ai hoki nga
rakau kaha i a ia ki waho i te moana, kia maroro katoa ai
hoki te whenua a Tane i a ia.
No konei hoki a te tangata karakia,
“ Tapatua koi uta,
Tapatua koi tai,
Tapatua Tane,
Tapatua Tangaroa,
He kaha koi uta,
He kaha koi tai,
He kaha Tane,
He kaha Tangaroa.”
Te whakatikanga o Tawhiri-matea ki a Rongo-ma-tane
raua ko Haumia-tiketike, ehara, hopukanga ake a Papa;
ehara, kua ngaro era tokorua, ka huna, ngaro noa i tana
hunanga; ana rapu kau ana a Tawhiri-matea, kua huna e
Papa ana tamariki.
Katahi ka taia e Tawhiri ki a Tu-mata-uenga, hoatu
rawa ana riri; hoatu rawa te ngaueue, te aha; hei aha-
tanga ma Tu? ana ko ia anake, te tamaiti o taua hunga i
whakawawa nei kia patua o ratou matua; ko ia anake i toa


4
NGA MAH1
ki te whawhai, ko ona tuakana i papa noa i te ngaunga a
Tawhiri ratou ko ana tama; whatiwhati rawa a Tane
poropu; ko Tangaroa i oma, ki uta etahi, ki te wai etahi;
ko Rongo, ko Haumia-tiketike i oma ki te whenua; ko Tu-
mata-uenga i tu tonu i te ateatenga o tona whaea, o Papa-
tua-nuku. Na ka mariri nei te ngakau o Rangi raua ko
Tawhiri.
Taria nei he mate e pa mai ki a Tu no te tupunga o nga
tamariki a Taranga raua ko Makea-tu-tara, ko Maui-taha,
ko Maui-roto, ko Maui-pae, ko Maui-waho, ko Maui-tikitiki-
o-Taranga, ko te tangata tera nana i tinihanga a Hine-nui-
te-po, no reira i mate ai te tangata: me i kore te tinihanga-
tia e Maui-tikitiki e kore e mate, penei ka ora tonu te
tangata ake, ake, ake: na Maui-potiki i tinihanga ki a
Hine-nui-te-po, i pa mai ai he mate ki nga tangata o te ao,
paku ki runga, paku ki raro.
Katahi ka rapu a Tu i tetahi whakaaro mana kia tahuri
ia ki te patu i ona tuakana no te kaha-koretanga ki te
rapunga utu a Tawhiri mo ona matua, a ko ia anake i toa
ki te whawhai. A whakaaro ana a Tu-mata-uenga i ngoikore
ona tuakana, ko ia anake i maia; ka rapu ano i te whakaaro
mo Tane-mahuta, no te mea kahore i hoki mai hei hoa mona:
ka mahara ia kua whai uri ia, a ka nui haere, ka whakatupu
kino mai ki a ia; ka mahi ia i te whanake, kei te whaka-
kopeti mai, ka taia he mahanga, ka oti, kei te tahere, kei te
whakairi; ehara, papa noa, kihai i rere, kihai i aha.
Kei te rapu hoki ia i nga uri o Tangaroa, a ka kitea
atu ki te whakamarara, ara ki te tere: kei te tapahi i te
harakeke, kei te ta kupenga, kei te hao, ana, pae ana ki uta.
Muri mai ano kei te rapu i a Rongo raua ko Haumia;
ehara, ka kitea ki nga makawe; ka taraia he kaheru, ka
ranga he kete, ka koia ki te whenua, pae ake ki runga a
Rongo raua ko Haumia, maroke ake i te ra.
Na reira i kainga katoatia ai e Tu-mata-uenga ona
tuakana, a pau ake te kai e ia hei utu mo ta ratou tukunga
i a ia ki te whawhai ki a Tawhiri raua ko Rangi, a mate
katoa, ko ia anake te tangata i toa ki te whawhai.
Ka mate ona teina i a ia, katahi ka wehewehea ona
ingoa, ko Tu-ka-riri, ko Tu-ka-nguha, ko Tu-kai-taua, ko
Tu-whakaheke-tangata, ko Tu-mata-whaiti, ko Tu-mata-
uenga, i whakaritea tonutia ona ingoa ki a ratou ko ona
tuakana; a tokowha ona hoa i kainga katoatia e ia, kotahi


A NGA TUPUNA.
5
i tapu ko Tawhiri; ko tona whakapakanga i waiho tonu hei
hoa whawhai mona, i rite ano ki tana riri ta tona teina riri.
Ko te maoritanga o nga ingoa o enei tamariki a Rangi
raua ko Papa: ko Tangaroa, he ika; ko Rongo-ma-tane, ko
te kumara; ko Haumia-tiketike, ko te aruhe; ko Tane-
mahuta, ko te rakau, ko te manu; ko Tawhiri-matea, ko te
hau; ko Tu-mata-uenga, ko te tangata.
I whakanoaia ai ona tuakana tokowha e Tu-mata-uenga,
no reira ka wehewehea e ia ana karakia. He karakia ano
mo Tane-mahuta; mo Tangaroa ano tona; mo Rongo-ma-
tane ano tona; mo Haumia ano tona; ko te wahi i rapu ai
ia i nga karakia nei kia whakahokia iho ona tuakana hei
kai mana. He karakia ano hoki mo Tawhiri-matea, he tua
mo te rangi; he karakia ano mo Papa-tua-nuku, kia noa
katoa ai i a ia ratou; no reira i rapua ai e ia he tikanga
karakia mana; otira na te atua ano ia i whakaako i mohio
ai.
He maha nga karakia mo Tu-mata-uenga, he pana
tamariki, karakia mo nga kai, karakia mo nga taonga, kara-
kia mahaki, karakia mo nga wairua, he aha, he aha.
No reira ano i ngaro ai tetahi wahi o te whenua, no te
putanga mai o te riri a Tawhiri-matea, i whawhai mai ra ki
ona tuakana a ngaro ana te nuinga o Papa-tua-nuku; ko nga
ingoa o aua tangata tupuna nei nana i whakangaro te
whenua, koia tenei ko Ua-nui, ko Ua-roa, ko Ua-whatu, ko
Ua-nganga, a raua nei tama ko Hau-maringi, ko Hau-maro-
toroto, ko To-mai-rangi; a ngaro katoa te nuinga o te
whenua i te wai, wahi iti hoki te wahi i maroke.
I reira ka nui haere te maramatanga, katahi ka nui
haere nga tangata i huna nei e Rangi raua ko Papa, ko te
tupuranga tangata, ko Tu-mata-uenga ratou ko ona tuakana,
ko era ano i a Po, i a Ao, i a te Kore, i a te Kimihanga, i a
Runuku ma, puta noa mai ki a Ngai-nui ma, ki a Whiro-te-
tupua ma, a ki a Tiki-tawhito-ariki ma hoki. A ka tupu nei
nga uri o Tu-mata-uenga, a nui haere, nui haere, ka tae ki
te whakatupuranga i a Maui-taha ratou ko ona teina, ko
Maui-roto, ko Maui-pae, ko Maui-waho, ko Maui-tikitiki-o-
Taranga.
Inaianei kei te noho ke a Rangi i tana wahine, i a Papa-
tua-Nuku, a kei te mihi tonu te aroha a te wahine ki tana
tane, ko ia te kohu o nga maunga e rere na ki runga; ka
ringitia hoki nga roimata e Rangi ki runga ki a Papa-tua-
nuku, ko ia te hauku.


6
NGA MAHI
MAUI.
Na ka ui atu a Maui ki ona tuakana ki te wahi i noho ai to
ratou matua tane, matua wahine, kia whakaaturia atu ki a
ia, a kia haere atu ia ki te rapu i taua wahi e noho nei
raua.
Ka mea atu ratou ki a ia, “ Aua hoki! Nowhea matou
e kite? Kei runga ranei, kei raro ranei, kei tawhiti atu
ranei i a tatou.”
Ka mea atu ia, “ Maku e rapu, ka kitea.”
Ka mea atu nga hoa, “ He aha koe, to matou whaka-
pakanga, i kite ai, he aha matou, ou matamua, i kore ai e
mohio ki tona wahi e ngaro nei ? Kua kite ra hoki kôe, muri
iho i tau whakakitenga mai ki a matou ko to tatou whaea,
a, i te po i moe tahi ai tatou, ao rawa ake te ata, ko tatou
anake e moe ana i te whare, a e pena tonu ana ia po, ia po;
a nohea i matauria? ”
Ka mea atu ia, “ A! hei konei whakarongo ake ai.”
Ta te mea kua kitea ake e ia i muri iho o tona kitenga
e tona whaea, e ona whanaunga, e ona tuakana, i a ratou
e haka ana; ka haka nei, ka noho kei nga tuara a Maui-
potiki, ka tatau mai to ratou whaea i ana tama, ka mea, “ Ko
Maui-taha, ko Maui-roto, ko Maui-pae, ko Maui-waho. Ha!
Nowhea to koutou tokorima? ”
Ka mea atu a Maui-potiki, “ Nau ano au.”
Ka tatau ano te ruahine ra, “ Ana, tokowha ano koutou,
katahi hoki au ka kite i a koe.”
Heoi, he roa nga kupu totohe a raua i roto i te kapa o ta
ratou haka. Ka puta mai te kupu a taua wahine, “ Haere
atu koe i roto i tenei whare, ehara koe i te potiki naku, na
te tangata ke koe.”
Katahi ka mea atu te Maui raka, “ Ae, me haere ke atu
au; engari he tamaiti au na te tangata ke; e ki ana rapea
au nei nau ano au, ina hoki i whanau ano au i te taha o te
akau, a i whiua atu au e koe ki te hukahuka o te tai, a he
mea takai ahau e koe ki roto ki tou tikitiki, a he mea apoapo
ahau e te rimu, takai atu, takai mai, a, na te Apu-hau, na
te Apu-matangi au i whakahoki mai ki uta nei, a takaia
ana au e nga tawhaowhao o te akau roa, a tau mai ana te
tini o te ngaro ki te karamuimui i a au, me nga manu hoki;
ka puta mai hoki toku tupuna, a Tama-nui-ki-te-Rangi, ka


A NGA TUPUNA.
7
kitea ki te ngaro, ki nga manu, e karamui ana i runga i nga
tawhaowhao, ka rere mai taua tupuna nei, ka heua ake; ara,
he tangata.”
“ Katahi au ka tangohia ake. Ka kawea atu au e ia ki
roto ki te whare, he mea whakairi ki runga noi ai, kia ngaua
ake e te auahi, e te mahana, a ora noa ake au i te mahi
atawhai a taua tupuna nei; a rongo ana au i te rongo haka
o tenei whare, haere mai nei; otira i roto ano au i tou puku
ka rongo au i nga ingoa o aua matamua e tauria ana e koe
o ratou ingoa, a tae noa ki tenei po, ka rongo tonu au ki a
koe e whakahua ana i o ratou ingoa; koia ahau ka mea atu
nei ki o koutou ingoa, ko Maui-taha, ko Maui-roto, ko Maui-
pae, ko Maui-waho; ana, ko ahau, ko Maui-potiki ahau e
noho atu nei.”
Katahi tona whaea ka karanga atu ki a Maui-potiki,
“ Ko koe ano taku whakamutunga, me te ruahinetanga o
toku tinana, a ka mea atu nei ahau ki a koe, ko Maui-tikitiki-
o-Taranga taua maia.”
A, i muri iho i taua tautohetanga ka mea mai a Taranga
ki tana muringa, “ Haere mai koe kia moemoe tahi i roto i
tou whawharua, a kia hongi atu au, kia hongi mai koe.”
Ka peke atu ia, kei te moe tahi.
Ara hoki ko ona matamua, kei te korerorero ki a ratou
ano, “ Ha! ko tatou, ko te mea i ata tirohia iho e ia te ata
whanautanga, me te ata takotoranga ki runga ki te takapau
hora nui, he aha ra te moe tahi ai ki a ia; i te itinga i
awhitia ai e ia, pakeke rawa ake, te moe tahi, te aha; tena
ko tenei whakatahe, ko wai tatou ka ata kite atu, na te rimu
tana i awhina, na wai ranei, na te tangata noa atu ranei
tana tamaiti, ka anga ia ka moe tahi: na wai koa hoki te
whakatahe i ki? a ka whiua atu ki te wai, e hoki mai hoki
hei tangata ora ki te ao marama; tena ko tenei koroke, kua
mea nei ia hei tangata ki a tatou.”
Ka mea atu nga tokorua ki era atu tokorua, “ He aha
koa ua ana te waiho ai hei hoa aroha mo tatou, i nga ra o te
pai hei pai, i nga ra o te kino hei kino, ana, engari, e te
whanau, he awhina tangata anake te rangatiratanga o tenei
mea, o te tangata, he mahi kai, he tangohanga, he aha, he
aha, kia tipu ai te pai; kei pera tatou me nga tama a Rangi-
nui raua ko Papa-tua-nuku, tahuri ake ano, kei te whakaaro
patu i o tatou tupuna.”


8
NGA MAHI
Ae katoa ana ratou tokowha. “ He wahi iti te kupu a
Tawhiri-matea i aroha ki o ratou matua, ko te nuinga i
whakaae tahi ratou ki te patu, a, muri iho ka kite ia kua
tawhiti ke te tane i te wahine, ana ka tango mahara ia, ka
whawhai mai ki ona tuakana. Na reira hoki a Tu-mata-
uenga ka tahuri atu ki te whawhai ki ona tuakana, ki ona
matua, a e mau nei ano tona whawhai ki ona whanaunga;
waihoki ko tatou, kaua e whakatupu wehewehe i roto i a
tatou, kei tahuri ake aua whakaaro kino e patu ana i a tatou,
a pena iho me nga tama a Rangi-nui raua ko Papa.” Ka
mea atu etahi, “ Ae, e o maua matamua, ka tika; a me mutu
i konei.”
Po iho ano, ao ake ano te ra, kua whakatika a Taranga,
kua ngaro whakarere i te whare i ana tamariki. Oho rawa
ake nga tama, tirotiro kau ana; ka mohio nga matamua, ka
pouri tonu taua tamaiti muringa, e hua ana e ngaro‘nei,
kei te mahi kai pea; kaore, kei te tahuti noa atu. Po iho
ano, ka puta mai ano to ratou whaea, kei te haka ano nga
tama; mutu kau ano, kua mea mai ano ki tana muringa,
“ Haere mai ano taua ki konei moe ai.” A moe ana, a ao
rawa ake, kua ngaro ano. Katahi ia ka tupato ki te mahi
maminga tonu a taua wahine, ia po, ia po, a tae noa ki tetahi
atu po, ka moe tahi ano raua ko tona whaea, me te tokomaha
ano hoki e moe ana. Tangohanga e te tama, ehara, kua riro
te tu me te maro-whaiapu, ehara, kua ngaro; tangohanga
atu, kei te purupuru i te matapihi, i te whatitoka, kei puta
mai hoki te haeata o te awatea ki roto i te whare, kei hohoro
te whakatika o taua wahine i te pouritanga o te po, no reira
i tupato ai tona ngakau. Nawai i po, i po, a ka marama, ka
kitea te turi o te tangata, ka rere te ra, ka morunga noa
atu; katahi te wahine ra ka mahara, “ Ha! He po ke hoki
tenei, ina hoki te roa.” Ka mutu, kei te moe ano; oho ake,
kei te rapu ano tona whakaaro, te kitea hoki te marama-
tanga mai o waho i te mea kua oti rawa te purupuru te
whare.
Katahi ia ka maranga ake; anana, kua noho tahanga ia,
ka rapurapu noa ia i tetahi maro, i tetahi tu mona, nowhea
hoki i kitea ? Katahi ia ka rere atu ki te kukume mai i nga
puru o te pihanga, o te whatitoka; kukume rawa mai, anana,
kua tikokekoke noa ake te ra o waho. Katahi ka rawhia
reretia te karukaru puru o tona whare hei paki putanga
mona, ehara, kua puta kei waho, e aue haere ana mo te
kohurutanga e ana tamariki.


A NGA TUPUNA.
9
Ka pahure atu ki waho to ratou whaea, ka maranga
ake taua nauhea ra, ka titiro atu i te haeatatanga o te whati-
toka, titiro rawa atu, ka tango ki te pu wiwi, ka rere iho taua
wahine nei ki roto ki te koruarua, akina iho hoki taua pu
wiwi nei, ana me te poko.
Katahi ka puta atu taua maia nei, a Maui-potiki, ku-
kume rawa ake, e puare katoa ana a roto puta noa ki raro.
Katahi ia ka hoki mai ki te whare, ka mea ki ona tua-
kana e moe ana, “ E hoa ma, e oho, kati te moe, maranga;
ka waiho tonu tatou hei tinihangatanga ma to tatou whaea.”
Katahi ano ka maranga ake ona hoa, anana, kua
paratu noa atu te ra. Ka ui atu ano taua nauhea nei ki ona
tuakana, “ Kei whea te wahi i to tatou matua tane, matua
wahine? ”
Ka mea mai ratou, “ Aua hoki, kaore ano matou i kite
noa; ahakoa ko Maui-taha, ko Maui-roto, ko Maui-pae, ko
Maui-waho, kaore noa iho i te kite; a hei a koe ranei ka
kitea ai taua wahi e rapua na e koe? Hei aha mau tena?
E kore koe e noho marire tatou; hei matua tane aha, hei
matua wahine aha, nana koia tatou i whangai ki te kai, a
kaumatua noa nei? Hua atu ko te Rangi to tatou matua,
nana hoki i homai i ona uri, i a Hau-whenua, i a Hau-ma-
ringiringi, i a Hau-marotoroto, i a Tou-a-rangi, i a To-mai-
rangi; nana i homai i ena tangata hei atawhai i a matou nei
kai; na Papa-tua-nuku i whakatupu ake ana purapura hei
oranga mo ona uri i tenei ao tu roa.”
A ka mea atu ano a Maui-potiki, “ E tika ana ano ena
kupu; engari ki a au, mehemea ko ahau hoki koutou, ko ta
te hukahuka o te tai, ko tana i whakatupu mai, i whangai
mai, te pena na te whakaaro; engari ki a au, ma koutou
e tino rapu te wahi i kai ai koutou i tona u, a no te mahue-
tanga o te wai u, katahi ena kai ka kainga e koutou. Tena
ko tenei, e te whanau, kaore au i kai i te wai u, i te kai hoki,
a e aroha ana au ki a ia; heoi ano te mea e aroha nei au,
ko toku nohoanga i roto i tona kopu, koia au ka mea nei kia
kite au i te wahi e noho nei raua.” A ka miharo ona tua-
kana ki to ratou teina.
Ka mutu te miharo a ona hoa ki a ia, ka tonoa atu ia
kia haere atu kia rapu i a raua. Katahi ia ka haere atu; kua
oti noa ake ra hoki i a ia tana mahi matamua te whakarite
e ia. I muri iho i tana whakakitenga ki ona whanaunga i te
whare haka, kua oti ake ia te whakaahua ki te ahua o nga
manu, o ia manu, o ia manu, o ia manu o te ao; a kaore


10
NGA MAHI
tetahi ahua ona i paingia e ona tuakana i tana whakakitenga
ki a ratou: he muringa tona whakaahuatanga ki te ahua
o te kukupa, kei te ahua o te kukupa katahi ona tuakana
ka mea atu, “ E tama, e! Katahi koe ka tino pai, pai rawa,
pai rawa atu koe i o te tuatahi ritenga kua mahue atu ra.”
Ko te wahi koa i pai ai ia, no te maro-whaiapu me te tu
o tona whaea i wetekia ra e ia; a ko taua maro ano te mea
e ma tonu i tona uma na, a he maro-waero hoki; a ko tona
tu ano te wahi e pango tonu na i tona kaki. I mua tenei
mahi ana, a i tona rapunga nei ano kia kite i ona matua,
ka haere hoki ia ki te whakarite i a ia ki te ahua o te kuku-
pa, a rite ana ki to mua ahua; ka kite hoki ona hoa, ka mea
atu, “ E tama e! ka pai koe. ” Kei tona nohoanga hoki i
runga i te manga o te rakau, anana, te ngaoko, te aha; ko
te tumu kau ano ki a ia, koia hoki nga whakatauki nei,
“ He kukupa pae tahi.”
A ao kau ano te ra, katahi ia ka mea iho ki ona tua-
kana, “ Hei konei noho ake ai, whakarongo ake ai ki toku
ngaromanga nei, he nui no te aroha koia ka rapua nei, a
whakarongo ake; i tika pea aku mahi i kitea nei e koutou;
waihoki ko te ahua o te manu, e kore e taea e te tangata
kahakore, tena ko ahau, ko to koutou mutunga, kua taea
katoatia; a katahi nei pea ahau ka rehea kei tenei haerenga
ki tera wahi.”
Ka mea atu ona tuakana, 11 He haere whawhai koia tau?
Hua atu he rapu tau kia kitea te mea e aroha nei tatou; a
ka kitea, noho ana, ka ngarongaro te aroha, hoki ana mai,
hoki atu ana.”
Ka mea atu ia, “ Koia kau ano te take i haere ai au, a
hei toku taenga atu pea ki reira, ka kite atu pea au i o reira
pai, a ka pai, i o reira kino, ka kino atu.”
Ka mea mai ratou, “ Ae, e tika ana ua au. Haere ano
i runga i ou mohiotanga.”
Katahi te tangata ra ka haere ano ki te ngahere, ana,
tona putanga mai, ana, me te tino kukupa; hinga noa ake
ano ona tuakana, hore he ngoi, hore he aha. Te tino whaka-
tikanga ka tae kei te rua i rere iho ra tona whaea, tangohia
ake te pu wiwi, ehara, kua ngaro kei roto, akina iho hoki kua
ngaro ano. Te tino rerenga e rua ano titahatanga, ehara,
kua tatu kei raro e rere ana, titahatia atu, titahatia mai,
ehara, kua ronaki te rere.
Katahi ka kitea atu te rangapu tangata nei e taka ana
mai i raro i nga rakau, ko te ingoa o aua rakau he manapau.


A NGA TUPUNA.
11
Katahi ka rere atu, noho ana i runga i te tihi o taua rakau
e nohoia ake ra e taua rangapu; ehara, kua kite tonu iho
i tona matua wahine e takoto tahi ana raua ko tana tane;
ka mahara ia, “ E! ko aku matua tonu enei e noho ake
nei.” A ka tino rongo ia i o raua ingoa e whakahuatia ake
ana e nga hoa noho tahi. Katahi ia ka neke tata iho ki raro
iho, ka tango ia ki tetahi hua o taua rakau, ka panga iho;
ehara, pa tonu ki te rae o tona matua tane. Ka mea etahi,
“ He manu pea! ”
Ka mea taua tangata ra, “ Ehara, he mea makere noa
iho.” Ka tango ano taua kukupa ra i te hua rakau, ana, pa
tonu ki tetahi, mamae rawa. Katahi ka tino aue rawa; ka
whakatika katoa ki te titiro, ara, e noho iho ana; otira i
rangona ki te tumu i tino kitea ai. Ka tango katoa, te iti, te
rahi, ki te kohatu hei kuru i a ia, a roa noa atu ratou e
epaepa ana i a ia, kihai hoki i pa: katahi tona papa ka
whakatau, epa ake, ehara, kua pa.
Otira, nana ano i mea kia pa ia i te kohatu a tona papa;
me i waiho tonu nohea e pa? Ata whaia ki tona peke maui,
ehara, taka ana ki raro takoto ai. Te whakatikanga atu o
nga tangata ki te tango mai, anana, kua whakatangata taua
manu.
Ana, ka wehi taua iwi ki ona kanohi, ano i taia ki te
takou te whero, ka mea ratou, “ Koia ano i roa ai te noho-
anga iho, me he manu kua rere noa atu, kaore, he tangata
ano.” Ka mea etahi, “ He atua koa, ina te ahua; kaore ano
i kitea tenei ahua i muri iho i te wehenga o Rangi raua ko
Papa-tua-nuku.”
Katahi ka mea atu a Taranga, “ Kotahi rawa te mea i
kitea e au, ia po, ia po, i au e haere nei kia kite i aku tama-
riki, ka kite hoki au i te penei; otira tera atu i tenei; ina
hoki, whakarongo mai; i toku haerenga i te taha o te akau i
whanau au i tetahi tamaiti aku, a takaia ana ki roto ki toku
tikitiki, a whiua ana e ahau ki roto ki te hukahuka o te
tai; a, i muri iho ka kitea e tona tipuna, e Tama-nui-ki-te-
Rangi.” A pena tonu me nga kupu a Maui-potiki i korero
ra ki a ratou i a ia ai i roto i te whare o ona tuakana,
o to ratou whaea. Ka mutu te korero a Taranga ki a ratou
ko tana tane.
Katahi ka mea atu ki a Maui e noho ra, “ Nohea koia
koe? no te uru? no te raki?” “Kao!”
“ No te marangai?” “ Kao!”
“ Ati no te hau tonga?” “Kao!”


12
NGA MAHI
“ Ati, no te hau koe e pu mai nei ki taku kiri?”
Katahi ka hamumu atu te waha, “Ae!”
“ E, ko taku potiki te tangata nei.”
Ka mea mai ano te kuia ra, “ Ko Maui-taha koe?”
“ Kao!”
“Ati, ko Maui-tikitiki koe a Taranga?”
“ Ae!”
“ E, ko taku potiki tenei tangata. Na te Apu-hau, na te
Apu-matangi, na Tupari-maewaewa, nana i ahu mai, ka kiia
he tangata. Haere mai, e tama, e, kakea ake te tauhu o te
whare o tou tupuna, o Hine-nui-te-po.”
Katahi te tangata ra ka kawea ki te wai e tona papa,
ka tohia; ka mutu, ka whangaia te hau mo ana mahi. Pa-
wera tonu tona papa, a Makea-tutara, ki te napenga o tana
karakia tohi, o tana karakia whangai hau o ana mahi, mau
tonu tona pahunu. Po iho ano ka tomo ki te whare, na ka
hoki a Maui ki ona tuakana.
I muri iho i tona hokinga ki ona tuakana ka mau ia ki
tana ika tuatahi, ko te tamahine a Maru-te-whare-aitu; muri
iho ko nga kai a Maru-te-whare-aitu ka makuturia e Maui,
ka mate; muri iho ka hiia e ia te wenewene whenua, ka
mate; katahi ano ka hoki ki tona matua, ki a Taranga.
Ka noho i tona matua, ka kite i nga tangata e haere
ana ki te kawe kai ma tona tupuna, ma Muri-ranga-whenua,
ka ui atu, “ Ma wai nga kai e kawea na e koutou? ”
Na ka ki mai nga tangata, “ Ma tou tupuna, ma Muri-
ranga-whenua.”
Ka ui atu ia, “ Kei whea?”
Ka ki atu nga tangata, “ Kei ko rara.”
Ka mea atu ia, “Kati, waiho, maku e .kawe he kai
mana.”
Kawea ana e ia nga kai i nga ra katoa; kaore i hoatu
e ia kia kainga engari i waiho mai i tahaki; he pera tonu i
nga ra katoa. Katahi ano a Muri-ranga-whenua ka mohio.
Katahi ka haere ia ki te kawe kai: na ka hongi te
wahine ra, ka whakatetere i tona poho hei horomi i a Maui;
na ko te honginga atu, na ka hongi ki te tonga, kahore i
piro mai ki tona ihu; ka hongi ki te marangai, ki nga hau
katoa, hongi rawa atu ki te hauauru, kua piro mai, katahi
ka karanga atu, “ No te hau koe e pu mai nei ki taku kiri?”


A NGA TUPUNA.
13
Na, ko te ngungurutanga o Maui, ka mohio te wahine
ra, “ A ko taku mokopuna na.” Ka hoki haere te pupuhi-
tanga o tona poho. Mehemea ehara i te hauauru kua pau,
kua horomia a Maui e ia.
Na ka puta mai te reo, “ Ko Maui koe?” “ Ae!”
“ He aha tau i hangarau i a au?”
Ka mea atu a Maui, “ Ko tou kauae kia homai ki a au.”
Ka mea atu ia “ Tangohia.”
A ka tangohia e ia, a ka hoki a Maui ki ona tuakana.
Na, whakaaro ana taua maia i muri iho i tona hokinga
ki ona tuakana, kaore ano i roa kau ake te uranga ake o te
ra, kua po, kua torengi ki te pae, ia ra, ia ra, pena tonu.
Katahi ia ka karanga atu ki ona tuakana, “ Tena tatou ka
here i te ra nei kia ata haere ai, kia roa ai te mahinga a te
tangata i tetahi oranga mona.”
Ka mea mai ona hoa, “ E kore ra e tata atu te tangata
i te nui o tona wera, i te kaha hoki o tona mahana.”
Ka mea atu taua maia ki ona whanaunga, “ Kua kite
ra koutou i te tini o aku mahi, a kua oti katoa i a au te
whakarite te ahua o nga manu katoa o te ngahere, a, i
whakatangata tonu koutou, i whakatangata tonu hoki ahau;
a, muri iho ka mahue i a au te ahua tangata, ka whakaa-
huatia hoki ahau ki to te manu ahuatanga, a, i rite ahau ki
ia manu, ki ia manu, manu iti, manu rahi, a, hoki noa mai
au ki to te tangata ahuatanga.” (I muri tonu mai tenei o
tona whanautanga, muri iho ko te herenga o te ra.) “Wai-
hoki ko tenei, e oku tuakana, ka taea hoki e au tenei, ka
taea hoki e au tera atu aianei.”
Ae ana mai ona whanaunga ki tana tohe kia patua te
ra. Katahi ratou ka whiri taura; ka kitea i reira te whiri
tuamaka, te tarikarakia, te whiri paraharaha, te rino: ka
oti nga taura te whiri. Katahi ia ka tango i tana patu, ka
tango ia i ona whanaunga, me a ratou mea ki roto ki o
ratou ringa. Ka haere ratou i te po, awatea rawa ake, noho
ana i te tahora; po iho ka haere ano, ao noa ka noho ano:
nawai i tawhiti, i tawhiti, ka tae ki te taha tonu o tona
putanga ake.
Ana, kei te hanga i te taiepa oneone, i nga whare rakau;
ka oti, kei te hanga i nga koro o te rore; ko nga tuakana ki
tetahi taha, ko ia ki tetahi taha o te putanga ake o te ra;
me o ratou papa, arikiwi ano.
Ko te kauae o tona tupuna, o Muri-ranga-whenua, kua
riro mai koa i mua atu, ko ia raka tana patu.


14
NGA MAH1
Ka mea atu taua maia raka ki ona hoa, “ Kaua e
whakaohokia noatia; engari kia ngaro rawa te upoko ki roto
ki te koromahanga nei me ona peke, na, hei konei ka ka-
ranga atu ai au kia kumea atu, kia kumea mai; ka whaka-
tika au ki te patu i a ia: otira kia mau te herehere kia roa
rawa, katahi ka tukua e tatou kia haere; engari, e te
whanau, kei aroha tatou ki tona auetanga.”
Te putanga ake o taua tawhiti nei, ano he ahi e toro
ana ki te whenua; haere ake ana, haere ake ana, a, ka ngaro
te upoko; tango atu ko nga peke ka ngaro; katahi ka kumea
nga taura, me te hupanatanga o taua tawhiti, o taua rore,
ehara, mau kita taua maia i nga taura a taua hunga.
Ka peke taua tawhiti nei, a Maui-tikitiki-o-Taranga, me
tana patu; ehara, aue rawa ake, ka aue, e patu ana; a, roa
rawa, katahi ka tukua, a, haere tautau ana.
Katahi ka rangona te tuarua o ona ingoa; no tana
auetanga, ka karanga, “ He aha ahau i patua ai e koe, e
tenei tangata ? Ka hei ra tau; patu rawa koe i a Tama-nui-
te-ra, he! ”
Katahi ka rangona te rua o ona ingoa, katahi ka tukua
ia kia haere; anana, katahi ka ata haere taua maia nei, a
Tama-nui-te-ra.
Katahi ka hoki mai a Maui-taha ratou ko ona teina, ka
noho. Noho nei, noho nei; a roa rawa kei te huti ika ona
tuakana; kei te noho noa iho ia i te kainga me te whaka-
rongo ki te amuamu a ana wahine, a ana tamariki, ki tona
mangere ki te huti ika. Katahi ia ka whakatauki atu, “ Na-
na, koutou, e whae ma, koutou ko a koutou tamariki kua taea
e ahau nga mea katoa, a hei tena mea, hei te mahi o te kai,
ka ngaro ai? Hua atu akuanei tena mea te kai, ko uta nei
whitikia ai e te ra.”
Ka kite ia i te kauae o tona tupuna, ka tangohia e ia
hei matika mona, ka maua ki te koraha hanga ai hei matika;
na reira ano te tangata maori i hanga ai i nga wheua ta-
ngata hei matika, hei wero manu. Ko nga tuakana kahore i
kite, kihai i mahara kua riro te kauae o to ratou matua i a
Maui-potiki.
Katahi a Maui ka takaa i tana matau, i te kauae o
Muri-ranga-whenua, ka oti; whiri rawa te taura, ka oti.
Ka mea atu ona tuakana ki a ratou, “ Tatou ka aukaha
i o tatou waka.” “ Ae! tatou ka hoe ki te hi.”


A NGA TUPUNA.
15
Ka rewa te waka o ona tuakana ki te hi ika, ka eke ia ki
runga; ka mea nga tuakana, “ Kaua e tukua mai, kei nuka-
rautia tatou.”
Ka noho ia i uta, ka hoe nga tuakana, ka tau te waka,
ka hi, ka hoki ki uta. Ka po ka haere a Maui ki raro ki te
raho o te waka. Ka awatea ka rewa ano te waka o nga
tuakana, ka hoe ratou, kaore a Maui i kitea e nga tuakana,
kei roto kei te riu o te waka e takoto ana. Ka tae ki waho
ki te moana, katahi a Maui ka maranga ake i roto i te riu
o te waka. Ka kite nga tuakana, ka mea ratou kia whaka-
hokia ki uta. Katahi ka kumea e Maui te moana kia roa;
tahuri noa atu ratou ki uta, kua ngaro te whenua.
Ka mea atu a Maui, “ E kore ranei au e waiho hei tata
i te wai o to tatou waka? ” Ae ana mai. ratou.
Katahi ka hoe ratou, ka tae ki nga tauranga i tau ai
nga waka i mua. Ka mea atu nga tuakana, “ Tukua atu
te punga i konei.”
Ka mea atu ia, “ Kauaka; engari me hoe rawa ki waho
noa atu.”
Ka hoe, a, rite ana ki te tauranga whakamutunga o
waho. Ka mea atu ano ratou, “ Tukua to tatou punga i ko-
nei.”
Ka mea atu ano ia, “ He ika pononga to konei? Hua
atu me hoe rawa ki te au o te moana ka tuku ai te punga; a,
ki te tae atu ki taku wahi e pai ai hei tukunga mo te punga,
ina, e kore e tukua iho te matau ki raro, e whaia ake ana
e te ika, a, me te turehutanga kanohi nei ano te roanga, ka
hoki mai to tatou waka ki uta.”
Hoe nei, hoe nei, a, tawhiti noa atu; ka mea nga hoa,
“ Hei konei! ” Ka mea atu ia, “ Kia ngaro te tuapae
whenua; a, ngaro rawa, katahi ka tukua te punga; kia
tawhiti noa atu, ki te au o te moana.”
Ka huti nga tuakana; anana, kihai i tukua iho ki te wai
i whaia tonutia ake e te ika ki runga ki te waka; e rua ano
hekenga o te aho, ehara, kua tomo te waka i te mahi a te
ika.
Katahi ka mea mai nga hoa ki a ia, “ E hoa, tatou ka
hoki.”
Ka mea atu ia, “ Taihoa ra; kia whiua hoki taku matau
ki te wai.”
Ka mea atu nga hoa, “ No whea hoki te huanga o tau
matau? ”
Ka mea atu ia, “ Ha, he matau ano ra taku.”


16
NGA MAHI
Ka mea atu ano nga hoa, “ Tena koa; whiua.”
Ehara, i roto ano i a ia, e uira ana te paua me te
whakairo, puhipuhi rawa ki te waero, anana; ka turua ra.
Katahi ano ia ka ki atu, “ Homai hoki tetahi maunu
ki a au.”
Ka mea atu ratou ki a ia, “ E kore e marere atu.”
Ka kukua te ringaringa, ka motokia ake ki tona ihu; ka
toto te ihu, ka pania ki te matau, ka whiua ki te moana; ana,
rere tonu, rere tonu, a, ka tae ki te tekoteko, mahue ake;
ka mahue nga mahihi, ka ngaro ki te roro, ehara, ka mau ki
te paepae o te whatitoka te matau a Maui-tikitiki-o-
Taranga.
Katahi ka tapikitia e ia tana aho, ehara, ka mau ake te
whare o taua kaumatua nei, o Tonga-nui, i tana matau:
haere ake, haere ake, a, ka morunga ake taua whare: te tino
marangatanga ake, ehara, ka mau iho tana matau i te toi-
maha; ka puta ake hoki te koropupu o te whenua ki runga,
ka hamama nga waha o nga tuakana ki te tangi.
Katahi ia ka whakahua i tana karakia; ta te mea ka
rongo ia ki nga kupu amuamu a ona tuakana e tangi ana,
e aue ana, e mea ana, “ I homai ano tatou ki te au o te
moana nei kia tahuri ki te wai ma te ika.” Katahi ia ka
hapai ake i tana hiki ake mo tana ika kia maiangi ake, ka
mea,
“ He aha tau, e Tonga-nui,
E ngau whakatuturi ake i raro?
Ka puta te hau o Ranga-whenua,
Ka rukuruku,
Ka heihei,
Ka rukuruku,
Ka eaea,
Ooi,
Mokopu-Tangaroa-meha. ”
Ehara, tarewa ana i runga te ika a Maui, he ika
whenua, ko Papa-tua-nuku; anana, takoto maroke ana to
ratou waka.
Mahuetia iho ona hoa ki to ratou waka, hoki ana ia
ki to ratou kainga; i mea iho ia ki ona tuakana, “ I muri i a
au nei, kia manawanui, kei kainga ake a muri i a au; kaua
hoki e kotikotia ta tatou ika; engari waiho kia tae au ki te
kawe atu i te hau o tenei tanga ika; a, kia tae atu au ki te
tohunga, kia whangaia ki te atua; ka hurihia te hurihanga
takapau, ruahine rawa, kakahi rawa, ka noa; katahi au ka
hoki mai; hei reira ka kotikoti ai te ika nei, a, ka riro pai ta


A NGA TUPUNA.
17
tera, ta tenei na, ta tera ra; a, e takoto pai te wahi i takoto,
e riro pai te wahi e mauria atu e tatou a toku hokinga
mai.”
Hemo kau atu ano taua maia raka, ehara, kua takahia
nga kupu i rongo ra ratou; kei te kai, kei te haehae i taua
ika. Ehara, te tae ki te atua, kia mauru tona ngakau i te
ika a tona tauira, a, kia kai nga atua tamatane me nga atua
tamawahine; ehara, kua motumotu i taua hunga whakaaro-
kore nei; anana, tona tahuritanga mai ki te riri mai ki taua
ika e haehaea atu ra; anana, te tino okenga i oke ai te pane
me te hiku, me nga urutira, me nga pakihawa: anana, ta
Tangaroa pai hoki, ano kei te wai e tawheta ana.
Ana, koia e takoto kino nei te whenua, tu ana he
maunga, takoto ana he raorao, heke ana he awaawa, ara he
pari hoki: me i kaua te tinihangatia e ona hoa kua takoto
pai taua ika, a, kua waiho hei tohu mo te whenua i muri nei.
Ara, ko te rua tenei o nga kinonga i muri iho o te wehenga
o Rangi raua, ko Papa.
Ko te hianga tenei a Maui i te whenua ki runga i te
whakangaromanga a Rangi raua ko Tawhiri-matea; a, kua
hiia e ia te whenua ki te kauae o tona tupuna, o Muri-ranga-
whenua; a, te whakamaoritanga o taua matau nei kei Here-
taunga, ko te Matau-a-Maui.
Katahi te maia ra ka whakaaro ki te tinei i te ahi a tona
tupuna, a Mahuika. Ka po ka tikina, ka tineia, ka toutoua
nga ahi o nga kainga. Ka hi te ata ka karanga atu ia, “ Ka
hemo au i te kai.” Katahi ka haere tetahi ki te tiki ahi;
kaore i kite ahi. Ka ki atu te whaea o Maui ki nga pononga,
“ Tikina he ahi i a Mahuika! ” E kore e rongo nga tumau;
a, taringa noa iho ki te ngare a te hunga o rahaki, he unga-
unga tonu kia haere ki te tiki ahi.
Katahi ia ka mea atu, “ Ka haere au ki te tiki ahi ne?
Kei whea koia te huarahi? ”
Ka mea atu te hunga whenua, “ Haere tonu atu i te
ara nui naka, a tae tonu ki tou tupuna e noho mai na; a ki
te ui mai ia ki a koe, mau e whakahua atu tou ingoa, a ka
mohio mai ia ki a koe; engari kia tupato koe kei tini au
maminga ki a ia, ta te mea kua rongo hoki matou he tangata
nui atu i nga tangata au mahi; akuanei koe te tini ai au
maminga ki a ia.”
Ka mea atu taua maia nei, “ Kaore, ko te ahi anake
taku e tiki atu ai, a ka hoki mai ai au akuanei.”
2


18
NGA MAHI
Te haerenga, a ka tae atu ia, ka kite ia i nga mea
i whakaaturia ra e tona matua i a raua e noho ana i to raua
whare, a ka miharo ia; a roa rawa atu katahi ia ka mea atu,
“ E kui, e, maranga ki runga! Kei whea to ahi? He tiki
ahi mai taku.”
Katahi ka maranga ake taua tupuna ra, “Aue! Ko
wai ra tenei tangata? ” Ka mea ia, “Ko ahau.”
“ No whea koe? ” “ No konei ano.”
“ E hara koe i konei, ina hoki tou ahua i nga tangata o
tenei whenua: e mea ana au no te raki koe.” Ka mea ia,
“ Kao!”
“ No te marangai koe? ” Ka mea ia, “ Kao! ”
“ No te tonga koe? ” Ka mea ia, “ Kao! ”
“ No te uru koe? ” Ka mea ai, “ Kao! ”
“ Ati no te hau koe e pu mai nei ki taku kiri? ” Ka mea
ia, “ Ae! ”
“E! ko taku mokopuna. He aha tau? ” “ He tiki ahi
mai i a koe.”
“ A! haere mai, haere mai, tenei to ahi.”
Ka tae te kuia ra, kowhakina mai ana te ahi i te toi iti
o nga matikara; i tona kitenga atu ano e kowhakina ana tona
maikuku hei ahi, ana, tino miharo rawa atu ia. Katahi ia
ka haere tata atu, ki tua atu, tineia iho te ahi, mate rawa.
Ka hoki atu ano, “ E! kua weto te ahi nei; homai hoki.”
Ana kua tae ano, kei te kowhaki i ona maikuku. Ka haere
atu ki tua atu, kua tineia ano, mate iho. Ka hoki atu ano,
“ E kui, homai hoki he ahi maku, kua pirau hoki tenei.” A
pena tonu, pena tonu; a poto noa etahi matikara, tango atu
ki o tetahi ringa, a tae noa ki te whakamutunga o ona mati-
kara. Katahi ka mohio taua ruahine nei, “Ana, he tini-
hanga ta tenei tangata.”
Ka tango ki nga waewae, pau katoa nga waewae, kotahi
i toe ko te koromatua. Katahi ka tahuna e Mahuika ki te
mea i toe o nga maikuku. Tino whiua atu ana ki te whenua,
ana tino kanga, “Ana, to hoa!” Ehara, ka oma a Maui;
haere rawa ake; ehara, kei muri tonu i tona tuara e whai atu
ana: nawai, nawai a ka tata kei te tuara, na rere ana he
kahu. Katahi ka peke a Maui ki roto i te wai; haere rawa
atu ki te wai, kua wera tonu hoki, kua ngiha ke hoki te
ngahere, te whenua, te moana; ka whano rawa ka mate te
maia ra.
Katahi ia ka karanga ki ona tupuna, ki a Tawhiri-
matea raua ko Whatitiri-matakataka kia homai he wai ki a


A NGA TUPUNA.
19
ia; ka mea ia, “ Homai tetahi wai ki a au, kia teneia tenei
ahi e whai haere nei i a au.”
Na, katahi ka puta te Apu-hau, te Apu-matangi, a Ta-
whiri-matea, a Ua-nui, a Ua-roa; ehara, kua weto taua ahi.
Ana, tae rawa atu hoki a Mahuika ki te whare, kua mate
noa iho i te ua, a kua rite tahi ano tona auetanga ki to Maui
auetanga i te wera o te ahi.
A ka mutu tenei mahi ana, na ka mate te ahi a Mahuika
i konei; ko te oranga o tana ahi i whiua e ia ki te kaikomako.
Ko te rerenga o te ahi a te koroheke nei, piri noa ake
ki te kaikomako, ki te pukatea, ki te poporokaiwhiria, ki
te mahoe, ki te taraire. Na reira ano i waiho ai enei rakau
e te tangata maori hei kauati; ko nga rakau hoki tera i
tata ki te weranga o taua koroheke nei—i wera tahi hoki
ratou, ko Mahuika i ngaro tonu iho, ko nga rakau anake
i tupu.
Katahi ia ka hoki atu ki te kainga, ka mea mai te
whaea raua ko te papa, “ Kua rongo koe ki te ako atu, a
haere ana koe ki te tinihanga i ou tipuna, ana, ka kite koe i
te huhi.”
A ka mea atu ano taua maia nei, “ He aha tena ki a au?
Tena koia e mutu taku tohe? Hua atu ko taku tohe ano
tenei, ake, ake, ake.”
Ka mea atu te matua ki a ia, “ Ae, e pai ana, nau te
whakaaro ki te ora, ki te mate, penei ka rongo mai koe ki
taku ako atu, ka ora koe.”
Na ko Hina-uri, te tuahine o Maui, he wahine pai
rawa tera, a ka moe ia i a Irawaru. A ka haere Maui raua
ko tona taokete ki te moana ki te hi ika; kaore i mau i tana
matau, he matau ngongore hoki tana: a i a raua e hi ana,
ka titiro atu a Maui kei te matemate tonu te ika i a Irawaru,
na ka mahara ia, “ He aha ra i mau ake ai ki tana, he aha
hoki ra i kore ai e mau ki taku? ” A kihai i taro, ka kai
te ika ki ta Irawaru, na ka hutia ake e Irawaru tana aho;
akuanei ka arau ki ta Maui, na ka rongo a Maui i te ika
ka tae ki tana, katahi ka hutia e ia; a ka roa e huti ana, ka
maro a raua aho, maro whaka te ihu ana, maro whaka te
kei ana.
Katahi a Maui ka karanga, “ Tukua mai, kei taku.”
Ka mea atu te taokete, “ Kaore, kei taku ano.”
Ka karanga ano a Maui, “ Tukua mai, kei taku ano.”


20
NGA MAHI
A ka tukua atu e Irawaru, na, ka hutia e Maui, ka eke
ake ki runga ki te waka, na ka kite ia i mau ke ki ta
Irawaru.
Ka karanga atu a Irawaru ki a Maui, “ Tukua mai
taku aho.”
Ka mea atu a Maui, “ Waiho ra kia taea, ka tuku atu ai
i to aho.”
A ka taea te matau ra, na ka kite ia he mea whaka-
kaniwha, na ka kite a Maui i tenei mea, ka mea atu ki te
taokete, “ Me hoki pea taua ki uta.”
Ka mea mai te taokete ki a ia, “ Ae, me hoki taua ki
uta.”
Na, ka hoe raua, a ka tae ki uta, ka mea atu a Maui ki
te taokete, “ Hei roto koe, hei te ama o to taua waka.”
Heoti ano takahia ana e Maui te iwi tuaroa, kumea ana
te whiore; ka whakakuritia e Maui a Irawaru, a whangaia
ana e Maui ki te paru i reira.
Ka hoki a Maui ki te kainga, ka tae atu, ka kite mai
tona tuahine i a ia, ka ui mai, “ E Maui, kei whea tou tao-
kete?”
Ka mea atu a Maui ki a ia, “ Kei te taha ano o te waka,
i waiho atu ano e au i reira.”
Ka mea mai ano te tuahine, “ He aha korua te haere
tahi mai ai? ”
Ka mea atu a Maui, “ I mea mai ra ia ki a koe, kia
haere atu ki te tiki atu i nga ika; na e rokohanga atu e
koe kaore i kona, ka karanga, a ka kore ia e whakao mai
ki a koe, ka moimoi.”
Na ka haere te wahine ra, ka tae, ka karanga i a ia,
kihai rawa i o mai; katahi ano ia ka whakatau penei na,
“ Moi! moi! moi mo-oi! ”
Katahi ano a Irawaru ka rongo i te reo o Hinauri,
katahi ka whakao mai, “ Ao! ao! ao! a-ao-o! ”
Haere mai ana ki te kainga he kuri, toroherohe mai ana
te hiore.
Heoti ano ka ohorere a Hinauri i konei, ka tangi haere
ki tona kainga; ka tae atu kei roto i te whare, ka mau ki te
tatua, ka haere rawa i konei ki te whakamomori ki te moana
kia kainga e te taniwha; a ka tae ki te taha o te moana, ka
noho i reira; na katahi ka whakahua i nga kupu o tana
tangi, koia tenei,


A NGA TUPUNA.
21
“ Tangi atu,
Tangi atu au
Ki te ninihi nui o te moana,
Ki te Parata nui o te moana,
Ki te Taniwha nui o te moana,
Ki te Paikea nui o te moana,
Kia hara mai,
Kia horomia Hina,
Ko Hina-whaka-ruru-taua,
Kei a rawea e koe,
Tutakina ki te rangi tauatia,
Whakamoe, whano.
Tangi atu,
Tangi atu au
Ki te pupu nui o te moana,
Ki te wareware nui o te moana,
Kia hara mai,
Kia horomia Hina,
Ko Hina-whaka-ruru-taua,
Kei a rawea e koe,
Tutakina ki te rangi tauatia
Makoe whano.
He tai panuku,
He tai panuku,
He tai wheranu,
He tai wheranu,
E Nuku, e moe nei,
Ka riri koe, e koe,
E Papa e moe nei,
Ka riri koe, e koe.
Tauia mai ra te papa o taku whare,
Ko Hauhau-tu-ki-te-rangi,
He ra ka hinga,
He ra ka newha,
Ka tupeke Hina ki tai o Motu-tapu.
Uahatia taku manu i te rangi,
He toroa, ke karae, he taiko,
Ko te manu tangi reo,
Ki te muri wai o Wairarawa,
Turakina ka hinga ki te po uriuri,
Turakina ka hinga ki te po whekerekere
Ka takoto i muri wai whenua,
Ka eke i ona irohia.”
Na ka tere haere ia i te moana.
A ka hoki a Maui ki tona matua; a ka mea atu tona
matua, “ E tama, kua rongo ahau ki tou whaea, he tangata
toa koe ki te aha, ki te aha: i taea katoatia e koe nga mea


22
NGA MAHI
ririki, nga mea nunui o tou kainga; a kei tou taenga mai
pea ki tou matua ake, katahi pea koe ka rahua.”
Ka mea atu ia, “ Ki ehea mea ra? ”
Ka mea atu tona matua, “ Ki tou tupuna, ki a Hine-
nui-te-po, e kowhakiwhaki noa mai ra i te taha o te rangi.”
Ka mea atu ia, “ A, waiho ra, me rapu ake e taua te
matenga, te oranga.”
Ka mea atu te matua, “ He aitua to taua, i hiki taku
karakia, a mea ana au hei matenga mou.”
Katahi ia ka mea atu, “ He pewhea tona ahuatanga? ”
Ka mea ia, “ Te mea e korapu mai ra ko ona mata; ko
ona niho kei te koi mata; ko te tinana he tangata ano; engari
nga karu he pounamu; ko nga makawe i rite ki te rimu-
rehia; ko te waha i rite ki te manga.”
Ka mea atu te tamaiti, “ I per a ranei tona kaha me to
Tama-nui-te-ra, e pau katoa nei te tangata, me te whenua,
me te wai, i tona werawera? Ehara, i ora ai tenei ao na te
hohorotanga o tona haere, me i penei me ia e haere iho nei,
nowhea e rere te morehu? nowhea e aha? Tena, purutia
ia e ahau, ata haere ana, patupatua iho nei ia, iti ana tona
kaha, a roa ana te haerenga, iti ana tona mahanatanga iho;
na te panga o aku patu, titore ke, titore ke, koia ka maha
haere ai ona hihi, puta noa ki ia wahi, ki ia wahi. Waihoki
ko te moana i nui atu i te whenua, a na te kaha o te whaka-
mutunga nana i tango ake, ana, ka whai whenua.”
Ka mea atu tona matua ki a ia, “ E tika ra koe, e taku
muringa, me te kahanga o toku koroheketanga: nau mai,
haere ake, kia kite koe i tou tupuna e uira mai ra i te taha o
te Rangi.”
Mutu kau ano ana korero, kei te rapu hoa te maia ra
mona i etahi tangata. Na, ka tae mai nga miromiro, nga
pitoitoi, nga tataeko, nga koriroriro, ia manu, ia manu, me
nga tirairaka, ka rupeke mai; katahi ratou ka haere i te
ahiahi, ka tae ki te whare o Hine-nui-te-po; rokohanga atu
e moe ana.
Ka mea atu a Maui ki ona hoa, “ E hoa ma, ki te mea
ka haere ahau ki roto i te puku o te ruahine ra, kauaka ahau
e kataina e koutou; engari kia ngaro rawa ahau ki roto i te
puku, a puta rawa i te waha; hei reira ka kataina ai ahau
e koutou.”
Ka mea atu nga hoa, “ E tama, ka mate koe.”


A NGA TUPUNA.
23
Ka mea atu ia ki a ratou, “ Ki te kata koutou i a au i
te mea katahi ano au ka tomo atu ki roto, ka mate rawa
au, mate rawa atu; engari ki te ngaro rawa au ki roto, puta
noa i te waha, ka ora ahau, ka mate a Hine-nui-te-po.”
Ka mea atu nga hoa, “ Haere ra, kei a koe ano te
whakaaro mou.”
Katahi te tama ka whakatika, whakawiria iho te tau
o te patu ki te ringa, ka tomo atu ki te whare, ka marere
nga kakahu—ano te kiri! me te anuhe tawatawa nga mahi
a te kauri, nga uhi matarau a Uetonga.
Katahi ka tomo, ko tona upoko ki mua. Ka ngaro te
pane, memene noa ana nga paparinga o te tini manu ra;
ka ngaro nga peke, tango atu ko te uma, katahi ano ka tino
kata nga tiwakawaka ra. Ano te ohoreretanga o taua rua-
hine, ana tuwhera ana nga kanohi, kopi ana nga ngutu;
rokohanga iho, ka whano ka o te uma ki roto, moturere mai
ana te hope ki waho.
Heoi ka mate tenei Maui: otira, mate rawa ake ia, kua
tupu ona uri, kua whanau ana tama; kei Hawaiki ano etahi
o ona uri, kei Aotea nei etahi—ko te tini o ona uri i noho
atu ano i Hawaiki, ko etahi i haere mai ano ki Aotea nei.
Ko te take tenei o te mate: ki ta te maori tikanga
korero, no te katanga a tiwaiwaka i a Maui-tikitiki-a-
Taranga i kutia ai e Hine-nui-te-po, a mate ana; koia ta
matou nei pepeha, “ He mahi atu ta te tangata, ma Hine-nui-
te-po e kukuti mai.”
Ka mutu nga mahi a nga tama a Makea-tutara raua ko
Taranga, me te mahi hoki a nga tama a Rangi raua ko Papa.
Ko tenei korero no te whakatupuranga o nga tupuna o te
tangata maori. A na reira matou, nga tangata maori, i mau
tonu ai ki enei korero o mua hei korero ake ma nga uri
ki muri ake nei i nga karakia maori, i nga whakatakoto
tupuna, i nga aha, i nga aha noa iho a te maori.


24
NGA MAHI
RUPE RAUA KO HINAURI.
Na ka tere nei a Hinauri i te moana, a ka maha nga marama
e tere haere ana ia, a pae noa atu i Wairarawa: a ka kitea
ia e Ihu-atamai raua ko Ihu-wareware e takoto ana i te
one; ka amohia ia e raua ki roto ki to raua whare, ka kawea
rawatia ia ki te taha o te ahi takoto ai; no reira ka murua
nga rimurimu me nga kohukohu i tona tinana; na ka ora
ia i reira.
Ka kite a Ihu-atamai raua ko Ihu-wareware, moea ana
ia hei wahine ma raua; no reira ka uia atu tona ingoa e
raua, “ Ko wai ra tou ingoa? ” Kaore hoki ia i whaki atu i
tona ingoa ki a raua, otira i kawea ketia e ia tona ingoa,
“ Ko Ihu-ngaru-paea.” Na ka moea ia e nga tangata ra e
Ihu-atamai raua ko Ihu-wareware.
A ka taro ka haere a Ihu-wareware ki te korero atu ki
a Tinirau. Na ka rongo a Tinirau, katahi ia ka haere mai
ki te tango atu i te wahine nei; a ka riro ia i a Tinirau. Otira
riro noa ake te wahine ra i a Tinirau, kua hapu ia i a Ihu-
atamai; tae rawa atu ia ki a Tinirau, ka tata hoki ka
whanau.
Na ka arahina ia e Tinirau ki tona kainga, ki Motu-
tapu: i reira hoki nga wahine a Tinirau e noho ana, ko nga
tamahine a Te Mangamangai-atua, ko o raua ingoa ko
Harataunga, ko Horotata; na ka kite mai nga wahine ra
ki a Hinauri e haere tahi atu ana raua ko Tinirau, heoti ano
ka riri raua ki a Hinauri mo ta raua tane; katahi raua ka
haere mai ki te patu i a ia kia mate; ka kanga mai hoki
raua ki a ia. Heoti ano katahi ka pouri te ngakau o
Hinauri, na katahi ka tahuri atu ki te makutu i a raua,
katahi ia ka whakahua i tana makutu, koia tenei,
“ Haruru te toki,
Ngahoa te toki,
Hei pao i to uru te toki,
Hei pao i to roro te toki,
Tena toki ka haruru,
Tena toki ka ngatoro,
Ko toki a Whiro-te-tupua,
Manawa ko koe,
Kai tangata.”


A NGA TUPUNA.
25
Mutu kau ano, ehara, kua ara nga raparapa o nga
wahine ra ki runga, na takoto ana i raro i te whenua, kua
mate; ehara, kua watea te tane mana.
Na i a Hinauri ano e ngaro atu ana i tona kainga tupu
ka noho nei tona tungaane, a Rupe, ka maharahara ki a ia,
a ka puta mai te konohinohi aroha o te tuahine ki a ia, a ka
mea ia ki te haere. Heoti ano katahi ia ka haere ki te kimi
i tona tuahine; ka haere nei ia, a poto katoa nga whenua
i a Rupe te haere, kihai rawa ia i kite i te tuahine. Na,
no reira ka puta mai he whakaaro ki a Rupe kia piki ia ki
a Rehua i runga; e noho ana hoki a Rehua i tona kainga i
runga, ko te ingoa o tona kainga ko te Putahi-nui-o-Rehua.
Na ka piki nei a Rupe.
Ka piki a Rupe, ka hahau, ka porangi ki a Rehua; ka
tae tera ki tetahi kainga nei, a ka karanga atu tera, “ Ka-
hore he tangata i runga nei? ”
Ka ki mai nga tangata o te kainga, “ He tangata ano
kei runga nei.”
“ E kore ranei au e tae? ”
“ E kore koe e tae. Ko nga rangi tenei i roherohea e
Tane.”'
Ka wahi ake a Rupe, noho ana i runga i tera rangi. Ka
tae ki tetahi kainga nei, a ka karanga atu a Rupe, “ He
tangata ano kei runga nei? ”
Ka ki mai nga tangata o te kainga, “ He tangata ano kei
runga nei.”
“ E kore ranei au e tae? ”
“ E kore koe e tae. Ko nga rangi i tuituia e Tane.”
Ka wahi ake a Rupe, noho ana i runga i tera rangi; a
penei tonu tae rawa ki te ngahuru o nga rangi. Na ka tae
ki te kainga o Rehua. Ka haere mai a Rehua kia tangi; na
tangi makuware ana a Rehua, na Rupe he tangi karakia:
no te tangi ka matau ai a Rehua ko Rupe tenei.
No te mutunga o te tangihanga, na ka kiia atu e Rehua,
“ Tahuna he ahi; ka ka te ahi, homai nga ipu.”
Ka takoto ki te aroaro.
Na ka mahara a Rupe, “ Kei whea ranei nga kai mo
enei ipu i homai nei? ”
Ka tirohia atu e Rupu, a e wetea ana e Rehua i roto i te
upoko—e here ana te upoko—ka rui i nga makawe; ka rere
ki waho nga pokai koko e kai nei i nga kutu o te upoko o
Rehua; ka mau nga tangata, ka patua; ka ki nga ipu i nga
koko, ka mauria ki te ahi, ka kohuatia; ka maonga, ka


26
NGA MAHI
mauria mai ki te aroaro o Rupe, ka tu ki tona taha; ka kiia
mai e Rehua kia kai.
Ka kiia atu e Rupe, “ E kore au e kai, titiro rawa atu au
e wetea ana mai i roto i tou upoko: na wai hoki te kai, i kai
ai i nga kutu o tou upoko? ”
No reira i mataku ai a Rupe—no te tangata o mua,
kahore i kai, tu tonu. Katahi ia ka ui atu ki a Rehua, “ E
Rehua, kaore ranei koe i rongo wawara o raro nei na? ”
Ka mea a Rehua ki a Rupe, “ Ae! i rongo au i te wa-
wara, ana kei raro kei Motu-tapu.”
Na katahi ano a Rupe ka whakakukupa i a ia, na ka
rere ia ki raro ki Motu-tapu, rere tonu ia, a tau noa atu ia
i te matapihi o te whare o Tinirau; a ka kite nga tangata,
ka karanga, “ A! he manu, he manu! ”
Na ka ki atu etahi, “Werohia, werohia!”
Na ka tatu, ka werohia ki a Rupe; naomanga mai a
Rupe, e whakangaua ketia ana ki te rakau; ka whati tana
tara, a ka he tera; ka hanga he tari, a ka hoatu, ka potaria
ki tona upoko; a ka whiu te kaki, kihai rawa ia i mau.
Me i reira ka mea atu tona tuahine ki nga tangata, “ A!
waiho koa kia titiro atu au.” Na ka titiro atu te wahine ra,
a ka kite ko tona tungane.
Katahi ka pataia atu e ia—kua mohio atu ia—“ He aha
te take i haere mai ai koe? ”
Ka kotamu ona ngutu.
Ka mea atu tona tuahine ki a Tinirau, “ E hoa, ko tou
taokete tenei.”
Ka mea atu a Tinirau, “ Ko wai? ”
Ka mea atu te wahine, “ Ko Rupe.”
Ko te rangi hoki ia i whanau ai te tamaiti a te tuahine;
na katahi ka whakahuatia iho e te tungane tana tangi,
koia tenei,
“ Ko Hina,
Ko Hina te tuahine,
Ko Rupe te tungane,
Me i na whea mai?
Me i na raro mai?
Me i na runga mai?
Whakapiki to ara,
Tatau to aroha,
Tatau ki Motu-tapu.”


A NGA TUPUNA.
27
Na, ka whakahua ake hoki te tuahine i tana tangi, ka
mea,
“ Ko Rupe te tungane
Ko Hina te tuahine
Me i na whea mai?
Me i na raro mai?
Me i na runga mai?
Whakapiki to ara
Ki a Rehua.”
Mutu kau ano te tangi a te tuahine, te hopukanga iho a
Rupe ki te tuahine, ki te tamaiti, haere ana, ka riro. Ka
haere raua, ka piki ki runga ki a Rehua. I a raua e piki ana
ka taka te whenua o te tamaiti ki te moana, ka kainga e te
mango. Koia ano tenei e whakahakari nei i roto i te mango.
A, ka tae raua ki te kainga o Rehua i runga, ko te ingoa
o taua wahi ko te Putahi-nui-o-Rehua. Na, rokohanga atu
e raua taua kainga nei e kino ana i te paru. Katahi a Rupe
ka karanga atu ki a Rehua, “ E Rehua! he kino kainga
nou! ” A muri iho ka mea atu ano a Rupe ki a Rehua, “ He
aha koa, e koro, he ngarara e patupatua atu e koe e horo
atu.” Na, ka puta te whakaaro i a Rupe kia tahuri ia ki te
whakapai i te kainga o te koroheke ra; na katahi ia ka
tahuri ki te tarai papa hei koko i te tahae o te kainga o
Rehua; ka oti, oti ake nga papa e rua, ko nga ingoa o nga
papa nei na, ko Tahitahia, ko Rakerakea.
Na katahi ka tahia te kainga o Rehua e Rupe, ka oti,
whakapaia rawatia, a ka pai. Ka hanga hoki e ia te heketua
hei whakareinga mo nga tahae. Ka whakaturia hoki te pou
purutanga ringaringa, ko te ingoa o taua pou ko te Pou-o-
Whatitiri. A ka oti katoa.
Na kei te moana ano te tama a Rehua; a roa rawa ka
hoki mai ia ; a kihai i taro kua tae mai, tae kau mai ano,
kua titiro ia, “ E! kua pai te kainga nei! ” ka titiro hoki ia
ki te heketua kua pai. Heoti ano ka mahara ia kia haere ki
te whakamatau i te heketua ra kia kitea te painga mo te
nohoanga. Na katahi ano ia ka haere atu ki te whakamatau
i te wahi i mahia ra e Rupe. A ka tae atu ia ki te taha o te
paepae ra, na ka hiki atu tetahi o nga waewae ki runga ki
te paepae ra, kua noho; na katahi ka totoro atu te ringa
ki te pou purutanga i huaina ra ko te Pou-o-Whatitiri; ka-
tahi ka hopu te ringa, ka u. Katahi ano ka whakamaro
mai; i te whakamarotanga mai ano i te pou ra, hua noa kei


28 NGA MAHI
te u, ehara, e maranga mai ana te pou ra, ka taka te tangata
ra, mate tonu atu, kaore hoki i ora mai. Ko te ingoa o taua
tangata nei ko Kaitangata; ko ona toto ena e tuhi i te rangi
na; no kona i huaina ai, “ Ka tuhi Kaitangata.” Na Rupe
tena tinihangatanga i mate ai te tama a Rehua: na, ko te
ingoa tawhito o Rupe ko Maui-mua; no te whakamanunga i
a ia ko Rupe.


A NGA TUPUNA.
29
TE PATUNGA 0 KAE.
Katahi ano Tu-huruhuru ka puta ki waho; ka rapu a
Tinirau ki te tohunga hei tohi; ka tikina i a Kae hei tohi mo
Tu-huruhuru; ka tae mai a Kae ki te kainga o Tinirau. Ka
mutu te tohi, ka karangatia e Tinirau tana mokamokai, a
Tutunui, i waho i te moana e haere ana, ka eke mai ki uta.
Ka tikina atu ka tapahia mai tetahi taha o taua ika nei; ka
taona ma te tohunga, ma Kae; ka kai a Kae, ka rongo
i te reka; ka mea ki te hoki ki tona kainga, ki Tihi-o-
Manono. Ka hoatu he waka hei hokinga mona; otira kihai
ia i pai kia eke i runga i te waka. Ka noho ia, he nuka
nana kia eke ai ia i runga i te ika nei, i a Tutunui; kua rongo
hoki ia i te reka o taua ika nei. Hoatu ana a Tutunui hei
waka mona; ka ki atu a Tinirau ki a ia, “ E tata koe ki uta e
oioi te ika, e rere ki te taha katau.” Na katahi a Kae ka
haere, tino rerenga, a ka tata ki uta, ka oioi te ika ra kia
peke atu a Kae ki uta, noho tonu a Kae, ka pehi tonu, kaore
hoki i rere ki raro; a ka ki nga pihapiha o te ika ra i te
onepu, ka mate; ka toia e Kae ki uta hei kai mana. Ka
tupu te pakanga ki tena iwi, ki te Aitanga-a-te-Popohoro-
kewa; ka taona taua ika nei ki te umu, ka rautaongia ki te
koromiko, e mau na ano te hinu i te koromiko; koia tona
whakatauki, “ Tena te kakara o Tutunui.”
Ka tatari a Tinirau ki a Tutunui kia hoki mai; a ka roa,
ka mea ia, “ Kei whea ranei? kei whea ranei?” A muri iho
ka taona, na ka haere te kakara ki a Tinirau, ka rongo a
Tinirau raua ko tana wahine ki te kakara, na ka mohio kua
mate te mokai a ta raua tamaiti, a Tu-huruhuru, kua pau i
a Kae.
Katahi ka utaina te waka o Hine-i-te-iwaiwa; rupeke
ake ki runga ki taua waka nei hokorua, ko Hine-i-te-iwaiwa,
ko Rau-kata-uri, ko Rau-kata-mea, ko Itiiti, ko Rekareka,
ko Rua-hau-a-Tangaroa—kaore etahi i mohiotia.
Ka ki atu te tuahine o Tinirau ki a ia, “ He aha te tohu
o Kae?”
Ka ki atu ia, “He niho tapiki.”
Na ka hoe ratou, ka tae ki te kainga o Kae; ka hui tera
iwi ki te matakitaki; ka ahiahi, ka ka te ahi ki roto ki te
whare o Kae, ka hui te tangata ki roto, ka ki; ko tetahi taha


30
NGA MAHI
i te manuhiri, ko to Kae moenga kei te taha o te pou-toko-
manawa. Ka whakakitea nga mahi a Rau-kata-uri i reira,
te waiata, te putorino, te koauau, te tokere, te ti ringaringa,
te ti rakau, te pakuru, te papaki, te porotiti: mutu katoa
enei mea kaore hoki a Kae i kata. Ka whakaaro ratou, “ Me
aha ra, kia kata ai a Kae?” Ka rapua e ratou he tikanga
hei mamingatanga ma ratou i a Kae, a ka kitea. Na katahi
ka haka e ratou, koia tenei ta ratou haka,
“ Ako au ki te kowhiti,
Kaore te kowhiti.
Ako au ki te whewhera,
Kaore te whewhera.
E kowhiti Nuku,
E kowhiti Rangi,
E kowhiti werewere.
Puapua e!
Hanahana e!
Tinaku ai.”
Mutu kau ano ta ratou haka, tino katanga o Kae i kata ai, na
katahi ia ka mohiotia e ratou, ka kitea hoki nga kikokiko o
Tutunui e mau ana i nga niho—he niho tapiki hoki tona
niho. Ko ta maua nei whakatauki tenei e mau nei, ka rongo
te tangata ki te kupu a tetahi tangata, ka pai, ka kata, kei
reira tetahi ka mea atu, “ Ka kata Kae.”
Te kitenga ano o nga wahine ra i nga kiko o Tutunui e
mau ana i te niho o Kae ka tineia te ahi; ka tae a Kae ki
nga paua, ka whakapiria ki nga kanohi, kia ki atu ai nga
wahine ra kei te oho ia. Ka rotua te whare e nga wahine ra,
ka whakamoemoea kia moe, kia tupuatia ai a Kae e ratou;
ka warea te whare katoa e te moe, me Kae hoki. Na katahi
nga wahine ra ka whakararangitia puta noa ki to ratou
waka, matatira tonu to ratou tu: tokorua nga mea nana i
tiki atu a Kae, hapainga tonutia mai i roto i ona takapau, ka
hoatu ki o te whatitoka, kapohia tonutia atu e etahi: ka pera-
tia tonutia, tae atu ana ki nga mea i runga i te waka; ka ata
whakamoea ki runga ki te waka. A haere atu ana a Kae i a
Hine-i-te-iwaiwa raua ko Rau-kata-uri, ka tae ki to raua nei
kainga: na kawea ana e ratou a Kae, ka whakatakotoria ki
te pou-tokomanawa o te whare o Tinirau, kia rite ai ki tona
moenga i te pou-tokomanawa o tona whare.
Ko tona whare, he whare kopae, ko to Tinirau he whare
paikea. Ka ako atu a Tinirau ki nga tangata o te kainga,
“ E puta au i te ata, kia kaha te karanga, Ko Tinirau! ko


A NGA TUPUNA. 31
Tinirau! ” Na, ka awatea ka puta a Tinirau e haere mai
ana, ka pa te karanga, “ Ko Tinirau! ko Tinirau! ”
Ka maranga ake a Kae, ka noho a Tinirau ki te roro
o te whare, ka oha atu ki a Kae, “ Tena koe! ” Ka mea atu
ano ia, “ Na wai koe i homai ki konei? ”
Ka ki atu hoki a Kae, “Na wai hoki koe i homai ki
konei? ”
Ka mea atu a Tinirau, “ Tena tirohia te ahua o tenei
whare.”
Ka titiro a Kae, ka mea atu ki a Tinirau, " Ko toku
whare ano tenei.”
Ka ki atu a Tinirau, “ Kei whea te matapihi o tou
whare? ”
Ka titiro a Kae, kua rere ke te ahua o te whare, ka
mohio ia, “ Koia ano no Tinirau tenei whare.” Ka tuohu
ia.
Ka toia mai ki waho, ka patua, ka mate a Kae.
Ka rongo tona iwi, te Aitanga-a-te-Popohorokewa, ka
rewa te ope, ka mate a Tu-huruhuru; ka kawe nei a Tinirau
ki te rapu utu mo tana tamaiti.


32
NGA MAHĪ
WHAKATAU-POTIKI.
Na. ka tupu i konei a Tu-huruhuru, te iramutu a Rupe; he
poriro ia, na Ihu-atamai raua ko Ihu-wareware tetahi taha,
na Tinirau tetahi taha, nana hoki i whakawhanau. Na ka
moe a Tu-huruhuru i a Apakura, ka whanau tana ki waho,
ko Tu-whakararo, muri iho, ko Mairatea, muri iho ko wai
ko wai, ko wai, a muri iho ko Whakatau-potiki, to ratou
whakapakanga ko Reimatua. Na ka moe a Mairatea i te
tama a Popohorokewa; a ka noho nei a Tu-whakararo, a
ka aroha ki te tuahine; ka haere ia ki te toro, na katahi
ia ka haere, a ka tae ki tetahi whare nui, ko te Uru-o-
Manono te ingoa o taua whare, ka noho ia i reira; ka hiahia
mai te tuahine o tona taokete ki a ia, ko Maurea te ingoa o
taua wahine; otira e whaiaipo ana hoki taua wahine nei ki
te tane o te uri o te Ati-Hapai, no te tini hoki o te Ati-
Hapai tenei whare, a te Uru-o-Manono.
Na ka noho ki reira a Tu-whakararo: ka hiahia nga
tangata o taua iwi ki te takaro ki a Tu-whakararo; heoti
ano kihai hoki ia i tohe, whakatika tonu atu ki runga. Na
katahi raua ka takaro ko te whaiaipo a te tuahine o tona
taokete ra (ko te wahine tenei i hiahia mai nei ki a ia) ; ka
naomia atu e Tu-whakararo, ka hinga ki raro te tangata
ra, ka mutu; tu mai ano, ka naomia atu ano e ia, ka hinga
ano taua tangata ra. Na katahi ka kataina e te tini o te
Ati-Hapai taua tangata no te rua o nga hinganga ki raro i
a Tu-whakararo; ka noho ia ki raro, ka pouri hoki ia ki a
ia e kataina ana e te tini o te Ati-Hapai; ka mutu hoki a
Tu-whakararo, ka noho ki raro kakahu ai i ona.
Te tirohanga mai o te tangata ra e whakararu ana a
Tu-whakararo ki te kakahu i nge ona, te whakatikanga mai
o taua tangata tanumia ana nga kanohi o Tu-whakararo
ki te oneone; ka pura ona kanohi, whakawarea ai koa a
Tu-whakararo ki te mirimiri i ona kanohi; heoti ano hahau
kau ana te patu a taua tangata ki a Tu-whakararo. Heoti
ano ka mate i konei a Tu-whakararo. Mate kau ano ia,
ka kotikotia e taua iwi, ka kainga, ka pau; a ko nga iwi
ka whakairia ki runga ki te whare, ki te tahuhu o te Uru-
o-Manono: i reira ka whakarongo ake te tuahine ki nga
iwi o te tungane e tatangi ana i runga i te whare, e penei


A NGA TUPUNA.
33
ana na, “ Tauparoro! Tauparoro! ” Ka rongo ake te tua-
hine ki nga iwi ra e tangi ana, “ Tauparoro! Tauparoro! ”
Ka karanga ake ai te tuahine, “ E tangi! E iwi, kainga e
te tini o te Ati-Hapai, ko wai tou tangata hei tangi i a
koe, hei ngaki hoki i tou mate? ”
Na ka tae te rongo ki ona taina, ki a Whakatau ratou
ko ona tuakana; ka rongo ratou, ka mamae ki to ratou
tuakana. Na katahi ka taka a Whakatau i te mahara kia
haere ia ki te takitaki i te mate o tona tuakana, o Tu-
whakararo, a ka kitea e ia te tikanga. Na katahi ratou ka
tahuri ki te tarai waka; ka oti o ratou waka, ka huaina nga
ingoa ko Whiritoa, ko Tapatapa-hukarere, ko Toroa-i-tai-
pakihi, ko Hakirere, ko te Mahunu-awatea, ko wai waka
atu hoki, ko wai waka atu hoki.
A ka oti nga waka nei te aukaha. Ka patua e Apakura
nga o mo te taua: i a ia e patu ana i nga aruhe hei o mo
te taua takitaki i te mate o tana tamaiti ka whakahuatia e
ia tana tangi, koia tenei,
“ Tukituki te whata o te aruhe,
Tau ake ki Ahuahu;
Tukituki te whata o te aruhe,
Tau ake ki moana.
Tangi ki runga,
Aua, e Tu, e hai!
Taku mate te tupu,
Aua, e Tu, e hai!
Taku mate hara kore,
Aua, e Tu, e hai!
A hikihiki,
Me te hikihiki;
A huki, toto,
Me te huki toto,
Aua mate
E Tu, e hai.”
Na katahi ka rewa te taua a Whakatau-potiki, haere
ake kotahi te mano nga waka. Ka rewa ki te moana, ka
hoe, a u atu ki tetahi whenua. Na katahi ka whakakite te
taua ra i tana waewae; ka ara he matua, ka ara he matua,
e haere ana kia whiti ki tawahi o te awa; a kore kau noa
ake te awa ra i whitikia e nga mano ra. E takoto tonu
ana te hokowhitu o Whakatau-potiki. Ka mutu nga mano
ra, katahi ano ka whakatika te hokowhitu ra i raro, katahi
ka haere te hokowhitu ra, tae mar ire ki te taha o te awa
ra, katahi ka peke te hokowhitu ra, hokowhitu, hokowhitu
3


34
NGA MAHI
atu ki tawahi o te awa; ka mutu te tutu waewae. Ka ka-
ranga atu a Whakatau-potiki i reira ki te taua, “ E te taua
nei, hei te po taua hoe ai, kei kitea taua e te tangata
whenua.” A ahiahi kau ano ka karanga atu a Whakatau-
potiki ki tona hokowhitu kia haere ratou ki te unuunu i nga
puru o nga waka o te mano ra; a rongo tonu ona tangata.
Katahi ratou ka haere ki te unuunu i nga puru o nga waka
ra, a rupeke katoa te mano waka ra; ka mutu katahi a
Whakatau-potiki ka karanga i te taua ra kia rewa i te po.
Na ka tatu te taua ra, ka tahuri ki te toto i' nga waka; ka
rewa he waka, ka rewa he waka, ka rewa he waka, ka rewa,
ka rewa, ka rewarewa katoa; katahi ka utauta, ka rupeke te
mano ra ki runga ki ona waka: tona totohutanga; a heoti
ano hoki marire ki uta nga waka o te mano ra, ki uta taute
hoki ai i a ia.
Na ka whakatika nga waka o te hokowhitu o Whaka-
tau, ka hoe nei, a ka tae ki te wahi i tutata atu ki te wahi i
tu ai te Uru-o-Manono, ka u; katahi te hokowhitu ra ka
whakataka i taua whare, a taka noa; ka kapi katoa hoki
nga whatitoka—e waru hoki nga whatitoka o taua whare.
I te hokowhitu ra ano e whakataka ana i taua whare, ka
puta mai a Hioi, ka hopukia e Whakatau, ka mau; ka uia
atu ki a ia, “ Kei whea ra toku tuahine? ”
Ka mea mai te tangata ra “ Kei roto i te whare.”
Ka uia atu ano e Whakatau, “ Kei whea te moenga o
Popohorokewa? ”
Ka mea mai ano ia, “ Kei te pou-tokomanawa.”
Ka uia atu ano e Whakatau, “ He aha ra te tohu? ”
Ka kiia mai e ia, “ Ko te niho te tohu, i whati.”
A ka ui atu a Whakatau ki a ia, “ Kei whea toku tua-
hine e moe ana? ”
Ka mea mai ano taua tangata, “ Kei te whatitoka.”
Ka mutu nga uiuinga, ka naomia atu e Whakatau te
tangata ra, ka tapahia te arero, ka motu. Katahi ka whaka-
korerotia e ia, a ka rongo ia, kei te tika ano nga kupu;
na katahi ka tikina rawatia ki te putake tapahi mai ai, ka
motu; ka whakakorerotia ano e ia, a kua nana te reo.
Na katahi ka tonoa e ia kia haere te tangata ra ki te
tiki i tona tuahine; na ka haere te tangata ra ki te tiki i te
wahine ra; i roto taua wahine i te whare o tona hungawai o
Popohorokewa, i te Uru-o-Manono. Ka tae te tangata ra,
ka tomo ki roto, ka kitea mai e te tini o te Ati-Hapai e
noho ana i roto i tona whare, i te Uru-o-Manono; ka uia


A NGA TUPUNA.
35
mai tona haerenga atu, te mea hoki i haere atu ai ia, “ He
aha te korero?” Na ka korero ia: ehara, ngangahu ke
ana te whakahuatanga mai o nga kupu: na ka mea nga
mano ra, “ He aha tenei mea? ” Heoti ano kua mohio te
wahine ra, na Whakatau i maminga; na kua puta mai te
wahine ra ki waho, ka haere mai, ka kite i a Whakatau.
Ka tangi raua ko te tungane.
Ka mutu, ka mea atu te tungane, “ Kei whea te moenga
o Popohorokewa? ”
Ka mea mai te tuahine, “ Kei te pou-tokomanawa.”
A ka mea atu ano te tuahine, “ Kua kitea koe e te tini
o te Ati-Hapai.”
Ka mea atu te tungane, “ A! me pewhea ra au? ”
Ka mea mai te tuahine, “ Me mutumutu koe.”
“ Ae! ” Whakaae ana te tangata ra.
Katahi ka mutumutua e te tuahine, ka oti, ka pania
ki te ngarahu, kapi katoa. Na ka haere raua ko te tuahine
ki roto ki te whare, ko Hioi ano hoki tetahi (ko ia i tapahia
ra e Whakatau te arero) i haere tahi, ka tae ki roto; tae
noa atu, kua mate te ahi o roto o te whare ra.
Ka mea nga tangata o roto, “ Tahuna te ahi, tahuna
te ahi, he tangata, he tangata! ”
Ka tahuna te ahi, ka ka; ka ka ano, ka kite nga mano
ra i a Whakatau-potiki; ka titiro ki a ia, ka kata, ka mea,
“ He mangumangu! He mangumangu! ”
Inamata kua kata a Popohorokewa. Na kua kite atu a
Whakatau i a Popohorokewa, i tona niho hoki i whati ra. K
mau ana ano te taura i te ringa o Whakatau. Na ka tango
ia i te taura i tona ringa ra, ka whiua atu ki runga ki te
upoko o Popohorokewa; ehara, ka mau. Na, no te maunga
ki te kaki katahi raua ko te tuahine ka rere ki waho, ka
kumea te taura ra. Na, ka piki a Whakatau ki runga ki te '
tuanui o te whare, katahi ka whakahua i tana tau> koia
tenei,
“ Tera to matua
Te taka i te whare ra.
Ehara, ka huritua,
Ehara, ka huriaro,
Ehara, ka riro i a koe
Te hono o Tu e moe nei.
Kaua te ki,
Kaua te rea,
Whiria he kaha tuatinitini mou,
Whiria he kaha tuamanomano mou,


36 NGA MAHI
He koutu whenua,
He tarawa moana,
E kore e taea e koe te riri:
Toa iti hoki
Ko te toa
Ko Whakatau,
Whakatau anake,
Eke!
Eke!
Eke penu!
Hui e!
Taiki e! ”
Na katahi ano ka oho te hokowhitu ra i raro i te
whenua, ka tahuna te whare ra, a te Uru-o-Manono, ka
wera; ka hoki te taua, ka kawea te taiaroa ki a Apakura,
te whaea o Tu-whakararo. Heoti ano ka ea te mate o Tu-
whakararo.
Na kia mohio, kia rongo hoki, kaore o Whakatau-potiki
uri; engari ko to muri iho i whai uri, nana i whakatupu he
uri mo raua; ko te ingoa o tona taina, ko Reimatua, nona
nga uri i puta ki te ao; ko ia i whakataukitia ai, “ Nga uri
o Whakatau-potiki,” no te mea ko nga uri o tona taina.
Na ko nga uri o te taina o Whakatau-potiki ko Haumanga;
tana ko Turu-ngata; ta Turu-ngata, ko Hunanga-pango; ta
Hunanga-pango, ko Kahui-rako; ta Kahui-rako, ko Kahui-
tangaroa; ta Kahui-tangaroa, ko Tarai-kamo; ta Tarai-
kamo, ko Te Kikiwa; ta Te Kikiwa, ko Tu-whakararo.


A NGA TUPUNA.
37
TAWHAKI.
Me haere tenei i nga mahinga a Tawhaki. Ko Hema ka
moe i a Uru-tonga. Ko Tawhaki, tona teina ko Karihi. Ko
Hine-piripiri te wahine a Tawhaki. Ka haere ratou ko ona
taokete ki te hi ika i runga i te papa kohatu; tokowha nga
taokete o Tawhaki, ka hoki tokorua ki te kainga, ka haere a
Tawhaki i a raua; ka tata ki te kainga ka patua, ka tanumia;
ka haere atu raua ki te kainga.
Ka ki mai to raua tuahine, “ Kei whea to korua tao-
kete? ”
Ka mea atu raua, “ Kei te hi ano ratou.”
Ka whanga te wahine nei ki era tungane ona; ka tae
mai raua, ka uia atu ano e to ratou tuahine, “ Kei whea to
koutou taokete? ”
Ka mea atu raua, “ I haere mai na hoki ratou.”
Ka mahara te wahine ra kua mate; haere ana ki te
whakataki, ka kite ia e takoto ana, kua mate—kahore i
mate rawa—waha ana e ia ki to raua whare, ka horoia ona
patunga.
Ka ki ake a Tawhaki, “ Tikina he wahie moku.”
Ka haere te wahine, ka mea atu a Tawhaki, “ E kite
koe i te rakau roa e tu ana, turakina ka amo mai.”
Haere ana te wahine, ka kite i te rakau e tu ana, ka
turakina e ia, ka amohia mai. Ka tae mai ki te whare,
ka tahuna roroatia e ia ki te ahi; koia i tapa ai e ia te ingoa
o tana tamaiti ko Wahie-roa.
Ka ora ake a Tawhaki i tona mate, ka haere ki te
hanga pa mo ratou ko tona iwi ki runga ki te maunga, ka
noho ratou i reira. Katahi ka tukua iho te ua o te rangi, ka
ngaro te whenua. mate katoa nga tangata; koia i tapa ai
tona ingoa, “ Ko te hurihanga i Mataaho:” ka mate tera.
Katahi ka haere a Tawhaki raua ko tona teina ki te
takitaki i te mate o to raua matua. He iwi ke nana i tiki
mai, i patu; ko te ingoa o taua iwi nei ko te Ponaturi; ko
tona kainga kei roto kei te wai; ko te whare moenga o taua
iwi nei kei uta, ko te ingoa o taua whare nei ko Manawa-
tane.
Ko te matua o Tawhaki i maua matetia atu, ko te
wahine anake i haere ora. Katahi a Tawhaki raua ko tona
teina ka haere ki te whakataki i taua iwi nei; ka kite raua


38
NGA MAHI
i te whare nei, i Manawa-tane; rokohanga atu ko to raua
whaea e noho ana, ko nga iwi o to raua matua e iri ana i
runga i te whare; ko taua iwi nei i roto ano i te wai; kia
ahiahi ka hoki mai ki roto ki tona whare, ki Manawa-tane.
I tawhiti ano a Tawhaki raua ko tona teina, ko Karihi,
e haere atu ana, ka hapainga atu te karakia a Tawhaki:
ka rongo nga iwi o tona matua, o Hema, ka tatangi nga iwi
o Hema i runga i te whare; i rongo ki a Tawhaki e karakia
haere ana mai. Ka tae mai raua ki te whare, ka tangi raua
ki to raua whaea, ki a Uru-tonga.
Ka mutu te tangi, ka ki atu to raua whaea, “ Haere, e
hoki! Ka mate korua, he nanakia te iwi nei.”
Ka ki atu a Karihi ki a ia, “ Kia pewhea te ra ka hoki
mai tou iwi.”
Ki atu ana to raua whaea, “ Kia ngaro atu te ra ki te
moana.”
Ka ki atu ano a Karihi, “ He aha koe i whakaorangia
ai?”
Mea atu ana ia, “I whakaorangia au mo te takiritanga
o te ata; kei te whatitoka tonu nei toku nohoanga, koia i
tapa ai toku ingoa e te iwi nei ko Tatau; he karanga mai
hoki na ratou ki a au i te po, “ Tatau, e, ka awatea? ” Ka
karanga atu au, “ Kaore, ko te po nui, ko te po roa, ko te po
whakaau te moe; emoe!”
Ka ki atu ano a Karihi ki to raua whaea, “ E kore
ranei maua e ngaro ki konei?”
Ka mea atu to raua whaea, “ Haere, e kore korua e
ngaro, ka hongia ki te piro.”
Ka ki atu a Karihi, “ Me kuhu e maua ki roto ki nga
paru o te whare nei.”
Ka mea atu ano to raua whaea, “ E kore korua e ngaro
ki kona.”
E noho puku tonu ana a Tawhaki.
Ka ki atu ano a Karihi, “ Ka ngaro maua ki konei;
tenei ano a maua karakia hei huna i a maua.”
Ka whakaae to raua whaea; ka piki raua ki runga ki
te tuanui o te whare, ka tapatapahia nga paru o te whare,
ka kuhu raua ki roto. Ka karanga ake to raua whaea, “ Kia
tata ki te awatea ka hoki iho ki te purupuru i te whare.”
Na kua ngaro te ra, na kua eke rawa mai taua iwi nei
ki uta: kotahi i tukua mai ki te toro—tona tikanga mai ano
tenei o mua iho—ka tu ki te whatitoka o te whare, kua
rongo i te piro o Tawhaki raua ko Karihi, kua tu te ihu;


A NGA TUPUNA.
39
te tunga ake ano o te ihu e tamia ana e nga mano tini, ngaro
noa iho te piro. Katahi ka whawhao ki roto ki tona whare,
a ka ki te whare, he mano tini ki roto; ko te moenga i moe
ai.
Ka waenganui po, ka haere iho raua ki raro, ka puta
atu to raua whaea ki waho, ka noho ratou i te whatitoka.
Ka ki atu a Karihi, “ Me pewhea e mate ai tou iwi e moe
mai nei?”
Ka mea atu to raua whaea, “ Ma te ra e patu.”
Katahi a Tatau ka hoki ki roto; ka karanga ake tona
tangata, “ Tatau, e, ka awatea?”
“ Kaore! kaore! Ko te po nui, ko te po roa, ko te po
whakaau te moe; e moe!99
Ka tata ki te awatea, ka karanga atu a Tatau ki ana
tamariki, “ Purupurua te whatitoka me te matapihi.”
Ka karanga mai ano taua tangata nei ki a Tatau,
“Tatau, e, ka awatea? 99
“ Kaore! kaore! Ko te po nui, ko te po roa, ko te po
wkakaau te moe; e moe!99
Ko te rua tenei o nga karangatanga ki a Tatau. Kua
awatea, kua puta rawa te ra, ka eke rawa mai te ra ki
runga: ka karanga ano taua tangata nei, “ Tatau, e, ka
awatea? 99
Ka karanga ia, “ Ae.”
Ka mea atu ki ana tamariki, “ Tangohia te puru o te
whatitoka, o te matapihi.” Tangohia ana e raua; na titi
tonu te ra ki roto. Heoti, kihai i patua e te ringaringa
tangata, na te ra anake i patu. Katahi ka tikina ake nga
iwi o to raua matua, ka tahuna te whare ki te ahi, me nga
tangata ano i roto, kua mate noa ake ra hoki i te patunga
a te ra: hoki ana ki to raua kainga me to raua whaea, maua
ake hoki nga iwi o to raua papa.
Ka rongo tetahi wahine no runga i te rangi ki te toa
o Tawhaki i patua ai te iwi nei, te Ponaturi, ki tona pai
hoki, ka haere iho i te po: rokohanga iho e moe ana a Ta-
whaki, ka hura atu i nga kakahu o Tawhaki, ka tomo ia ki
roto, ka moe i a ia. Ka hori a Tawhaki he wahine no tenei
ao ano; na ka moe raua. Kaore i awatea kua ngaro te
wahine ra, kua hoki atu ki te rangi; oho rawa ake a
Tawhaki, papaki kau ana ki to raua moenga. Pena tonu te
tikanga a Tangotango i nga po katoa taea noatia te hapu-
tanga i a Arahuta: no te haputanga katahi ka whakakite i


40
NGA MAHI
a ia ki a Tawhaki, ka noho iho i te ao nei; na katahi ka
mohio a Tawhaki no te rangi tenei wahine.
Na katahi ka ki mai te wahine ra ki a Tawhaki, “ E
whanau ta taua tamaiti he tane maku e horoi, ka whanau
he wahine mau e horoi.”
Whanau rawa mai he wahine, ka horoia e Tawhaki;
muri iho ka whakapiroa e Tawhaki te kotiro, ka mea,
“ Ata! te piro! ”
Ka tangi a Tangotango. Te whakatikanga o Tango-
tango tu ana i runga i te tekoteko o te whare; katahi ka rere
atu a Tawhaki ki te hopu, kihai i mau.
Na ka karanga kau ake a Tawhaki, “ E whae, hoki
iho.”
Ka karanga iho te wahine ra, “ E kore au e hoki atu.”
Ka karanga ake ano a Tawhaki, “ He aha to koha ki a
au?”
Ka karanga iho a Tangotango, tana wahine, “ Tenei
taku koha ki a koe, kei hopu tou ringa ki te aka taepa, engari
kia mau ki te aka matua.” A ka ngaro atu ia.
Ka noho a Tawhaki, ka ngau kino te aroha i a ia ki tana
wahine raua ko tana kotiro. Mate noa te marama e ngaro
atu ana, katahi ka karanga atu ki tona teina, ki a Karihi, ka
ki atu ki a ia, “ E hoa, ka haere taua ki te whakataki i taku
kotiro.”
Whakāae ana a Karihi, “ Ae.”
A haere ana raua me nga taurekareka tokorua; ka tae
ki te huarahi, ka ki atu a Tawhaki ki nga taurekareka, “ E
tae atu tatou ki te pa o Tongameha, kaua e titiro atu, kei
mate korua.”
Ka haere ratou ka tae atu; titiro ana tetahi o ana
pononga, tikarohia ake te kanohi e Tongameha; haere ake
tokotahi i a Tawhaki raua ko Karihi.
Ka tae ki te take o te pikitanga, rokohina atu e noho
ana te ruahine matakerepo i reira, i te take o te piki-
tanga ; kei a ia e pupuri ana nga pito o nga taura. Ko tana
mahi he tatau i ana taro—kaore ona kanohi e kite atu i te
tangata; tekau nga taro e tihi ana i tona aroaro. Ka timata
te tatau. “ Ka tahi, ka rua, ka toru, ka wha, ka rima, ka ono,
ka whitu, ka waru, ka iwa.” Na kua riro mai te tekau
i a Tawhaki; ka kimi ano ia te kitea te tekau. Na ka
tatau ano te wahine ra, ka tae ki te iwa, na kua riro mai i a
Tawhaki te iwa. Ka tatau ano, tatau rawa iho e waru ano


A NGA TUPUNA.
41
taro, kua riro e rua. Katahi ka mohio he tangata e hanga-
rau nei i a ia; katahi ka tukua tana patu i raro i a ia, kia
porotiti haere ki te kimi i a Tawhaki raua ko Karihi. Ka
takoto a Tawhaki raua ko Karihi ki raro, waiho kia rere
ana i runga; ka hoki mai ano tana patu ki raro i a ia.
Katahi ka motokia te kanohi e Karihi; katahi ka rere nga
ringaringa ki nga kanohi, ka karanga, “ Ko wai ra tenei? ”
Katahi ka pakia atu e Tawhaki nga kanohi—na kua
titiro. Katahi ka mohio ko ana mokopuna, ka tangi
ia. Ka mutu te tangi, na ka patai mai te ruahine ra, “ E
haere ana koe ki hea? ”
Ka ki atu a Tawhaki, “ E haere atu ana ahau ki te
whakataki i taku kotiro.”
“Kei hea?”
“ E! kei te rangi.”
“ He aha i haere ai ki te rangi? ”
Ka ki atu a Tawhaki “No reira ra te whaea, he tama-
hine na Whatitiri-matakataka.”
“ A! tenei te ara, waiho mo te ata koe ka piki ai.”
Ka karanga atu te tangata ra ki tana taurekareka,
“ Tahuna he kai.”
Ka tahuna, ka maoa, ka kai; moe tonu iho nga tangata
ra.
I te ata ka karanga atu a Tawhaki ki te taurekareka,
“ Tahuna he kai kia ora ai te haere.” Ka mutu te kai ka
tae te tangata ra ki tana taurekareka, ka hoatu hei utu mo
te ruahine ra.
Ka karanga mai te wahine ra, “ Tenei tou ara, kia mau
ou ringa; e piki koe kei taka ki waenga, kei titiro iho koe
ki raro nei, kei puawhe, kei taka iho koe; kei hopu hoki
tou ringa ki te aka taepa, engari kia mau ki te aka matua.”
Na ka rere a Karihi ki te aka taepa. Katahi ano ka
whiua ki te taha o te rangi; ka puta tera hau, na ka kawea
ki tena taha o te rangi; ka pa ki reira, ka puta te hau o te
whenua, ka whiua ki te rangi; katahi ka whakahokia iho e
te hau o runga. Katahi ka karanga ake a Tawhaki, “ Ko-
hera ou ringaringa.” Na ka tu iho a Karihi, ka tangi raua
mo te oraititanga o tona teina. Ka mutu te tangi, ka ki atu
ki tona teina, “ E hoki koe ki a taua tamariki ” Hoki ana
ia ki te kainga.


42
NGA MAHI
Ka piki a Tawhaki, ka karanga ake te ruahine mata-
kerepo, “ Kia u ou ringa.” Ko te karakia tenei a Tawhaki
i tona piki ki te rangi,
“ Piki ake Tawhaki
I te rangi tuatahi,
I te rangi tuarua,
He auru te rau o te Tawhaki,
Tawhaki nui.
Ko te ara o Hema,
Turuturu ki te rangi,
Mau anakenake
Taku tama ka tangi
Ki roto Whangatoreka,
To Whangatoreka,
To ai.”
Ka eke ia ki te rangi, ka tae atu ki te whare o tona
tupuna wahine, o Whaitiri, ka karanga atu tera, “ Ko taku
mokopuna tenei.” Ka ki atu ano a Whaitiri, “ Haere, kia
kite koe i tau tamahine i kawhakina ake nei e tau wahine,
e Tangotango.”
Haere ana a Tawhaki, ka tata ki te kainga, ka whaka-
kinokino i a ia; na kua penei me te koroheke nei te ahua.
Ka haere atu, ka kitea mai e ona taokete, e nga tangata e
tarai waka ana, ka karangatia mai, “ Ta tatou nei koroheke
ra! ” Ka tae atu te tangata ra, ka noho ki te taha o te
hunga e tarai waka ra.
Ka ahiahi, ka karanga mai nga tangata, “ E koro, haria
nga toki nei.”
“ Ae, hoatu! ” Ka karanga atu te koroheke nei, “ Ko
koutou ki mua, e kore au e hohoro.”
Ka haere. I muri ano te koroheke ra, te hopukanga atu
ki te toki, tahi mai ano i te ihu, a te noko atu ana; tahi mai
ano i te noko, a te ihu atu ana; ka oti tetahi taha, tetahi
taha. Ka haere, ka hari i nga toki ra, haere tonu. Ka tata
ki te kainga, ka kite nga wahine tokorua i haere atu ki te
whai wahie.
Ka karanga atu tetahi ki te hoa, “ E hoa, he koroheke!”
Ka ki mai te hoa, “ Ta taua nei taurekareka.”
Ka ki atu tetahi, “ Hoatu he wahie ki a ia.” A whaka-
waha ana e raua te wahie ki a Tawhaki.”
Ka tae ratou ki te kainga, ka karanga atu nga wahine
ra, “ He koroheke ta maua.”


A NGA TUPUNA.
43
Ka karanga mai a Tangotango, 44 Arahina mai ta tatou
nei koroheke.”
Ko Tawhaki ano tera te karangatia mai ra e tana wa-
hine, e Tangotango; kua kite atu ia i a Tangotango e noho
ana mai raua ko tana kotiro, haere tonu atu ki te nohoanga
o Tangotango.
Ka hahangia mai e te katoa, “ Kaua koe e haere atu
ki reira, ka tapu koe i te nohoanga o Tangotango.”
Haere tonu atu te koroheke, ra, te wahanga atu o ana
wahie, tae tonu ki te ahi o Tangotango.
Ka ki mai nga tangata, “ A! kua tapu tenei koroheke.”
Kaore ano a Tangotango i mohio ko Tawhaki tenei, ko
tana tane; noho atu ana, noho mai ana, i tetahi taha o ta
raua ahi.
Ka noho, ao noa atu te ra i te ata, ka karanga mai ano
nga taokete, 44 E koro, hapainga nga toki nei.” Ka haere
atu te koroheke ra.
Ka haere atu ki te tarai i to ratou waka, ka tae atu, ka
titiro nga taokete, ka karanga, 44 He ahua ke tenei no te
waka nei, na wai ra i tarai?”
Ka noho, ka tarai ano nga tangata ra i to ratou waka,
ahiahi noa. Ka karanga mai ano nga tangata ki te koroheke
ra, 44 E koro, haere mai ki te hapai atu i nga toki nei.”
44 Ae!” Na ka haere ano. I muri ano, te maunga atu
ki te toki, ka tarai ano i te waka ra; ka oti, ka haere, ka tae
ano ki te kainga, haere tonu ki runga i nga nohoanga o
Tangotango, ka noho.
Ao noa te ra, ka hoki ano ki te tarai i to ratou waka.
Ka karanga ano nga tangata, 44 E koro, hapainga nga toki
nei.” Ka haere atu te koroheke ra, ka hari i nga toki.
Ka haere atu ki te tarai i to ratou waka, ka tae atu,
ka titiro nga taokete, ka karanga, 44 He ahua ke tenei no te
waka nei, na wai ra i tarai? E!”
Ka noho, ka tarai ano nga tangata ra i to ratou waka.
Ka ahiahi, ka taka te whakaaro i nga tangata ra kia nohoia
mai i tahaki ki te tauwhanga i te tangata i tarai nei i to
ratou waka. Na ka haere, ka tae ki ko tata atu ano, ka peka
ki tahaki, ka whakapupuni mai i roto i nga pureirei. I muri


44
NGA MAHI
ano ka tae a Tawhaki ki nge ona, whakarerea ake, te tino
whakapaipainga i a ia katahi ka kitea mai e nga taokete,
“ E, ko te koroheke nei ano te tarai nei i to tatou waka!”
Ka karanga etahi ki etahi, “ E mea ma, haere mai ki te
matakitaki; he ahua ke ano tenei no te koroheke nei!”
Ka mea ratou, “ He atua!”
Ko te haerenga ka tae ki te kainga, ka kiia atu ki a
Tangotango, “ Pewhea te ahua o to tane?”
Ka korerotia e te wahine ra te ahua o te tangata ra.
Ka karanga atu nga tangata ra, “ Ae, ko te ahua tonu
tena ko tau e korero mai na.”
Ka ki mai te wahine ra, “ Ko to koutou taokete tena.”
Ka puta atu te tangata ra, kua whakakinokino ano i a
ia.
Patai tonu mai te wahine ra, “ Ko wai koe?”
Haere tonu atu a Tawhaki.
“ Ko Tawhaki koe?”
“ U!” U rawa atu, kua tae atu ki te taha o te wahine
ra, kapo tonu atu ki te kotiro, kua riro mai ki a ia.
Ko te iwi ra ka whati ki tetahi kainga ke; ka tapu
hoki te kainga i a Tawhaki. Ka tangi te ngongoro a te iwi
ra ki te ahua o te tangata ra, he ahua ke hoki i tetahi ra,
he ahua ke ano hoki i tena ra. Heoti ano, na moe ana ano
raua ko tana wahine.
Ka karanga atu ia, “ I haere mai au kia tohia ta taua
kotiro.”
Ka whakaae mai a Tangotango; ka ao te ra i te ata, ka
wahi i te tungaroa o te whare hei ara whakaputanga mo te
tamaiti ki waho, ka whakaputaina. Ko te take tenei i te
whakaputanga ai ki waho,
“ Ka haere hine,
Ka haere hine
I te ara nui,
I te ara roa,
No Tinirau.
Hoki atu,
Hoki mai,
Ko Hine-ieiere,
Ko Hine-ieiere,
Tutuki ki Motu-tapu
Rarapa he uira.”


A NGA TUPUNA. 45
Ka kowhera te uira i roto i nga keke o Tawhaki. Katahi
ka kawea ki te wai; ka tae ki te wai, ka tohia,
“ Waerea iho
I nga marae nunui,
I nga marae roroa,
I nga marae o Hine,
Tohia Puanga ki tana wai
Matoi-kura i,
Ko te Puanga ki te ao
He neke, he tuanaki,
He pipine.
Tohia atu ki a ngaru huri atu i,
Tohia atu ki a Tu-te-aro-ngaru-muri,
Hei taka,
Hei taka ki te wai o Puanga,
Matoi-kura i;
Ko Puanga ki te ao,
He neke, he tuanaki;
Ka pipine.”


46
NGA MAHI
RATA RAUA KO WHAKATAU.
Haere noa ake a Tawhaki ki runga ki te rangi, kua
tupu tana tamaiti a Wahie-roa. Ka moe i a Kura, ka puta
ki waho ko Rata. Ka kohurutia a Wahie-roa e Matuku-tako-
tako, ka mate. Mate noa ake ia, ka tupu tana tamaiti, a
Rata; mana e takitaki te mate o tona matua, o Wahie-roa.
Ka tupu te whakaaro i a Rata, ka karanga atu ki tona iwi,
“ Ka haere au ki te rapu i te tangata nana nei i patu toku
matua.”
Haere ana ia, rokohanga atu e ia e noho ana te kaitiaki
o te Toi. Ka uia atu e ia, “ Kei whea te tangata nana nei i
patu toku matua?”
Ka ki mai taua tangata nei, “ Kei raro; i waiho au e ia
hei tohu mo te aranga o te marama, hei reira ka puta ia ki
runga ki te kai tangata mana.”
Ka ki atu a Rata, “ Tena, me pewhea ia e haere ake ai?”
Ka mea atu te tangata nei, “ Me karanga e au.”
Ka ki atu a Rata, “ A whea ara ai te marama?”
Ka mea atu te tangata o te Toi, “ Kia rua nga po ki
muri nei: haere koe, e hoki ki te kainga; i te ata o te po rua
ka hoki mai.”
A hoki ana a Rata ki te kainga, whakaaroa atu ana e
Rata ka tae ki te po i whakaritea mai ra. I te ata ka haere
ia, ka tae ki te tangata tiaki o te Toi, ka ki atu ki a ia, “ Kei
whea he nohoanga moku e ngaro ai au i toku hoa ngangare,
i a Matuku-takotako?”
Ka ki atu te tangata o te Toi, “ Haere mai taua kia kite
koe i nga puna wai e rua.”
Haere ana raua, ka tae ki nga wai, ka korero atu te
tangata o tte Toi ki a Rata, “Na, ko tona ara tenei e puta
ake ai, ko te wai heru tena na, ko te wai whakaata tenei
na; e kore e mate ki te wai whakaata, kei te wai heru ano
ka patu ai, katahi ka mate.”
Ka ki atu a Rata, “ Kia ahiahi ka puta ake ai?” Ka mea
atu ia, “Ae.”
Kihai hoki i roa to raua nohoanga ka ahiahi, kua kitea
te marama, ka karanga atu te tangata o te Toi ki a Rata,
“ Haere koe ki te taha o te wai noho ai.”
Haere ana a Rata, noho ana ia i te taha o te wai.


A NGA TUPUNA.
47
Katahi te tangata o te Toi ka karanga, “ E! Ka ar a te
marama, he Hoata.”
A ka rongo a Matuku-takotako, ka mau ia ki tana tai-
aha; tena te haere ake na; ka eke ake ki ana wai, ka
whakatakotoria tana taiaha, ka tuturi nga turi ki tana wai
heru, ka wewete i tona tikitiki, ka ru i ona makawe, ka
tupou ki roto ki te wai. Na kua tu a Rata kei muri kei te
tuara; tona marangatanga ake kua mau te ringa o Rata ki
te upoko, ka patua, ka mate. Ka ea te mate o tona matua, o
Wahie-roa.
Ka ki atu a Rata ki te tangata o te Toi, “ Kei whea nga
iwi o Wahie-roa, o toku papa?”
Ka ki atu taua tangata, “ Kua riro: he iwi ke nana i
tiki mai, i tango atu.”
Ka hoki a Rata ki tona kainga, ka kitea he whakaaro
mona i reira. Katahi ia ka tua i a Tane-ua-tika hei waka
mona; ka riri te whanau a Tane. Ka tuaina e ia ki raro, ka
tapahia te kauru, ka hoki ia ki te kainga. I muri ano te
whanau a Tane, ka tikina mai a Tane, ka whakaarahia ki
runga, ka tu.
I te ata ka hoki a Rata ki te tarai i tana rakau; tae
noa atu ia kua tu ano ki runga; ka tuaina ano e ia, ka
hinga ki raro, ka tapahia ano te kauru, ka hukea te riu, ka
humea te ihu, te ta; ka hoki ia ki te kainga. I muri ano i
a ia ka puta te whanau a Tane, ka whakaarahia ano ki
runga, ka tu. Ka tau te tini o te Hakuturi i tana tau ano,
ko te waraki i tauranga ra,
“ Rere mai te maramara
Koi hopiri,
Koi whetau.
Torotika,
E tu te maota.”
Kua mutu te karakia, kua tu ano te rakau.
Ka hi te ata, ka hoki ano a Rata ki te tarai i tona waka;
rokohanga noatia atu kua tu ano ki runga. Na ka tuaina
ano e Rata, ka hinga ano ki raro, katahi ka pehipehia mai e
Rata i tahaki. Kihai i taro ka rangona atu e Rata e karakia
haere mai ana te whanau a Tane, a no ka tata tonu mai ki
te rakau e takoto ra, katahi ka huakina e Rata, na ka mau,
ka karanga atu ia, “ Kaore, ko koutou ano e maminga nei
i taku rakau.”
Katahi ka karanga mai te whanau a Tane, “Na wai
koe i ki hei tua i a Tane ki raro ki te whenua?”


48
NGA MAH1
Ka mate a Rata i te whakama.
Ka ki atu ano te whanau a Tane, “ Haere koe, e hoki ki
te kainga; ma matou e tarei tou waka.”
Katahi ka tareia, ka oti; ka toia, ka huaina ko Riwaru
te ingoa o taua waka, ka rewa ki te moana, ka utaina hoko-
whitu ki runga. Katahi ka hoea, a no te po i eke ai ki te pa
o taua iwi nei, o te Ponaturi. Ka waiho te waka kia tau
ana, me nga tangata i runga, ko Rata anake i eke atu ki
uta. Ka kite a Rata i te ahi e ka ana i runga i te tua-ahu,
ka haere tonu atu a Rata, tu ana a Rata i tua o te pu hara-
keke. E karakia ana mai nga tohunga i tua o te harakeke,
e whakatokere ana i nga iwi o Wahieroa, ko te ingoa o te
karakia ko Titikura. E karakia ana nga tohunga ra, e
akona tonutia atu ana e Rata i konei; ka mohio atu ia. Ka
tikina atu e ia, ka patua nga tohunga ka mate; ka tangohia
mai e ia nga iwi o tona matua, o Wahieroa; ka haere ia ki
runga ki te waka, ka hoki ki tona kainga, ki tona pa.
No te ata ka kitea nga tohunga ra kua mate—tokotoru
aua tangata i patua nei e Rata. Na ka whaia e taua iwi a
Rata, kotahi te mano nana i whai a Rata; a ka tae taua ope
nei ki te pa o Rata. Katahi ka riria, a ka hinga te iwi o
Rata, hinga iho hokotoru. Katahi ka mahara a Rata ki
tana karakia i ako atu ra, katahi ka karakiatia e ia ki a
Titikura, ka ora katoa ona tangata. Ka tahuri ano ki te
riri, ka hinga te iwi nei i a Rata ratou ko tona iwi, he mano,
he mano iho. Ka mutu tana mahinga i konei; ko tona waka
toia ake ki uta, tawharautia ake.
Ka moe a Tonga-rau-tawhiri i a Rata, ka puta ki waho
ko Tu-whakararo; ka moe i a Apakura, ka puta ki waho
ko Whakatau. Ehara i te mea i whanau tangata mai, engari
he maro: no te haerenga o Apakura ki tatahi, ka whiua
tona maro ki te moana; ahuahungia mai e Rongo-takawiu,
ka tupu ko Whakatau; ka akona e tona tupuna, e Rongo-
takawiu ki nga karakia, mohio katoa i a ia.
Ko tana mahi he whakaangi manu: ko te manu anake
e kitea atu ana te rere ana, ko Whakatau kei roto i te wai
kei a ia te pito o te aho e mau ana. Nawai. i roto i te wai
a ka eke ki uta; ka kitea nuitia e nga tangata, ka tikina kia
hopukia. Te kitenga atu o Whakatau i nga tangata e haere
atu ana ki te hopu i a ia, oma ana ia ki roto i te wai wha-
kaangi ai i tana manu. Ka noho atu ano nga tangata i uta
ki te whanga i a ia. Ka eke ano a Whakatau ki uta, ka
haere atu ano nga tangata ki te whai i a ia.


A NGA TUPUNA.
49
Katahi a Whakatau ka karanga mai, 44 Haere, karangatia
atu a Apakura, mana au e hopu ka mau ai.”
Katahi tetahi ka haere ki te tiki i a Apakura.
Ka haere mai a Apakura, ka karanga atu ki a Whaka-
tau, 44 Ko au tenei, ko Apakura.”
Ka tu a Whakatau; ka mau nga ringa o Apakura ki a
ia, ka ui atu ki a ia, 44 Na wai koe? ”
Ka ki atu a Whakatau, 44 Nau ano ra ahau, ko tou maro
i whiua e koe ki te one nei: na toku tupuna au, na Rongo-
takawiu, i hanga, ka whakatupu tangata au, ka huaina toku
ingoa ko Whakatau.”
Katahi ia ka noho i uta, ko tana mahi he whakaangi
manu; otira i mohio ia ki nga mea katoa.
Te tuakana o Apakura ko te Kohu; ta te Kohu ko
Hine-i-te-iwaiwa, ka moe i a Tinirau; ka hapu te tamaiti, ka
whakamamae, kaore e puta ki waho; katahi ka whakahuatia
te karakia,
“ I turuturu ra
Taku turuturu
Hei turuturu mohou,
E hine-tinaku, e.
Ko wai kei runga nei?
Horahia ra te moenga,
Te moenga o Hine-mata-iti,
Kia piki ake au ki runga nei
Ki a te Uira,
Ki a te Awha,
Kia tikina mai aku toto,
Aku tahe,
Aku parapara,
Kia kautahangatia.
E tapu au, e!
Ko te tama a te pakipaki,
Ko te tama a te reia,
Reia ki waho, e I
Tuku tahe,
Tuku toto,
Tuku parapara;
Whano tae o kuha,
Whano tae o tangata ki waho.”
4


50
NGA MAHI
WHAKATAU RAUA KO HINE-I-TE-IWAIWA.
Kaore i ea te mate o Tu-huruhuru. Ka mahara a Tini-
rau ki tetahi tangata, ko Whakatau te ingoa: ka tono ia i
tana wahine, i a Hine-i-te-iwaiwa. Ka haere ia, ka tae ki
tetahi kainga, ka ui atu, “ Kei whea a Whakatau?”
Ka ki atu nga tangata o te kainga, “ Ra! E whakaangi
mai ra i tana manu i runga i te taumata ra.”
Ka haere atu ia, ka tae atu ki a Whakatau, ka ui atu ki
a ia, “ Kei whea a Whakatau?”
Ka ki atu a Whakatau ki a ia, “ Kua mahue atu na i a
koe.”
Ka hoki ano a Hine-i-te-iwaiwa, ka tae ano ki te kainga
i waiho atu ra e ia, ka mea atu, “ E ki mai ana te tangata
ra, kei konei ano a Whakatau.”
Ka mea mai nga tangata o taua kainga, “ Ko ia ano
tena a Whakatau; haere, e tae koe, hurahia te maro, ka kite
koe i te tohu e mohiotia ai ia.”
A hoki ana ano a Hine-i-te-iwaiwa; rokohanga atu e
whakaangi ana ano a Whakatau i tana manu. Ki atu ana a
Hine-i-te-iwaiwa, “ Ko koe ano koa a Whakatau.”
Ka ki mai a Whakatau, “ Kaore, ko ia ano tena i mahue
atu na i a koe.”
Katahi ka rere atu te ringaringa o Hine-i-te-iwaiwa ki
te hura i te maro o Whakatau, he maro aute te maro o
Whakatau; heoti ano ka mate ia i te whakama, no te mea
kua kitea tona kiri e te wahine, ka noho ia ki raro ki te
whenua. A roa rawa te nohoanga ka patai atu ia ki a Hine-
i-te-iwaiwa, ka mea atu, “ He aha te mea i haere mai ai koe
ki a au?”
Ka mea atu ia, “Na Tinirau ahau i ngare mai kia haere
mai ki a koe, kia haere ki te takitaki i te mate o taku tamaiti,
o Tu-huruhuru; ko te ope a Tinirau kei te kainga ano e
noho ana, kaore e tae i te wehi, ko tona iwi toa hoki tera.”
Ka ui atu a Whakatau ki a ia, ka mea atu, “ Kua ma-
hora te kai ma te ope?”
Ka ki atu ia, “ Kaore ano.”


A NGA TUPUNA.
51
Ka mea atu a Whakatau, “ Haere mai, e hoki! e tae
koe, tukua atu te kai ma te ope; ko nga huahua hoatu kia
kainga, ko nga hinu ka waiho mai ki a au; ko koe, hei roto
i te whare taua noho mai ai.”
A hoki ana te wahine ra.
I muri ano ka karanga atu a Whakatau ki ona tangata,
“ Tuia to tatou waka, te waka o toku tupuna, o Rata.”
Kotahi ano te kupu a Whakatau, oti tonu ake te tui i
taua rangi ano, toia rawatia ana ki te moana; ka ahiahi ka
utaina nga tangata ki runga; haere ake tokoono, ko Whaka-
tau ka tokowhitu. Katahi ka hoea tonutia tae tonu ki te
kainga o Tinirau.
Ka puta mai a Hine-i-te-iwaiwa i roto i tona whare
taua, ka uia atu ki a ia, “ Kua riro te ope nei?”
Ka mea atu a Hine-i-te-iwaiwa, “ Kaore e tae i te
wehi.”
Ka mea atu a Whakatau ki a ia, “ Hei kona!”
Ka hoe a Whakatau, ka tae ki te Tihi-o-Manono, tukua
iho te punga, e tau ana i reira. Ka hi te ata, ka puta te
tangata o te pa ki waho; kua kite i te waka e tau ana, ka
pa te karanga, “ Ko te whakaariki! Ko te whakaariki! ”
Na ka puta te pa ki waho, he mano tini, ka takoto nga
matua. Ka tu mai nga toa, te tuatahi ko Mango-huri-
tapena tona ingoa.
Ka karanga atu ki a Whakatau e tu ana mai i runga i
tona waka, ka mea atu, “ Nau ano koe i kawe mai i a koe? ”
Ka karanga atu a Whakatau ki a ia, “ He toa aha
tou toa? ”
Ka karanga mai a Mango-huri-tapena, “ He toa ruku
wai toku toa.”
Ka karanga atu a Whakatau, “ Tena koa, ruku mai! ”
Na katahi ka ruku, ka tae ki te ritenga iho o te waka,
ka ringitia te hinu, marama kehokeho te moana, ka kitea
iho e haere ake ana; katahi ka werohia te ko, ka mate tera
toa.
Ka karanga a Pi-takataka, “ Ehara ano te haere o tera
toa.”
Ka karanga atu a Whakatau, “ He toa aha tou toa? ”
Ka mea mai ia, “ He toa rere rangi toku toa.”
Ka karanga atu a Whakatau, “ Tena koa, rere mai.”


52
NGA MAHI
Na ka rere mai ia, kua eke kei runga kei te tumu a
Whakatau, ka mate tera toa.
Ka peratia tonutia nga toa o taua iwi nei, takoto iho
kotahi tekau; kotahi te mea i whakaorangia, ka naomia atu
e Whakatau, ka tapahia te arero, ka mea atu ia ki a ia,
44 Haere koe, e hoki ki uta hei korero i toku toa.” Tukua
atu ana ia, tona ingoa ko Mango-huri-roa. Hoki ana a
Whakatau. Ka ahiahi ka u ki uta, whangai ana i te hau;
ka mutu e kai ana; ka mutu te kai, ka poroporoaki atu a
Whakatau ki ona hoa, 44 Haere mai, e hoki ki te kainga! E
kore ahau e hoki atu: e tae koutou ki a Hine-i-te-iwaiwa, ka
korero atu ki a ia, ka mea atu, i korero mai a Whakatau
ki a matou, e kore ia e hoki mai: i ki mai, 4 E ua patapata nu-
nui ka mate au; e ua punehu, e ninia te taha o te rangi, ka
wera te Tihi-o-Manono i a au:’ i ki mai ki a koe, * Me noho
tonu koe i runga i te tuanui o tou whare, kia kite koe i te
weranga o te Tihi-o-Manono.’ ”
No te ahiahi ano ka haere a Whakatau, ka uru ki roto
ki te whai wahie mo Whiti-nakonako; ko ia kua tae wawe
ki te whare, kua tomo ki roto, ka kuhua te pona a Whakatau
ki te whare, puta noa ki tetahi taha, puta noa ki tetahi taha,
tae noa mai ki te whatitoka, hoki ana mai ia ki waho.
Na ka whaona te whare e nga tangata, ka mano tini ki
roto, ka ake nga ahi o roto, tekau. Ka karanga mai tona
tangata ki a Mango-pare, ki te tangata i whakaorangia ra e
Whakatau, 44 Tena, he pewhea te ahua o tena tangata? ”
Ka ki atu a Mango-pare, 44 Kaore he tangata hei whaka-
rite, ehara i te tikanga tangata.”
Ka karanga mai tetahi tangata, 44 Me au nei te ahua? ”
Ka karanga atu ano ia, 44 Kaore he tangata hei whaka-
rite.”
Ka ki atu tetahi, 44 Me au nei? ”
Ka ki atu ano, 44 Kaore.”
Ka ki atu tetahi, 44 Me au te ahua? ”
Katahi ia ka karanga nui atu, 44 E tama ma, kaore he
tangata hei whakarite.”
Katahi ano a Whakatau ka karanga atu, 44 Me au ne? ”
Katahi ano taua tangata ra ka titiro whakatau atu, ka
tau te kanohi, katahi ka karanga ki te whare katoa, 44 E te
whare nei, e te whare nei, titiro taua ki te tangata nei,
kihai i horo, ina ko te ahua tonu tena.”


A NGA TUPUNA. 53
Ka ki ake ano taua tangata nei, “ Ko ia pea tena.”
Ka ki atu a Whakatau, “ Me au nei koia te ahua? ”
Ka mea atu taua tangata nei, “ Ae! Me koe na ano te
ahua, ko koe tonu pea.”
Ka mea atu a Whakatau, “ Ae, ko ahau.”
Katahi ano ka maranga katoa te whare. Katahi a
Whakatau ka nanao ki te pito o tana taura kua kuhua ra e
ia ki nga pou o te whare, katahi ka kumea, nana ano i
momoe noa; na ka mate tera iwi. Ka puta te tangata ra ki
waho, ka tahuna te whare ki te ahi. Tera ano a Hine-i-te-
iwaiwa te titiro mai ra i runga i te whare, kua tuhia te
taha o te rangi. Ka hoki a Whakatau ki tona kainga: heoti
ano, ka ea te mate o Tu-huruhuru, o te tama a Tinirau.


54
NGA MAHI
TOI-TE-HUA-TAHI RATOU KO TAMA-TE-KAPUA,
KO WHAKATURIA.
Ka wehea hoki i konei ki Hawaiki etahi, i haere mai nei
etahi i runga i nga waka i hoe mai nei ki Ao-tea-roa, ko
Tuamatua, ko Uenuku; ka wehea hoki etahi i konei, ko
Houmai-tawhiti.
Ana, i a Houmai-tawhiti he whawhaitanga; no reira ka
nui te whawhai ki Hawaiki; otira kua timata mai ano i mua
atu, i a Whakatauihu, i a Tawhaki, i a Tu-huruhuru, i te
tikinga o Kae, i utaina oratia mai ai hei utu mo Tutunui, a
tae noa mai ki te pokai-tara a Manaia. A muri mai ko nga
pirau o te tapoa o Uenuku i kainga e te kuri a Houmai-
tawhiti ratou ko ana tamariki; a ka kite a Toi raua ko
Uenuku, ka patua taua kuri nei, a Potaka-tawhiti.
Ka kimi noa nei nga tama a Hou: a te kitea i tenei pa,
i tenei pa, a tae atu ana ki te pa o Toi-te-hua-tahi, e moimoi
haere atu ana i ta raua kuri. Katahi ka tau ake taua kuri
i roto i te puku o Toi, “ Au! ” Ka moimoi a Tama raua ko
Whakaturia, ka au mai ano te kuri ra, “ Au! ” Kokopi rawa
iho a Toi i tona mangai, e tau tonu ake ana i roto. No kona
hoki te whakataukitanga iho a Toi, “ Ai! taukiri, e! I huna
iho hoki koe ki roto ki te hopara nui a, Toi, e tau ake ana
ano koe. E, taurekareka! ”
Ehara, ka tae atu a Tama raua ko tona teina, ka mea
atu, “ He aha koe te patu ai? ”
A ka whakahoki mai ano, “ Kia ora atu ai toku ngakau,
kia pai noa iho ai tatou; tena ko tenei, e toku whanaunga,
kia mohio ake i muri nei.”
Hoki tonu atu raua, timata tonu iho te hanga i nga wae-
wae rakau mo Tama-te-kapua, a ka oti; katahi raua ka
haere i te po, a ka tae, ka kite i te poporo whakamarumaru
o Uenuku, ka kainga e raua; a roa kau ake, ka hoki ano ki
to raua whare; a pena tonu ia po, ia po.
Ka kitea ki te kore poporo. Katahi ka maharatia, “ Kei
whea nga hua o te poporo nei? ” E tirohia ana, ka kitea ki
nga tapuwae o nga wae rakau o Tama. Po iho ano ka
whanga mai, me te haere atu, me te whanga mai, taro kau
iho, ehara ka puta atu; warea ki te kai, whakatikanga mai
o nga kaiwhanga, ehara, ka mau taua hunga.


A NGA TUPUNA.
55
I mau iho ano a Whakaturia ki te take o te poporo; na
ka whaia ko Tama-te-kapua, mau rawa atu i te akau o te
moana: no te maunga ka pa atu te karanga a nga kaihopu,
“ Tapahia ki te toki kia hinga ki te wai.” Ae ana ano nga
kaihopu katoa. Katahi a Tama ka karanga iho, “ Ki te
tuaina ahau ki te wai ka ora au; engari ki uta, ka mate au.”
Ka rongo te kaiaru, ae ana. Katahi ka tuaina ki uta;
te hinganga ano i hinga ai, ehara, te whakatikanga o te
tama; anana, me te manu motu i te mahanga, ehara, ka
pahure. Heoi katahi ka whakaemia kia kite i te patunga o
Whakaturia; ka rupeke.
Ka mea etahi, “ Patua.”
Ka mea etahi, “ Kauaka, engari me whakairi ki runga
ki te whare, ma te paoa e ngau ake, ka mate.”
Ae ana te katoa.
Katahi ka whakairia ki runga i te whare, ka tahuna te
ahi, ka takitakina te haka, ka mutu; kei te waiata, nohea i
pai? kino iho; pena tonu ia po, ia po, a tae noa te rongo ki
tona tuakana, ki tona papa.
Ka rongo mai ia kei runga kei te whare e iri ana tona
taina, e ngaua ana e te paoa ahi; katahi ia ka mahara kia
haere atu ia kia whakatau i a ia, pehea, kei te ora ano ia i te
paoa ahi. Haere atu ana ia i te po, a ka tae atu, piki tonu
atu ki runga ki te tuanui o te whare, ka pakarua iho te
wahi i rite ake ai tona iringa ake; katahi ia ka patai iho,
44 Kua mate koe? ”
Ka mea ake ia, “ Kaore, kei te ora ano au.”
Ka mea iho te tuakana, “ He pai ranei ta tena iwi, tana
haka e haka ake na? ”
Ka mea ake ia, “ Kao, he kino ano, e whawhai tonu ana
te hunga nei ki a ratou mo te kino o te haka.”
Ka mea iho ia, “ E kore ranei e pai ake ki a koe e ka
mea iho, ‘ E! Ina te kino o te haka a tenei iwi na! ’ A ki
te mea ake ratou, 4 A, mau te haka tena e pai ? ’ A, mau
e ki iho, ‘ Ae; ’ A ki te tangohia iho koe, a ki te karanga mai,
4 Tena koa! ’ A mau e mea atu, 4 E paru ana ahau i te paoa,
engari homai he hinu kia herua au, he raukura hoki hei
tiatia mokuA ki te rite mai era, kei reira pea te mea mai
ai, ‘ Kati, e haka! ’ Ka mea atu ano, 4 He kino ano ahau;
engari, homai te paki whero o Uenuku na hei paki ake
moku, me te maipi hoki hei rakau ake maku, a katahi ano
au ka tino pai rawa atu:’ A ki te homai ena mea, hei reira
koe ka haka ai. A ko ahau, ko tou tuakana, hei te roro o te


56
NGA MAHI
whare noho mai ai, a hei tou putanga mai ki waho, maku e
karatiti mai te whare, mo te putanga ake o nga kaihopu o
roto o te whare, e titi ana te pihanga me te whatitoka, a e
haere pai noa atu taua.” Ka mutu tana korero iho ki a ia.
Ka mea iho a Whakaturia ki a Uenuku ratou ko taua
hunga i roto i to ratou whare, “ E koutou e haka ake nei,
whakarongo ake koutou katoa.”
Ara hoki ko taua hunga, “ A! Kati te turituri, whaka-
rongo ki te kupu a te tangata e iri iho nei; e ki’ ana tatou
kua mate i te ngaunga a te paoa o te ahi; kaore, tenei ano
te ora iho nei.”
Ae katoa ana ratou. Ka mea ake ratou o te whare, “ E
koe e iri iho nei, korero iho ra.”
Ka mea iho taua maia ra, “ Ina koa ko tau tu haka te
kino e rongo iho nei au.”
Ka mea ake taua iwi nei, “ Oti ranei, he iwi pai korua
na ki te haka? ”
Ka mea iho ia, “ Nui atu te pai.”
“ A, e mohio ana koe ki te haka? ”
Ka mea iho ia, “ Ae, nui atu te pai.”
Ka mea a Uenuku, “ Tukua iho.” A tukua iho ana.
Ka mea atu taua hunga, “ E haka.”
A pera atu ana me nga kupu a Tama-te-kapua i ako
iho ra, a rite tonu etahi i a ia. Katahi ka mea atu taua
maia nei, “ Kia pai te tahu o te ahi kei paoa.” A pai ana.
Te whakatikanga ake o taua tawhiti raka, i raro ano e
haere ake ana; anana, mehemea ko Kopu ka rere i te pae;
he karu to te maipi, he karu to te tangata, tukunga atu ki
tetahi taha, a puta noa ki te whatitoka; katahi ka tahuri
ki tetahi taha, puta noa ki te whatitoka; katahi ka tahuri ki
tetahi taha, puta noa ki te tuarongo; ka tu mai i reira.
Katahi ka hamumu mai te waha, “ E mate ana au i te
werawera, toia ake te tatau kia tuwhera, kia puta mai ai te
hauhau ki a au.”
A toia ana, ka tuwhera te tatau. Ka mea atu hoki taua
hunga, “ Kati pea, ka hauhau koe i te anu o waho, e tu hoki,
e haka.”
Ka whakatika ano hoki te tama ki runga. E whakatika
ana ia ki runga, ka tae atu hoki a Tama-te-kapua ki te roro
noho ai, me nga rakau ki te ringa mau ai hei titi i nga
tatau.
Katahi ka tahuri ki tetahi taha a Whakaturia, te pe-
hanga atu o nga karu ki tetahi taha, ana, te hokinga mai


A NGA TUPUNA.
57
ki tetahi taha; ana, he karu to te tangata, he karu to te
taiaha, he karu to te paki whero; turua kautia ki te taha
ki te whatitoka, turua kautia ki roto; te pekenga mai i
roto, ana, tu rawa mai i waho i te roro. Te pekenga ake o
Tama-te-kapua, ehara, kua kati te whatitoka; te hokinga
mai ano o Whakaturia, kua kati te pihanga: ana, whaka-
rongo rawa atu ki roto e kanga mai ana; anana, me te rua
kakariki. A haere ana a Tama raua ko tona taina; a he
tangata ke nana i tiki mai, i unu nga titi, a ka puta ki waho
nga mano e noho mai ra i roto.
Ao kau ano te ata, katahi ka tino pouri a Toi raua ko
Uenuku mo te whakaoranga o te utu o te poporo whaka-
marumaru ra; me i patua, e kore e ora atu; apopo atu ka
tahuri mai ki te ngaki mate mo tona whakairinga ki runga
ki te whare.
Kihai koa i taro, ehara, ka puta atu ki te taua a
Uenuku raua ko Toi-te-hua-tahi, mate ana tetahi, mate ana
tetahi. Muri iho katahi ka tomokia te pa o Hou-mai-
tawhiti ratou ko ana tama e te taua a nga tangata o Uenuku
ma; ka horo tetahi ngerengere, ka pa te karanga a nga
tangata o Hou-mai-tawhiti, “ E Hou, e ! Ka ngaro kei roto
te taua.”
Ka pa mai te karanga a Hou, “ Tukua mai, tukua mai,
kia eke ki te paepae poto a Hou.”
E toru peratanga mai, e toru ano hoki a Hou karanga-
tanga atu. Katahi ano ka whakatika a Hou ratou ko ana
tama, ehara, ka hinga te parekura, tukua atu ana te taua
kia horo ki waho. Ka mahue iho etahi ki roto i te pa, hae-
haea iho, taona iho, kainga ake.
Ana, katahi ano ka tin.o he a Hou ratou ko te whanau
me ona tangata no te kainga; ta te mea hoki ko te tuakana
ano tera, ko nga uri o Tamatea-kai-ariki. No reira ka mau
nei hei tawiri; nawai i toa, i toa, a ngaro noa iho ki te kore
a Hou ratou ko tona iwi, a ka mate a Hou raua ko Whaka-
turia ; ora ake ko Tama ratou ko ana tama, ko ona tuakana,
teina hoki. Katahi ka mahara ia kia houhia te rongo, kia
kawhakina tetahi rerenga hei morehu; ana, ka mau te
rongo.


58
NGA MAHI
TE HAERENGA MAI 0 NGAHUE.
Tera iana, whakarongo mai ki te take o te whawhai a
Poutini raua ko Whaiapu i heke mai ai raua. Noho nei
raua, noho nei, a ka mate a Hine-tua-hoanga i te puku riri
ki a Ngahue raua ko tana ika, ko Poutini. Katahi ka peia
atu ia kia haere atu; a whakatika ana a Ngahue, ka heke atu
he whenua ke. Ka kite tonu hoki a Hine-tua-hoanga, ka
maunu taua hunga, ka whai haere ano i a raua: a noho
rawa mai i Tuhua a Ngahue raua ko tana ika tau mai ai
ki reira; ehara, tau ngatahi mai ana; ka anga ano, ka
pei atu i a ia. Heoi ka haere ano, ka rapu kainga hei tere-
nga mo tana ika ; ka kite atu ia i waho i te moana i tenei
motu, i Ao-tea-roa, ka mea ia kia whakauria ki uta.
Ka mahara ake ano ia kei tata ano tona hoa-riri, ka
ririri ano raua. 11 Engari pea me haere rawa ano maua
kia mamao rawa atu.” A haere ana, noho rawa atu i
Arahura, ka tuturu te noho i reira. Katahi ka kawhakina
mai e ia tetahi wahi o taua ika, ka mauria atu e ia, ka hoki
atu. Ka tae a Ngahue ki te Wai-rere, ka patua te moa: ka
haere, Tauranga, Whangaparaoa; ka hoki ki Hawaiki. Ka
korero kua kite ia i te whenua, tona kai he pounamu, he
moa; a orohia iho hei toki, e rua aua toki, ko Tutauru, ko
Hauhau-te-rangi; i te heitiki etahi, i te kuru pounamu
etahi, ko te ingoa o taua kuru, ko Kaukau-matua; a, e
takoto nei ano kei a Te Heuheu. Ko Tutauru i ngaro tata
ake nei ano inaianei i nga uri o Tama-ihu-toroa, i a Puraho-
kura raua ko Rere-tai. Hoki atu nei a Ngahue, ka tae atu ki
Hawaiki, whawhai rawa ake nei. Kua rongo ki tana korero
ki te pai o tenei kainga o Ao-tea, a na reira i tika ai ta
ratou heke mai.


A NGA TUPUNA. 59
TE KORERO MO NGA WAKA.
Katahi ka tuaina a te Arawa, he rakau totara no Raro-
tonga, ara no tua atu i Hawaiki; ka hinga ki raro, ka haua,
a ka oti; ko nga kaihahau enei, ko Rata, ko Wahie-roa, ko
Ngahue, ko Parata, ko wai tohunga, ko wai tohunga, nana
i tarai a te Arawa, i oti ai. Ka rongo a Hotu-roa ka oti
a te Arawa, ka tae mai ki a Tama-te-kapua kia tukua atu
ana tohunga hei tarai i tona waka; a oti ake i ia tohunga,
i ia tohunga, a Tainui ma te tarai, oti rawa.
Heoi ano nga tohunga nana i hanga nga waka, i whiti
mai ai ki Aotea nei. Nga ingoa o nga waka nei na, ko te
Arawa to mua, muri iho ko Tainui, ko Matatua, ko Taki-
tumu ko Kura-hau-po, ko Toko-maru, ko Matawhaorua.
Heoi ano nga waka i eke mai ai o matou tupuna ki tenei
motu, i mahue atu ai a Hawaiki. Ka tuia a Tainui, ka mate
te tamaiti a Manaia i a Rata, ka tanumia ki nga mara-
mara o Tainui. Ko nga toki i taraia ai enei waka, he toki
pounamu; ko nga ingoa, ko Hauhau-te-Rangi, ko Tutauru;
na Tutauru i tapahi te upoko o Uenuku. Ko enei toki pou-
namu no te ika a Ngahue i haere mai ano i Hawaiki na, i
pana mai e Hine-tua-hoanga raua ko tana ika, ko Mata;
no reira i haere mai ai a Ngahue ki tenei motu, i kitea ai:
i hoe mai ai aua waka nei ki konei, no te mea kua kitea
ake e ia i mua. A whawhai rawa ake nei, na reira ano i
tika ai te hekenga mai.


60
NGA MAHI
TE HEKENGA MAI.
Na, ka oti ra nga waka ra te waihanga, ka toia ki wahô
manu ai, ka utaina nga utanga o ia waka, o ia waka, a ka
rupeke ki runga, me nga tangata katoa. Ka mahara a
Tama-te-kapua kaore he tangata matau mo runga i tona
waka. “ Engari pea maku e tinihanga ki a Ngatoro-i-rangi,
te rangatira o runga i a Tainui.” A, rewa kau ano tona
waka ki waho ka mea atu ki a Ngatoro, “ E Ngatoro, haere
mai ki runga ki toku waka ki te whai ake i te kawa o te
waka nei.”
A peke ana mai taua tohunga nei ki runga.
Ka mea ano hoki a Tama, “ Karangatia atu hoki tau
wahine, a Kearoa, kia eke mai ki te whakamama i te kohu-
kohu ruahine o te waka nei, kia noa rawa ai, mo nga waka
mahi a nga tohunga.”
A karangatia ana tana wahine; ka eke hoki raua tahi;
eke kau mai ano ki runga, ka mea atu a Tama ki nga kai-
mahi o runga o tona waka, “ Hutia te punga, takiritia hoki
nga ra.”
Kawhakina a Ngatoro raua ko tana wahine hei mohio
mo te waka nei. Ehara, maranga to te ihu, to waenga, me
to te kei; anana, titipi kau ana taua waka.
Ka puta ake a Ngatoro ki runga, ka mea, “ Whaka-
hingaia etahi o nga ra kia ata haere ai, kei mahue i au
toku waka.”
Ka mea atu a Tama, “ Kaore, waiho me whai mai e tou
waka akuanei.”
Nawai i tata, a ka tawhiti noa atu, ka tawhiti noa mai;
a rokohanga e te ponga, rere noa atu ana, rere noa atu ana,
he waka i tona rerenga.
Ka rua tahi nga mea i tahaetia mai e Tama-te-kapua,
ko te wahine a Ruaeo, ko Ngatoro raua ko tana wahine,
i riro mai i a te Arawa. Ta Rua wahine i riro ai, i mami-
ngatia ia, i mea, “ Tena, e Rua, haere ki te kainga ki te tiki
atu i taku toki, i a Tutauru, i kuhua e au ki raro i te
pihanga o toku whare.”
A pohehe noa a Rua ki te hoki ki te whare, kawhakina
mai te waka; hoki rawa mai, ehara, kua whakanamunamu
kau mai nga ra o te waka. A tangi kau mai ki ana taonga,
ki tana wahine, ki a Whakaoti-rangi, kua riro mai hei


A NGA TUPUNA.
61
wahine ma Tama-te-kapua. Ka rua tahi nga take a Tama
i tona hekenga mai, no reira te pepeha nei, “ Nga uri o
Tama whanako roa ki te aha, ki te aha.”
No reira ka makere a Rua i te ahiahi ki te wai, ki te
taka i a ia mo tana wahine, ka wehea nga whetu o te
ahiahi mo te ata, o te ata mo te ahiahi; a ka rite, ka he
noa iho te whakaaro o nga tangata o runga i a te Arawa,
ka pohauhau noa iho. Ka rere mai nei a te Arawa a waho
i te moana, ka whakaaro a Ngatoro, “ E! Ka roa tenei
wahi i reia nei e tenei waka; tena kia piki atu au ki runga
i te tuanui o te whare nei, e, kia kite koa au i te tuapae o
uta, i te tatanga, i te hoitanga.” A piki atu ana.
Otira i matua tupato tona ngakau ki tana wahine, kei
pororuatia e Tama-te-kapua; kua kitea hoki tana mahi tini-
hanga. A tango ana ia i te taura, ka herea ki te upoko o
tana wahine, ki tona ringa tetahi pito mau ai; ka, piki atu
ia, me te kumekume ano te ringa. Hemo kau atu ano ia ki
runga, ka mau atu a Tama, tango tonu ki te taura e mau ra
i nga uru o te upoko, ka wetekia, ka herea ki te kiato o te
waka mau ai; hua noa a Ngatoro kei tana tohu ano e mau
ana. Na ka rongo nei a Tama i te haruru o nga tapuwae o
Ngatoro e haere iho ana, te pono te whitiki atu ki nga uru
mau ai, turapa tonu atu ki tona moenga i tua tata atu ano
hoki; ehara, kite pu a Ngatoro i te taura e here ana i te
kiato.
Ka mahara ia, “ Ha! kua taea pea e Tama.” Katahi, a
Ngatoro ka ui atu, “ E whae, kua tae mai he tangata ki a
koe ne? ”
Ara hoki ko te wahine, “ Mau tonu ra e titiro ki te
taura e mau ke na i te kiato.”
Katahi ia ka mea iho, “ Ko wai koia? ”
Ka mea ake, “ Ko wai hoki, ko Tama-te-kapua ano ra.”
Katahi te tangata ra ka mea iho, “ Ae, taku rangatira,
ka ora au, ka whaki ake koe ki a au; e ki ana au ki a Tama
i kawhaki mai ai hoki i a taua, e pai tana atawhai; tena ko
tenei, a ka hei tana, tenei ano taku utu ki a ia aianei.”
Katahi ka puta ki runga o te tuanui o te whare tu ai;
kei te karangaranga te tangata ra i te rangi, kei te pera
hoki me Rua, i wehewehe ra i nga whetu o te ahiahi, o te
ata; a kei' te whakatu hoki i te hau kia haere mai i te ihu
o te waka, kia hoki whakamuri; a pohehe noa iho nga
tangata o runga, ngaro ana te mohiotanga, a tika tonu atu
ki te korokoro o te Parata. Ki te tangata maori tetahi o


62
NGA MAHI
nga ingoa o taua wahi, ko te taepaepatanga o te rangi—
ara ko te korokoro o te Parata—a tika tonu atu ki reira, a
ngaro tonu atu ki taua waro a te Arawa.
Heke nei, heke nei te waka ra, a ka ngaro te ihu, ka
taea te taingawai o te ihu, tango atu ki te taingawai o
waenga, ka rere tupou te waka ra, ana, tataka ana nga
matenga ki raro. Ka whakaputa ake a Hei ki runga, ma-
ranga rawa ake kua roa te hekenga, katahi ka rangona e
Ihenga i te ihu, ka pa mai te karanga, “ E Ngatoro, e! Ka
taka te urunga o Kea! ”
Whakarongo tonu atu a Ngatoro i te kei. Ka pa mai
ano te karanga, ka rua.
Kei runga hoki ko Tama, “ E Ngatoro, e ki waho! Ka
taka te urunga o Kea! ”
Whakarongo tonu te tangata ra, te mea ano ka haruru
nga utanga o runga, ka ngahoro ki te wai, ko nga tangata,
kei te pupuru nga ringa ki te waka, makere atu etahi
tangata ki te wai. Ka oho ake te aroha o Ngatoro ki te waha
o te tangata, o te wahine, o te tamariki, e aue ana, e tangi
ana: ka puta ake taua maia ki runga, whakaangaanga ai
i te rangi, whakamarie ai; ka mutu era, ka whakahua i te
unu mo tona waka, ara i te hiki ake; koia tenei,
“ Takina te kawa,
He kawa tuatahi;
Takina te kawa,
He kawa tuarua,
He kawa tuatoru,
He kawa tuawha,
He kawa tuarima,
He kawa tuaono,
He kawa tuawhitu,
He kawa tuawaru,
He kawa tuaiwa,
He kawa tuangahuru.
Takina te kawa,
He kawa ma Tangaroa;
Ka pipi,
Ka wawai,
Ka hoaia,
Ka whanake i raro i ona taranga;
Tutuki te rangi,
Eke, eke,
Eke Tangaroa,
Eke panuku;
Hui, e!
Taiki, e!


A NGA TUPUNA.
63
Unuhia te pou,
Ko te pou mua,
Ko te pou roto,
Ko te pou te wharaua,
He Aturangi-mamao,
Hekeheke iho i runga i o ara,
Takiki whara,
Te ara o Ngatoro,
He ara whano ki te po,
Te po-nui,
Te po-roa,
Te po-matire rau,
Te po-whaiariki.
A ko taku waka, ko te Arawa,
Ngahue i te Parata;
Eke, eke,
Eke Tangaroa,
Eke panuku;
Hui, e!
Taiki, e!
Tena to tu tau e Kongo ka whawhai,
Te kawa Tuai-Nuku,
Tuai-Rangi,
Tuai-Papa,
Tuai-Tane,
Rua Nuku,
A tuai,
A tuai.”
Ehara, tere ana te waka ra i runga, manu ana; otira
manu rawa ake ki runga, kua poto atu nga utanga ki te wai,
ouou nei i toe iho ki te waka; kua pau atu nga kai i te heke-
nga atu ki te korokoro o te Parata. No reira ano a te Maori
pepeha mo te kai iti, kore; e kore noa ana te kai, e iti noa
ana te kete kai, “ Ko te rukuruku a Whakaoti-rangi.” Mo te
rukuruku, mo te kore kai, i pau tonu atu hoki nga kai i te
hekenga ki te korokoro o te Parata, ko te taepaepatanga o te
rangi.
Ka hoe mai nei, a ka u ki Whanga-paraoa, ara ki Aotea
nei. Ka tata mai ki uta, kite rawa mai ki te pohutukawa
o te tahatika e ura atu ana, ehara, tau ana te tututupo ki te
wai. Katahi tetahi o nga rangatira o te waka ra ka karanga
ake, “ E! kua nui ake te kura o tenei kainga i te kura o
Hawaiki, ka panga hoki ahau i aku kura ki te wai.” Ehara,
panga atu ana ana kura ki te wai; ko te ingoa o te tangata


64
NGA MAH1
ko Tauninihi, nana i panga atu a Taiwhakaea. U rawa mai
ra ki uta, ehara, kua pa atu nga ringa ki aua pohutukawa,
ana, ngahoro noa iho. Katahi ratou ka mahara he puawai
rakau enei mea, ka raruraru nga rangatira o runga i a te
Arawa mo te maumaunga o a ratou kura i panga atu ra
ki te wai. Muri tata iho ka kitea aua kura a Tauninihi ki
te one o Mahiti, na Mahina i kite; rongo rawa ake kua
kitea, tae rawa atu ki te tiki, kihai i riro mai; koia tenei
pepeha mo te mea kite, e ka kitea te taonga makere, “ Kaore
e hoatu e ahau, ta te mea ko te paekura kite a Mahina.” A
e takoto mai nei ano aua kura kei a te Whanau-a-Apanui,
a tae noa mai ki tenei ra. U kau atu ano ki Whanga-paraoa,
ka panga atu he kumara kia tupu i reira, a e tupu tonu mai
nei ano i te pari o taua whenua.
Ka u a te Arawa ki Whanga-paraoa ka kitea te ika
moana e pae ana i uta; ka u mai hoki a Tainui ki reira ano,
ka tautohetohe ki ta raua ika, ka mea a Tainui nana te ika,
ka mea a te Arawa nana te ika. Katahi ka titiro ki nga
toko o te tuaahu, ko ta te Arawa he mata nga toko o tana
tuaahu, ko ta Tainui i tunua ki te ahi kia hohoro ai te maroke
ka herea te taura ki te kauae o te ika, no reira i riro ai i a
Tainui ta raua ika.
Katahi ka tukua mai etahi tangata o runga i a te Arawa
ki uta haere mai ai, ko te waka ki waho hoe ai. Ko taua
hunga i haere i uta, kotahi rau e whitu tekau topu, ko te
rangatira ko Taikehu, ki te kotikoti haere mai i uta i Tau-
ranga.
Kei te taunaha haere mai a Taikehu ma i nga whenua
katoa o te tahatika, a Marae-nui, Opotiki, Ohiwa, Whaka-
tane, Te Awa-a-te-atua, Maketu, Tauranga. Katahi ratou
ka noho i reira. Me te rere haere atu te waka ra, a te Arawa,
mea, mea, a ka taka kei waho o Maketu. Ka kite atu a Tama-
te-kapua ki te kumore o Maketu, ka taunahatia atu e ia ko te
kuraetanga o tona ihu. Ka kite hoki a Hei ka taunahatia hoki
e ia a Otawa, ko te takapu o Wai-taha-nui-a-Hei. Ka kite
hoki a Tia, ka taunahatia hoki e ia a Rangiuru ko te takapu
o Tapu-ika-nui-a-Tia. Ka taunahatia e Naki a Motiti, ko
Motiti-nui-a-Naki: no Hawaiki tenei ingoa, koia te pepeha
nei, “ Kei Motiti pea koe.” Ka tukua nga punga ki Maketu,
ka tau te waka ra i te po; i te po e moe ana.
No muri ka rere mai a Tai-nui, Hau-raki, Rakau-
mangamanga, Motu-kokako, Whiwhia, Te Au-kanapanapa,


A NGA TUPUNA.
65
Muri-whenua; ka hoki mai i reira, ka u ki Tamaki, ki Tau-
oma: ka kite i te karoro, i te torea, e rere mai ana i Manuka;
ka tikina, ka tirohia he moana ano kei tua. Katahi ka toia
nga waka i Otahuhu; ko Toko-maru kua toia i mua; muri
iho ko Tainui ka toia; kaore i paneke, te maunga iho ano,
mau tonu; kua poua e tetahi wahine a Hoturoa, e Marama-
kiko-hura; to noa, to noa, te taea, katahi ka whakatika mai
tetahi o nga wahine a Hoturoa, ka whakahuatia te karakia,
“ Toia Tainui,
Te Arawa,
Tapotu ki te moana,
&c. &c. &c.”
ka rewa ki Manuka, ka hoe a Tainui, ka u ki Kawhia. Ko
te Arawa ki Maketu, kua tau ki reira i te po; i te po e
moe ana.
A, muri iho o te rerenga mai o nga waka ra i Hawaiki
ka rapua e Rua etahi hoa mona, a hoe mai ana i runga i
tona waka, i a Pukatea-wai-nui. Ka whakatika a Ruaeo i
Maketu, kua u noa mai ia i runga i tona waka—a Ruaeo,
i whakarerea atu ra i runga i a te Arawa, a i tangohia mai
tana wahine e Tama-te-kapua, a Whakaoti-rangi. A no
muri ka rere mai tona waka, a u mai ai ki Maketu—kua u
mai tona i te tuatahi—whakatika nei a Ruaeo ki te whiu
atu i nga matau, a mau ana i nga kiato o te waka, a toia
ana mai ki uta; kua takoto atu nga neke i te hokowhitu ra,
i te one o Maketu, toia ake ki uta takoto ai i te po.
Ka noho a Rua i raro i te papa o te waka whakatangi
ai i tana koauau; ana, te marangatanga ake o te wahine ra,
rere, ko Rua e noho ana; a moe tonu iho raua.
Ka mea atu a Rua, “ E whae, hoki atu ki tau tane;
engari ka whakatangi au i taku koauau, i taku putorino, kia
rongo mai korua ko Tama; a mau e mea atu ki a Tama,
1 Aue! he moemoea naku ko Rua e whakatangi ana i ana
pu i tenei po.’ A mana e patu i a koe.”
Hoki ana taua wahine, ka moe ano raua, ka pena ano
me nga kupu i mea atu ra a Rua ki a ia, a rite tonu. Ka
patu a Tama i a ia. I te ata e rotua ana e Rua te waka ra
kia moe tonu, a ao noa te ra morunga noa mai ra—te rotu,
he karakia ano. I te ata ka pa te rakau a Rua ki te waka
ra; oho rawa ake, kua awatea noa ake; tahuri rawa iho ki
raro i te waka, e noho ana te hokowhitu o Rua i raro ano,
kei te Au-o-Karewa e noho ana: ka puta nga tangata o te
5


66
NGA MAHI
waka ki runga, e noho ana a Rua i waenga o te hokowhitu
ra.
Ka mea atu a Rua, “ Whakatika mai ki runga! Taua
ka whawhai—tou kotahi, toku kotahi—ma tou kaha e pai
ana; ma toku kaha, kia penei rawa ake koe i te whenua
e takoto ana.”
Kei runga taua maia, a Tama, me te maipi. He maipi
kura tana, me ta Rua hoki. Waiho tahi tonu ta Tama ki a
Rua: tukua atu e Rua, tera te haere ra, mahue ake te maipi
kura a Rua, tangohanga atu ki nga ringaringa o Tama-te-
kapua, ko nga ringa ko te maipi, ana, takoto ana i raro.
Maranga ake, maranga ake, ka tuarua, tuatoru, ka tohe
tonu mai a Tama; ka tuawha, tahi ano te naomanga iho a
Rua ki te rapoi kutu nei, ana mau tonu iho ki te taringa o
Tama, ana mau tonu, te taea te wewete e Tama.
Ka mea atu a Rua, “ Ka mate koe i a au, waiho mau
ta taua wahine hei utu mou, ka mate na koe.”
Kihai taua maia i rongo kupu atu, e tu porangi noa ana
ki te rakuraku i te mangeo. A haere ana a Rua me te hoko-
whitu ra ki te rapu kainga ke atu mo ratou. Me i tahuri
taua iwi ki te whawhai ki a Tama ma, kua mate noa iho.
He tangata roroa enei tangata: ko Tama e iwa te roa;
ko Rua tekau ma tahi te roa; kaore nei ano he tangata o
muri nei hei rite i enei maia. Kotahi tonu to naianei, ko
Tu-hou-rangi, e iwa te roa; kei te keke rua te kumi; i kite
ake ano nga uri nei i nga iwi e whakaturia ana e nga
tohunga ki nga tuaahu hei whangainga mo nga patunga
tapu maori, mo nga rau taewa, kumara, ika, patunga ta-
ngata, aha, aha noa iho; e kitea te tangata me nga kakahu,
me nga mea pai: e kitea ki te whakinga o aua wheua i nga
ra e kitea ai—a no te horonga ano o Mokoia nei ka riro pea
i a Nga-Puhi.
A, muri iho i te whawhaitanga a Rua ma ra ka noho nei
a Tama ratou ko ona hoa i Maketu, me nga tamariki: roa
kau, ka marara haere. Ko Ngatoro-i-rangi i haere ki nga
raorao ki te takahi waipuna i reira; a haere ana ki nga
maunga ki te whakanoho atua patupaiarehe ki reira; hoki
mai ana ki Maketu, noho ai. A whawhai rawa ake nei a
Tama raua ko Kahu-mata-momoe, haere tonu mai a Tama
raua ko Ngatoro ki Tauranga. Ka kite i a Taikehu e noho
ana i reira, e mahi kai ana ma ratou—koia te Ranga-a-
Taikehu i tua atu o Motu-hoa, mahue iho, ka haere, ka noho


A NGA TUPUNA.
67
ki Katikati; ka kai ratou i reira, pau ana a nga hoa, kati-
kati tonu a Tama, waiho tonu iho hei ingoa mo tera wahi a
Katikati-o-Tama-te-kapua. Noho rawa mai i Whakahau, te
whakahaunga atu ano i te kai, haere tonu ratou ko Ngatoro
ma, waiho iho hei ingoa. A tae atu, mea, mea, Whitianga,
ko whitianga ra o ratou i taua awa; mea, mea, Tangiaro;
ko te kowhatu whakairi a Ngatoro-i-rangi kei reira: a noho
rawa mai i Moe-hau, i Hau-raki.
Ka tuturu te noho i reira, a mate noa iho ki reira, kei
reira ano e tanu ana. Ka mate ia, ka ki ake ki ana tamariki
kia hoki atu ki Maketu ki te whakatau i ona whanaunga;
ae ana raua, hoki ana. Engari, me i noho tonu iho i konei,
kua riro ano a Hau-raki i nga uri o Tama. Ka whakaatu
ake i a Kaukau-matua, nana, i huna ki raro i te pihanga o
te whare; a hoki ana ana tama me Ngatoro ki Maketu
noho ai. I te taenga atu ka kawea ki te wai ki te whakaruku
i a ia, e haere tapu tonu ana mai i te tanumanga i a Tama-
te-kapua; katahi ka huhua, ka noa, a moe tonu iho i te
tamahine a Ihenga. Ka rapua a Kaukau-matua, a ka kitea.
Muri iho ka hapu te wahine a Kahu-mata-momoe, ka
mau a Ihenga ki nga kuri hei whakangau kiwi, a haere ana;
ka ra Hakomiti atu te ara, a Pari-tangi. Ka whaia nei
te kiwi e te kuri ra, mau rawa atu i roto i te wai, kai tonu
i te mataitai o taua roto, rukuruku tonu i te wai, a hoki mai
ana ano ki ona rangatira me te hari mai ano i tana kiwi;
ka tae ki te aroaro o tona matua, ka whakaruakina te kiwi
me nga mataitai i kainga matatia ra e ia.
A, te kitenga o Ihenga i te maku, i nga ika, ka mahara
ia he moana, a ka nui ake tona hari, hoki hari ana ia ki
Maketu. I reira ka kawea kia whakawaituhitia te wahine ra;
ka mutu, katahi ka haere ki te rapu i te kainga i haere ra
raua ko tana kuri.
Aue, ka kitea he moana, ko te Roto-iti, taunahatia iho.
Haere atu ko Roto-rua, ka kitea e tere ana, taunahatia iho.
Ka haere atu ki tetahi taha; ana, rokohanga atu he tangata
e noho ana i tetahi taha o taua roto. Katahi ka mahara kia
tango maminga ia i taua kainga; a haere ana ki te rapu i
te tuaahu tangata, i te tuaahu o tana kupenga; ka kitea,
ka tango ia i nga kowhatu papai, rimurimu tawhito, ka
haere ki roto ki te wahi ururua, peka puhou, koromiko,
karamu; ka tu nga tokotoko ki roto ki te otaota, ki nga
harakeke; katahi ka haere kia kite i te kainga o te tangata
whenua.


68
NGA MAHI
Ka kitea mai e haere atu ana, “ E! he manuhiri, he
manuhiri e haere mai nei!” Ka pa te karanga, tau kau ki
raro.
Kihai i waiho ma te tangata whenua, kei runga a
Ihenga, “ Titikai, titikai o te tangata, a tango rawa i toku
kainga.”
Ka titiro hoki ki te whata o te aruhe, o te mataitai, ki
te pu o te kupenga, na reira ano ka whakatumatuma te tohe-
tohe ki te whakatuma, “ Na wai hoki koe i ki, a hei tango
i toku kainga? Haere atu! Haere atu! Haere atu! Waiho
iho te kainga o tenei tangata o tua iho, o tua iho.”
Ka mea atu te tangata nona te kainga, a Maru-punga-
nui, te tama a Tu-a-Roto-rua, “ Ehara i a koe tenei kainga,
noku ano; kei whea koia tou pa, tau tuaahu, tau kupenga,
me tau ngakinga kai? ”
Ka mea atu a Ihenga, “ Haere mai kia kite.”
Haere ana ratou, ka eke i runga i te puke.
Ka mea atu a Ihenga, “ Ara, taku kupenga e iri mai ra.”
Kaore, he pari horo maunga. “ Te pa e tu mai ra.” Kaore,
he uru-rakau. “ Taku tuaahu, mehemea ka kite koe i taku
pa me taku kupenga.”
Haere ana, ka kite ia e tu ana i roto i te ururua, a
whakaae kau. A riro ana te kainga i a Ihenga, noho tonu
iho ia i reira. Ka heke nga uri o Tu-a-Roto-rua; ko tetahi
rahinga i te motu, i Mokoia, e noho ana, ko tera i a Kawa-
arero, i a Mata-aho.
Ko Ngatoro-i-rangi i haere ki nga whenua, ki te takahi
waipuna mo ngci wahi wai kore; a tae noa atu ki te mania,
ka wekua tona pake e te rakau; ka motu nga hukahuka, a
tupu tonu ake hei rakau nui me te kahikatea nei ano te
rarahi.
Piki atu he maunga, waiho iho ona tapui i reira, he
patupaiarehe. Kua kite ano enei whakatupuranga i taua
atua nei, he atua kino; ahakoa tokomaha ki roto ki te whare,
nowhea e rere te morehu? A noho rawa atu a Ngatoro i
Taupo, ka kite ia i te huka o runga o Tongariro; ka mina-
mina ia ki te piki atu, a piki atu ana: ka mea iho ano ia ki
nga hoa i noho iho i te kainga, “ Kaua e kai ake i muri nei;
kia hoki iho ra ano au, ka kai tahi ai au me koutou.”
Ka piki atu ia; kiano i ata eke noa, ka kai ake te hunga
o muri, a ka eke whakauaua ki te keokeonga o te maunga ka
whano mate taua maia. Ka puta mai he kaha ki a ia, ka
karanga ia ki tetahi ahi mona kia homai i Hawaiki; a homai


A NGA TUPUNA.
69
ana, ka rawa mai i Whakaari, i Mau-tohora, Okakaru, Roto-
ehu, te Roto-iti, Roto-rua, Tara-wera, Pae-roa, Orakei-
korako, Taupo, ka eke atu ki a ia e noho mai ra i Tongariro.
Heoi ka ora taua maia, ka hoki iho, ka hoki mai ki Maketu
nei.
Manu rawa mai a te Arawa i Motiti, ka u mai ki Ma-
ketu, takoto tonu iho i reira. Ka marara nei nga tangata
o runga i a te Arawa ki nga wahi o Roto-rua, o Taupo, o
Whanga-nui, o Rua-tahuna. Ka mahue atu i Maketu, i Wai-
taha, i Tapuika, he hunga ouou nei, ko Hei, ko tana tama, ko
Tia, ko tana tama ; ko Ngatoro ki Motiti.
Ko Tainui kua u kei Kawhia. Ka rongo mai a Raumati
i a te Arawa kei Maketu e takoto ana, ka whakatika mai
te tangata ra me tona hapu, noho rawa mai. i Tauranga; i
te ahiahi ka whakatika ki Maketu, tae rawa atu kei tawahi
ke o te awa e tawharau ana mai a te Arawa: katahi ka
panga atu te pere ahi i tawahi o te awa, ko te matamata
he mea tahu ki te ahi, perea atu ana, ehara, titi tonu ki
nga heu o te whare; ka wera i kona a te Arawa i te ahi.
I te weranga o te Arawa i te po i a Raumati, kahore
he tangata o Maketu: kei te ngahere anake nga tangata, kei
Tapu-ika, kei Waitaha; ko Ngatoro kei Motiti ano e noho
ana. Ko Maketu pa e tu kau ana, ko te waka kau i mahue
iho i reira takoto ai; kua riro ki uta ki te whai kai, ta te tau
kai pai hoki, hei tohatoha i te tangata ki te koraha haere ai.
Ao rawa ake te ata, ka kite atu a Raumati ki nga pa o
Maketu e tu kau ana mai, kaore he tangata; katahi ka
whakaekea te taua raka ki roto i nga pa, ehara, noho kau
ana i roto, whakatupu uri tonu iho i reira.
I te po i wera ra ka kitea mai e nga wahi o Roto-rua, o ia
wahi, o ia wahi; kua tau te tututupo ki runga i te rangi, te
puhanatanga o te mura o te ahi o te Arawa. Ka maharahara
mai ko te pa, ko Maketu, kua wera. Ko te hunga tutata
mai ki Waitaha i tino kite, i motu ke ki te taha o te akau, i
mea mai ko te Arawa e ka mai ra; na te tangata haere i
tahu ki te ahi. I te ata ka tikina mai ka tirohia; tae rawa
mai, ko nga pungarehu kau e takoto ana; hoki tonu te pura-
horua ra ki te whakarongo i nga wahi i kapi i nga tangata
o runga i a te Arawa, rongo kau ano.
Ka tupu i konei te pakanga a Hou raua ko Uenuku i
mahue atu ra i Hawaiki, ka hoki mai hoki ki Ao-tea-roa. Ko
te whakaaro o nga tama a Hou i roto i o ratou whare
korero, ko te whakatauki mai a to ratou papa 1 te hekenga


70
NGA MAHI
mai, he kupu poroporoaki mai, “ E Tama, e Maka, e; e Tia,
e; e Hei, e, whakarongo mai. Kotahi tangata ki Hawaiki,
ko Whakatauihu anake; kotahi tangata ki Ao-tea, ko Tama-
ua-whiti (mo Tama-nui-te-ra). E Tama ma, e, nau mai,
haere. E haere koutou ki uta, kei mau ki Tai-ki-Tu, ka
puhia, he angina. E mau ki Tai-ki-Noho, ma te huhu, he
popo, he hanehane. Haere ra! Kia ata noho, waiho i konei
te kino. Haere! Kia ata noho, na te tutu hoki i mahue
ai tenei whenua. Ka haere ki tena whenua, kia ata noho, kia
whakatupu tangata, kaua hei tutu, whakatupu tangata.”
Ko nga kupu poroporoaki enei a Hou mo ana tamariki,
mau tonu i roto i o ratou nei ngakau nga kupu a to ratou
nei matua, “ Haere pai ki te kotikoti kainga mo koutou.”
Ko Uenuku, kaore pea i whai kupu poroporoaki ki ana
tamariki i te haerenga mai ki tenei motu; ina te ahua no
tawahi mai te tutu, tutu tonu mai ki tenei motu. Nei ra,
ina wera a te Arawa i te ahi a Raumati ka whakaaroaro te
ngakau o nga uri o Hou kia whawhaitia ranei, kia waiho noa
iho ranei te weranga o to ratou waka, kaua e rapua he utu,
tawhi noa iho ana, e totoko tonu ake ana i roto i te ngakau
te whanowhanoa. Na te kino hoki i mahue atu ai te
whenua, nga koeke, te iwi, nga tangata; a ‘ E whai tonu
ana mai hoki tenei mea te kino i a tatou,’ e kore e taea te
whakamanawanui, e whana ana te ngakau.
Ka oti enei whakaaro katahi ka whakakotahitia kia
whawhaitia he utu mo ta Raumati kino ki a te Arawa i
tahuna, i tahuna ra ki te ahi, ka whawhaitia nei tenei wha-
whai nui e te Arawa raua ko Tai-nui.
“Na Raumati i tahuna ai te Arawa, e.
Ka patua te kakara ki runga o Titiraupenga,
Ki a Maka, e.
Koia te hamama o Tia ki waho o Maketu,
Tika mai i kona, e, na Hakomiti mai to ara;
Ko paripari te tai, ko te roto kite a Ihenga
I ariki ai Kahu, e.”


A NGA TUPUNA.
71
MANAIA RAUA KO NGATORO-I-RANGI.
Na ka riro mai nei a Tainui raua ko te Arawa me Ngatoro-
i-rangi, ka mahue atu te tuahine, a Kuiwai, i tana tane, i a
Manaia. I muri ano ka nohoia te purenga o Manaia ratou
ko tona iwi, a ka ea te purenga, ka maoa te kai, ka mata
te umu a Kuiwai, a te wahine a Manaia, a te tuahine o
Ngatoro-i-rangi. Ka riri a Manaia ki tana wahine, ka patua
e Manaia, ka ki atu, “ Pokokohua, i tapu i nga iwi o ou
tungane nga wahie? Ka hei tau, apopo kia pena nga kiri
o ou tungane, hihi ana i nga kowhatu kaka o Wai-korora.”
Ka whakama te wahine ra, ka tangi; e tangi ana, e kohi
mata ana i nga kai o tana hangi, hoatu tonu e ia ki te aroaro
o te tane; haere ana te wahine ra ki tahaki tangi ai, ka hoki
ki te whare. Ka ahiahi ka tae te wahine ra ki nga pueru, ka
mahue. Ka mau ki te tuhou, he rito toetoe, ka tu i te paepae,
ka torona a Kahu-kura, a Itu-pawa, a Rongo-mai; ka tu
raua tokorua ko te tamahine ki mua, me Haunga-roa hoki.
Na ka tika te haere a nga atua, a Kahu-kura, a Itu-pawa, a
Rongo-mai. Ka mutu te karakia, ka mea atu ki te tama-
hine, “ Ka tika tou ara.” Ka takaia nga atua ra, ka
whakairia; ka hoki ki te whare.
Katahi ka ki atu ki te tamahine, “ Nau mai, haere! E
tae koe ki ou matua, korerotia atu kua kanga ratou e Manaia,
mo te matanga o taku hangi mo te purenga, ka mea mai
ia, 11 tapu i nga iwi o ou tungane nga wahie o waenga ta-
hora? ’ (ko nga whatukuhu o Ngatoro, nga kowhatu o
waenga tahora). ‘ Apopo nga kiri o ou tungane hihi ana i
nga kowhatu o Wai-korora.’ Haere ra! E tae ki ou matua,
‘ Kia hohoro mai, tena nga hau o Pungawere.’ ”
Na ka tangohia mai i reira a Maru, a Te Iho-o-te-rangi,
a Rongo-mai, a Itu-pawa, a Haunga-roa—ko nga atua enei
i whenakotia mai e nga wahine ra, a ko aua atua ra ano o o
raua waka i eke mai ai; kaore i hoe atua-kore noa mai aua
waka. He atua kumara anake i riro mai, ika hoki; ko te
atua tangata i mahue atu; engari ko nga karakia anake
i riro mai i a ratou ki roto i o ratou puku takoto ai, he mea
mohio a ngakau tangata.
Na, ka whakarewaia a Kahu-kura, a Itu-pawa, a
Rongo-mai, a Maru, a Haunga-roa, na katahi ka haere mai,


72
NGA MAHI
haere mai ratou tokorima, ka haere mai i te moana nui nei,
na nga atua i waha mai, u noa mai i Whakaari. Ka awa-
tea ka kau mai ano, eke noa mai i Tawhiuwhiu; ka haere i
uta, kai noa mai i te Kanakana; ka mutu te kai a nga hoa,
ka kai roa tonu a Haungaroa, ka ki atu nga hoa tokorua,
“ Ka tae te roa o to kai, e Haungaroa,” koia Kainga-roa-o-
Haunga-roa. Katahi ka pakia e Haungaroa nga kanohi o
nga hoa wahine i ki mai ra ki a ia; heoti ano oma atu ana
aua wahine; whai noa atu a Haunga-roa, whai noa atu, te
hoki mai, waiho tonu iho hei ti haere.
Haere ake tokotoru; ka haere, a ka tae ki te pukepuke,
ka okioki; i a ratou e okioki ana ka puta mai te aroha ki
a Haunga-roa o tona whaea, ka tangi ia, koia te Tangi-
hanga. Ka haere ka tae ki tetahi atu taumata, ko Piopio
te ingoa; katahi ka kite iho i Roto-rua. Ka haere ia, ka tae
ki Roto-rua, i te taha o te puia i raro o te maunga; ka haere
i te akau o Roto-rua, a ka mahue Roto-rua, haere tonu,
Maketu; ka tae atu ki te kainga o Tuhoro, ka ui atu, “ Kei
whea te kainga o Ngatoro-i-rangi? ”
Ka kiia mai e ratou, “ Kei te pataka e tu mai ra.”
Ka kite atu ia i te tuwatawata, ka haere atu, ka tae
atu ki te tomokanga ki te kainga, ka piki ma runga o te
tomokanga, ka tae ki te kainga, haere tonu ki runga ki te
whare o Ngatoro-i-rangi, ki te wahi tapu hoki.
Na katahi ka haere te tangata ki a Ngatoro-i-rangi, i
te mahi ia, ka kiia atu, “ He tangata kei te kainga, he
kawenga ano tana, kihai i tomo mai ma te putanga, i piki
mai ma runga; ko te kawenga kei runga kei tou whare e
takoto ana, ko ia kei tou nohoanga e noho ana.”
Heoti ano ka mohio ake a Ngatoro, ka mea, “ Ko taku
iramutu.”
Ka ui atu ia, “ Kei whea a Te Kehu? ”
Ka kiia mai, “ Kei te ngaki kumara.”
Ka ki atu ano ia, “ Tikina atu, kia hohoro mai.” Ka tae
mai ratou katoa, ka haere mai, ka tae mai ki te wahine ra,
ka whakaraua ki te tuaahu, ka hoatu nga atua.
Ka mea te wahine, “ A, haere iho ki te whakaruku i a
matou, ki te whangai hoki i to matou hau; kua kanga koutou
e te tini o Manahua.”
Ka marere nga kakahu o te tini maia raka, kei te wai,
kei te whakaruku i a ratou. Ko te karakia tenei,


A NGA TUPUNA.
73
“ Ei,
Tena te pukepuke ka tu,
Ka tu ki tai,
Ka tu ki te wai,
Ka tu ki moana uriuri,
Ka tu ki moana waiwai,
Ka tu ki te ahunga i uta,
Ka tu ki te aponga i tai,
Ka tu i tenei ahiahi,
Ko te ahiahi o tenei puke,
Ko te ahiahi o enei nga atua,
E rua puke, ei.
Tena toko,
Toko ka 'tu,
Ka tu ki tenei puke,
Ka tu ki te ahunga i uta,
Ka tu ki te aponga i tai,
Ka tu ki te ahunga i Hawaiki,
Ko te toko o tenei tarukenga,
Ko te tarukenga o tenei ki,
Ko te tarukenga o enei tama,
Ko te tarukenga o enei nga tauira, ei.
Tena te whakaruku,
Ko te whakaruku o enei nga mahi nei,
Ko te whakaruku o enei nga tama,
Ko te whakaruku o enei nga tauira, ei.
Tena te wai ka rere,
Ka rere ki mua ahu,
Ka rere ki roto ahu,
Ka rere ki nga pu,
Ka rere ki nga take,
Ka rere ki nga kaupapa,
Ka rere ki nga atua kiato, ei.
Ko tama i whakaputa,
Ko te whakaputa o tenei ki,
Ko te whakaputa o tenei kanga,
Ko te whakaputa o enei tohunga,
Ko te whakaputa o enei kanga,
Ko te whakaputa o enei atua,
Ko te whakaputa o enei tama,
Ko te vzhakaputa o enei tauira.
He whakaputanga,
He tarukenga,
He ngakinga mate,
He rapunga utu moku,
No enei tama,
No enei tauira.


74
NGA MAHI
Hinga noa mai,
Mate noa mai,
Ki runga ki tenei puke,
Ki raro ki enei toko,
Hei tarukenga,
Hei ngakinga mate,
Mo tenei ki,
Mo tenei kanga.”
Ka mutu ki te wai, kei uta; kaore i whakina nga ta-
hinga o te marae, me nga tunga toko o reira, ka keria te rua
haeroa, te rua o te ngana. Koia tenei te karakia,
“ Ei,
Tena te rua ka keri,
Ka keri ki raro Nuku,
Ka keri ki raro Take,
Ka keri ki raro Papa,
Ka keri ki raro Aio oi;
Ko1 raro Aio o te po,
Te po nui,
Te po roa,
Te po matire rau, a enei nga tohunga;
Koi te matire rau,
Koi te matire rau a enei nga atua,
Koi te matire rau a enei tama,
Koi te matire rau a enei tauira.”
Ka mutu, ka tango i te kakahi, hei awhe i nga wairua
ki roto. Ka mea,
“ Ei,
Tena te kakahi ka kopi,
Ka kopi ki runga,
Ki a Rehua i runga,
Ki a Atutahi i runga,
Ki a Matariki i runga,
Ki a Autahi i runga,
Ki a Tawera i runga,
Ki te Marama i runga,
Ki te Ra i runga,
Ki a Rangi-nui,
Ki a Rangi-roa,
Ki a Rangi-pouri,
Ki a Rangi-potanga,
Ki a Rangi-whetuma,
Ki a Rangi-whekere,
Ki a Rangi-pakakina,
Ki a Ao-nui,
Ki a Ao-roa,
Ki a Ao-kahiwahiwa,
Ki nga pu,


A NGA TUPUNA.
75
Ki nga take,
Ki nga tohunga,
Kia whakarongo mai ki tenei ki,
Ki tenei tauira,
He taruke,
He rapunga utu,
He rapunga mate, oi
Koi te rapunga o Tu,
He awhenga,
He pokinga i ena tama
I ena tohunga,
I ena atua,
I ena mana,
I ena karakia,
I ena tauira,
Koi te kopinga nui a enei tohunga,
Koi te kopinga nui a enei nga atua kiato.”
Ka awhea ki roto,
“ He awhenga,
He pokinga,
He tanumanga
He patunga,
No ena patu,
No ena kaha,
No ena riri,
No ena patu,
No ena toa,
No ena korero,
No ena wananga,
No ena kai taua,
Ka patu ki raro Nuku,
Ka patu ki raro Papa,
Ka patu ki raro Take,
He tukunga iho ki raro,
Kia kai ake nga tini i raro na,
Nga mano i raro na;
Ena nga atua,
Ena nga pu,
Ena nga take,
Ena nga tauira;
0 karakia mana, e noho mai na,
A mea, a mea mana,
A mea mana,
E awhe ana, e patu ana,
E huna ana,
E tukituki ana
Ki roto ki tenei rua,
Ki tenei kakahi,
Ko te kakahi a enei tama,
A enei tauira.”


76
NGA MAHI
Ka pokipoki nga ringa, a ka taupokipoki te maro rakau,
ka taupokipoki, ka ranga te kete,
“ Rangaranga ra taku kete,
Hei moenga mo aku tama,
Taku kete mo aku tama,
Ka riro taku kete,
Mo aku tama, kua mate taku kete,
Hei moenga mo aku tama, kua ngaro taku kete,
Hei moenga mo aku rei taku kete,
Aku rei ka riro taku kete,
Aku rei kua mate taku kete,
Aku rei ka ngaro taku kete;
Ko te kete na wai?
Ko te kete na nga atua,
Ko te kete na nga tohunga,
Ko te kete na nga pu,
Ko te kete na nga kaupapa,
Ko te kete na nga ruahine,
Ko te kete na nga tohunga kiato.
Wawao, wawao ra taku kete,
Hei waonga mo koutou taku kete,
Mo koutou ko nga tohunga taku kete,
Mo koutou ko nga atua,
Mo koutou ko nga pu,
Mo koutou ko nga karakia,
Mo koutou ko nga mana taku kete,
Ko te kete na wai?
Ko te kete na nga ruahine,
Na mea, na mea,
Na koutou, na ena pu,
Na ena take,
Na ena nga atua kiato.”
He maha nga karakia mo te tarukenga, mo tenei hanga
mo te kanga, kihai i ata whakina mai, he tupato no nga
tohunga kei apitia ki te kai, he aroha hoki ki nga karakia
o mua, a nga matua, a nga tupuna o namata.
Ka mutu te karakia katahi ka tangi ratou ki te wahine
ra; ka mutu kei te kai. Ka mutu te kai ka hui ki roto i te
whare, ka ui korero atu nga papa, “ He aha koe i kitea
mai ai? ”
Ka ki atu ia, ka mea atu, “ He kanga na Manaia; no te
ranganga o te tuaahu a Manaia ka mata te umu a Kuiwai,
ka kanga e Manaia, ‘ I tapu i nga iwi o ou tungane nga wahie
o te tahora ? Ko nga kiri o ou tungane kia hihi i nga kowhatu
o Wai-korora.’ Koia au i kitea mai ai, i ki mai ia kia hohoro
atu.”