Citation
Te korero whakatepe o te hahi karaitana

Material Information

Title:
Te korero whakatepe o te hahi karaitana o te timatanga mai tae noa ki te tau 1517
Alternate title:
Sketches of Church History, in Maori
Creator:
Grace, T. S. (Thomas Samuel), 1850-1918
Place of Publication:
London
Publisher:
Society for promoting Christian Knowledge
Publication Date:
Language:
Maori
English
Physical Description:
vi, (3), 99; 16 cm

Subjects

Subjects / Keywords:
Maori language ( LCSH )
Reo Māori
Church history ( lcsh )
Aamu o te Ekalesia
Spatial Coverage:
Oceania -- New Zealand
Ao-o-Kiwa -- Aotearoa

Notes

General Note:
VIAF (Name Authority) : Grace, T. S. (Thomas Samuel), 1850-1918 : URI http://viaf.org/viaf/46530790

Record Information

Source Institution:
SOAS Univeristy of London
Rights Management:
This item is licensed with the Creative Commons Attribution Non-Commerical License. This license lets others remix, tweak, and build upon this work non-commercially, and although their new works must also acknowledge the author and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.
Resource Identifier:
IE MAO 270 / 39706 ( soas classmark )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text








TÄ’ KORERO WHAKATÄ’PE
0 TE
HAHI KARAITIANA
0 TE TIMATANGA MAI
TAE NO A KI TE TAU 1517.
HE MEA WHAKAMAORI I TE REO INGARIHI
E
Rev. T. S. GRACE,
PUTIKI, WHANGANUI
LONDON:
SOCIETY FOR PROMOTING CHRISTIAN KNOWLEDGE,
NORTHUMBERLAND AVENUE, CIIARING CROSS.




WHAKAATURANGA.
He mea kohi mai nga korero e takoto mai nei i mua
i te pukapuka e whakaritea ana hei korero ma nga
akonga, o te tokomaha noaiho o nga kura o nga
kareti o Ingarani. I taka haere atu te korero nei i
te wa i nga Apotoro (a.d. 33.) * tae noa ki te we-
henga mai o nga Halii o Ingarani o Tiamane i te
Hahi o Roma (a.d. 1517).
Ki te ata korerotia te pukapuka nei, e kore e
ngaro, ko te mahi whakarere i nga akoranga a te
Karaipiture me te apiti atu i nga kupu i nga wha-
kaaro a te tangata te putake o nga tito katoa, tae
noa mai ki tenei ra. Ko te he tenei o Manikī, o
Ariu, o Utiku, o Perakiu, e nga monaki, o te Hahi o
Roma, me te rau noaiho o nga pohehe, e haere nei,
e akona nei e te tini o te “ poropiti teka.” Kei ki
rapea tatou no naianei te tu ahua tangata i a Te Ua
raua ko Te Whiti, kao, no ko mai no te timatanga
ra ano o te whakapono. Heaha oti i ki ai a te
Karaiti, “ Kia tupato ki nga poropiti teka, e haere
mai nei ki a koutou ? ” Hoatu, he mea Nona, kia
mataara te tangata me te Hahi tonu, kei puta
ohorere mai te hunga whakateka, kawhakina tonutia
atu tatou e a ratou kupu parekareka.
* He toliu nga reta a.d. me ka tu ana ki mua, ki runga ake
ranei, o nga wliika o nga tau, mo te wa ki muri mai nei o te
whanautanga o te Karaiti.


WHAKAATURANGA.
iv
Ko te t’oro haere tonu o te whakapono, i roto i
te kino i te patu, tetahi mea e kitea iho i te puka-
puka nei. I timata mai te mahi mihinare a te Hahi
i nga apotoro ano. Kihai i wareware te Hahi, ki te
unga a te Karaiti “ Haere koutou ki te ao katoa,
kauwhautia te Kongo Pai ki nga tangata katoa.”
Na konei i kauwh.au haere ai nga mihinare o mua
i nga tai katoa o Uropi whiti noa ki Ingarani. Na
taua kupu ano i mau tonu ai te kauwhau o te Kongo
Pai, ki Inia, ki Awherika, ki Amerika, ki Tiaina, ki
Niu Tirani, ki mea whenua, ki mea moutere, hei
mahi ma te Hahi o tenei ra; e whai ana hoki te
hunga whakapono kia ea te kupu poropiti a Ihaia
raua ko Hapakuku, “ ka kapi te whenua i te matau-
ranga ki a Ihowa, ano ko nga wai e taupoki nei i to
moana.”
He whai ta te kai tuhi i te pukapuka nei, kia kite
iho nga iwi maori o Niu Tirani i etahi o nga korero
mo te ara mai o te Hahi o te Karaiti, o te timatanga
ra ano tae noa mai ki enei ra. I ahu mai te whaka-
pono i roto i te whakararuraru me te kino me te
patu a te tangata; otira tenei ano te ora nei te tupu
haere nei, notemea na te Atua i tou te rakau nei,
meingatia ana “ ko ona rau hei whakaoranga mo
nga tauiwi.”


WHAKAEMINGA O NGA KORERO.
Te wa o nga Apotoro
uroKo
I.
WHAEANGf
1
II. Ikanatiu ... 5-
III. Hutini Matia ... 7
IV. PORIKÄ€PA ... 10
V. Nga Karaitiana i whakamatea ki Rione me
Wiene 11
VI. Teturiana—Pepetua me ona hoa 13
VII. Orikene 16
VIII. I-Iipiriana—Weiienga 1. 18
„ Wehenga 2.... 19
„ Wehenga 3. 21
IX.
NGA
X.
XI.
XII.
Karienu—Te patu whakamutunga o
Karaitiana ...
Konataine te Nui ...
Te Runanga o Nihiia ...
1.
2. ...
3.

XIII.
XIV.
XV.
XVI.
XVII.
XVIII.
Atanatiu—Wehenga
Wehenga
Wehenga
Nga Monaki
Pehira raua ko Kerekori Nahiahumu
AMOROnE
Temepara o Herapiiii
Akariu raua ko Honoriu
IIoani Kariiiotoma—Wehenga 1.
Wehenga 2.
Wehenga 3.
Weiienga 4.
j»

23
28
32
35
37
39
41
46
49
51
53
55
56
58
59


VI
WHAKAEMINGA 0 NGA KORERO.
UPOKO WHARANGI
XIX. Aukutini—Wehenga 1. ... 61
„ Wehenga 2. 63
„ Wehenga 3. ... 65
„ Wehenga 4. 66
„ Wehenga 5. ... 67
„ Wehenga 6. 67
XX. Ng a Runanga o Epeha ran a ko Karehīrono 63
XXI. Hinganga o te Emepaea o Roma ki te Hauauru... 70
XXII. WhAKATAHURITANGA O NGA ĪWI MOHOAO KI TE WhAKAPONO—PlRITANI 71
XXIII. Kotarani me Aiarani 73
XXIV. Koroii-ii 74
XXV. Hutiniana ... 76
XXVI. Peneriki 77
XXVII. Kerekori te Nui—Wehenga 1. 79
„ „ Wehenga 2. ... 80
„ „ Wehenga 3. 81
XXVIII. Mohameta—Karakia Whakapakoko 82
XXIX. Te Hahi ki Ingarani 84
XXX. PoNIPÄ’HI 85
XXXI. Ng a Pop a o Roma ... 86
XXXII. Nga Kuruiiēti ... 88
XXXIII. Atiriana 2tua—Tamati Pekete 90
XXXIV. Ponipēhi 8tua—Nga Popa o Awiniongo ... 91
XXXV. Hoani Wikiriwhi raua xko Hoani Hum —Matene Ruta ... 93






MAPI WHAKAATU
I TE
T0R0NGA HAERETANGA O TE
WHAKAPONO.
Ingoa Maori. Ingoa Ingarihi.
Ahia Iti Asia Minor.
Aiarani Ireland.
Amenia Armenia.
Anatioka Antioch.
Arapia Arabia.
Arehanaria Alexandria.
Atene Athens.
Awherika Africa.
Epeha Ephesus.
Hamaria Samaria.
Hamurana Smyrna.
Hiharia Caesaraea.
Hipani Spain.
Hipo Hippo.
Hiria Syria.
Hiruharama Jerusalem.
Ihipa Egypt.
Irurikuma Hlyricum.
Itari Italy.
Kaiperu Cyprus.
Kaparokia Cappadocia.
Kariki Greece.
Karehīrono Chalcedon.
Katake Carthage.
Katapere Canterbury.
Kaura Gaul.
Ingoa Maori. Ingoa Incarthi.
Kariti Crete.
Konatainopori Constantinople.
Makeronia Macedonia.
Maunga ) Monte
Kahino 5 Cassino.
Meriterana 7 Mediterranean
! Moana 5 Sea.
i Mirano Milan.
Nahiahumu Nazianzus.
Naire Nile.
Nihiia Nicaea.
Nikomeria Nicomedia.
Numiria Numidia.
Paranihe France.
Patamo Patmos.
Piritani Britain.
Ranana London.
Rione Lyons
Ripia Lybia
Roma Rome.
Taira Tyre.
Takate Thagaste.
TÄ“pe Thebes.
Torero Toledo.
Wiene Vienne.




TE KOEEEO WHAKATEPE
O TE
HAHI KAEAITIANA.
UPOKO I.
Te wa o Nga Apotoro.—a.d. 33-100.
I timata mai te Hahi Karaitiana i te tukunga iho o
te Wairua Tapu ki runga ki nga Apotoro a te
Karaiti. I-taua wa ka “huihui mai ki Hiruhama
etahi Hurai, lie hunga whai whakaaro, no nga iwi
katoa i raro o te rahgi” (Nga Mah. 2. 5), ki te wha-
karite i te Hakari o te Petekoha kia ai ta te ture
(Tiuter. 16. 16). He tokomaha o aua tangata i
whakapono ki te Kongo Pai, na, te hokinga tonu-
tanga ki o ratou kainga, ka korero i nga mahi
whakamiharo i kite ai raton ki Hiruharama. I
muri tata iho ka marara nga Apotoro “ ki te kau-
whau i te Bonga Pai ki te ao katoa ” (Mak. 16. 15).
Kei te pukapuka o “Nga Mahi a Nga Apotoro,” me
nga Tuhituhi a Paora nga korero mo etahi o a ratou
mahi, ko te nuinga atu ia o a ratou mahi kaore i
tuhia ki roto ki nga Karaipiture.
Otiia tena ano etahi huarahi atu o te Bongo Pai
ki nga tauiwi i taua wa, i tere ai te nui haere o te
Hahi. Apiti mai hold ki te mahi kauwhau haere a
nga Apotoro; tuatahi, ko te hokihoki tonu a nga
MAORI—CH. HIST. B


2
TE KORERO WHAKÄ€TEPE
Hurai o ia wahi o ia wahi ki Hiruharama i nga tau
katoa, ki te whakarite i nga Hakari o te ture; tuarua,
ko te mahi kopikopiko tonu a te hunga harihari
taonga ki Hiruharama, ki Roma, ki mea whenua, ki
niea kainga; tuatoru, ko te haere a nga ope wha-
whai o Roma ki ia whenua ki ia whenua. Na enei
katoa i man te rongo o te whakapono Karaitiana ki
nga takiwa katoa o te Emepaea o Roma, nawaira
pau rawa ake te kotahi rau tau ki muri o te whanau-
tanga o te Karaiti ki Peterehema, kua rangona te
karakia liou nei ki nga whenua mamao noatu.
E whakaatu mai ana te upoko whakamutunga o
Nga Mahi, i te pa o Roma a Paora e whanga ana i
tona whakawakanga mo runga i nga whakapae a
nga Hurai mona. Otiia i muri mai ka tukua ia kia
haere, hoki ana ia ki te Rawhiti. I haere ano pea
hoki ia ki Hipani (Rom. 15. 28). Ko etahi tangata
kei te ki, i maro haere tonu ia a u noa ki Piritani,
ara, ki Ingarani, otira kahore ano i mohiotia te tika
o tenei korero mona. No te emeporatanga o Nero,
ka whiua ano ia me te tokomaha noaiho o nga
Karaitiana ki te whare herehere; na, e kiia ana no te
tau 68 o to tatou Ariki ka whakamatea tahi a Pita
raua ko Paora ki Roma.
E ki ana nga pihopa o Roma ko Pita te pihopa
tuatahi o Roma, ko ratou ona uri. Otira kahore
ano i ata mohiotia ko Pita ranei ko tetahi atu tan-
gata ranei, te pihopa tuatahi o'Roma. Ko te whaka-
matenga kau o Pita ki reira te mea i matauria e
tatou.
Ki te ki a nga tupuna o te Hahi, ko Hoani anake
te Apotoro kaore i whakamatea mo te Rongo Pai.
Ter a Apotoro a Hemi te Iti, te pihopa tuatahi o
Hiruharama, na nga Hurai tonu i kohuru i te tau 62.
I muri tata iho ka tonoa nga ope whawhai o Roma
ki Huria, ka horo a Hiruharama i te tau 70 i a
Taituha Emepora, ka wawahia te Temepara, ka


0 TE HAHI KARAITIANA.
3
rere nga Hurai, marara noatu ki nga wahi katoa o
te ao. Koia tenei ka whiua nga Hurai e Ihowa mo
te kore e tahuri ki te whakapono o Ihu Karaiti.
Kia torn tekau tau ki muri i a Nero ka ara ano
tetahi Emepora kino, ko Tomitiana (a.d. 95), ka
patu i nga Karaitiana. I whakamatea e te tangata
ra etahi o ona whanaunga ake, kua tupu haere hoki
te whakapono i ona ra ki waenga o nga momo
rangatira—i te tuatahi ia ko nga tangata tutua kore
noaiho nei, te hunga i whakapono wawe. E kiia ana,
ten a ano tona ra i rongo ai te Emepora ra, kei te ora
ano nga uri o Rawiri. Katahi ka tonoa kia haere mai
ki tona aroaro, lie wehi nona kei whakaarahia e nga
Hurai hei kingi mo ratou. He mokopuna no Hura
Kai tuhituhi whanaunga o te Karaiti aua tangata
tokorua. Te kitenga ano ia o te Emepora i o raua
ringa kua maro i te keringa whenua, ka tukua e ia
kia haere, ko te kingitanga lioki o te Karaiti me te
rangatiratanga o te Rangi ta raua i aru ai.
No te wa i a Tomitiana ka peia a Hoani ki Patamo
ki te moutere i puta mai ai te “ whakakitenga ” ki a
ia. Kua taki-matemate noatu etahi o nga Apotoro
me te ora tonu a Hoani. Tana mahi i tona hokinga
mai i Patamo he kauwhau, he whakahau haere i nga
Hahi o Epeha kia manawanui i nga wa o te kino.
Ko ia hoki to ratou kaumatua. E korerotia ana i
haere a Hoani ki tetahi taone, ka kite i tetahi ta-
maiti pai te ahua, ka aroha atu tukuna ana ki te
pihopa tiaki ai. Ka oti te tamaiti ra te ako e te
pihopa, ka iriiria ka whakaukia e ia. Otiia te
mutunga o tenei mahi ana ka tukua kia haere
noatu. Tino takanga o taua tamaiti ra ki te kino
ki te hara, riro tonu atu hei rangatira mo nga kai-
pahua o taua whenua. Te hokinga o Hoani ki te
taone ra ano, ka ui mo tana tamaiti. Ki mai ana te
pihopa, e pa, kua mate, ara, kua taka ki te hara.
Ka pouri a Hoani haere ana ki te kimi i waenga


4
TE K0RER0 WHÄ€KATEPE
tahora. Te kitenga o nga kaipahua i a ia ka hopu-
kia ka mauria ki to aroaro o to ratou rangatira.
Ehara, ko tona tamaiti tonu te rangatira ra. To
kitenga mai ano i a Hoani, ka wehi, oma ana ki te
huna i a ia. Ka karanga te Apotoro i a ia kia hoki
mai ma te Karaiti ona hara e muru. Heoi hoki mai
ana taua tamaiti ki te Hahi, me te ripeneta mo
ona hara; noho whakawhetai tonu ki te aroaro o te
Hahi a mate noa.
I te wa i koroheketia ai a Hoani he maha nga kai
whakaako teka kua whakatika mai ki te whakaputa
ke i nga kupu o te Rongo Pai. Ko Haimona mahi-
makutu (Nga Mah. 8. 9-24) te tuatahi o enei tu
tangata; ko Haimeniu, ko Piritu, ko Arehanera
etahi atu o te wa i nga Apotoro (1 Tim. 1. 19, 20; 2
Tim. 2. 17, 18). Mo enei rapea nga kupu a Paora
ki a Timoti, “ tahuri atu i nga korero whakariha-
riha, i nga kupu teka noa, i nga whakaputanga
ketanga a te mea e tekaia nei he matauranga”
(1 Tim. 6. 20). Ta ratou ingoa mo ratou ano, ko te
“ Hunga Matau.” He apiti mai ta ratou mahi i te
whakapono Hurai, me nga mea whakarihariba a nga
tauiwi, ki te whakapono Karaitiana. Koinei te he o
ta ratou ako, otiia i nga ra o muri nei ara mai ai ano
enei tu tangata, ki te whakaputa i nga teka kua
memeha noatu ra i te whakahenga a te Hahi.
Kotahi rau nga tau o Hoani ka mate. I tona tino
koroheketanga he mea amo ia ki te whare karakia,
kotahi tonu ia i tana kupu kauwhau, “E aku tamariki,
kia aroha koutou tetahi ki tetahi.” Nawaira ka
hoha nga tangata ki taua kupu, ka mea atu ki a ia,
kaore oti he kupu ano au? Ka ki mai, “Kaore,
notemea ko te ture tenei a te Ariki, na ki te rite ana
i a koutou, heoi ano.”


0 TE HAITI KARAITIANA.
a
UPOKO II.
Ikanatiu.—A.D. 116.
I te kakenga o to tatou Ariki ki te Rangi, ka waiho
e la ma nga Apotoro e whakahaere Tana Hahi.
I te whatakoto ture tonu la ki nga Apotoro i muri
ano o Tona Aranga tae noa ki Tona Kakenga ki te
Rangi, e ki nei hoki a Ruka, “ e wha tekau ano nga
ra i kitea ai e ratou, i korerotia ai e la nga mea o te
rangatiratanga o te Atua” (Nga Mah. 1. 2, 3). Na
konei i mohio ai ratou ki ta ratou mahi, whiriwhiri
ionu atu ko Matiaha hei riwhi mo Hura (Nga Mah.
1. 15—26). Ka mutu tera ka whakaritea e ratou;
tuatahi ko nga Rikona, hei kai tiaki mo nga rawa
kore hei hoa whakahaere i nga karakia; t-uarua, ko
nga Kaumatua hei tiaki i nga whakaminenga;
tuatoru, ko nga Pihopa, ara, ko nga kai tirotiro o te
kahui a te Karaiti (Nga Mali. 20. 28), ko nga kai
whakapa i nga kaumatua me nga rikona. Mo tenei
mahi i tonoa ai a Timoti ki Epeha, me Taituha ki
Kariti e Paora. I te matenga atu o nga Apotoro
i waiho ma nga pihopa e whakahaere nga tikanga
o te Hahi. No muri nei te ingoa Ahipihopa te
tumuaki o nga pihopa; me te Ahirikona te rangatira
o nga rikona o nga minita.
Tetahi tino tangata i muri tata iho i te wa i nga
Apotoro, ko Ikanatiu pihopa o Anatioka te pa nui
o Hiria. E korerotia ana ko Pita te pihopa tuatahi
o taua pa. Kaore ano a Hoani kia mate noa, ka tu
a Ikanatiu hei pihopa mo Anatioka. Kia wha tekau
tau ia e pihopa ana, ka tae mai te Emepora a Tara-
iana ki Anatioka. E kiia ana he tangata ngawari
a Taraiana, otira, kaore i pai tona mahi ki nga
Karaitiana i runga pea i tana whakarongo ki nga
tito noaiho a te tangata mo ratou. Kei nga po, kei


6
TE KORERO WHAKATEPE
nga ata tu ka karakia nga Karaitiana i te kawenga
a te wehi; na konei ka tekaia, he hara no ratou
i mahi huna ai; he mahi makutu, he koropiko ki te
pane kaihe, he patu whakahere i a ratou tamariki,
he kai tangata. I whakapono pea a Taraiana ki
enei korero, i wehi ranei kei whakatika nga Karai-
tiana ki te turaki i tona kingitanga i tahuri ai ki
te patu i a ratou. I tona taenga ki Anatioka ka
whakawakia a Ikanatiu e ia; ka ui atu ki taua
kaumatua, nowhea to wairua poke i kore ai koe
e koropiko ki nga Atua whakapakoko o Roma. Ka
utua mai e Ikanatiu, kaore oku wairua poke, he
pononga ahau na te Karaiti, he patu taku i nga
wairua poke, ko toku Atua me toku Kai whakaora
kei roto i taku ngakau. Heoi ka kiia e te Emepora,
kia mauria ia ki Roma hei kai ma nga kararehe.
Te rongonga ano o Ikanatiu i tenei kupu, ka hari
tona ngakau i te mea kua paingia ia, kia whakama-
meatia mo Ihu Karaiti tona Kai whakaora.
He roa te haerenga atu ra uta ra te moana i
Anatioka ki Roma, mate ana te kaumatua nei i nga
tiini here i a ia me te patunga haeretanga a nga
hoi a, otiia heiaha mana te mamae. Kua tae noatu
tana reta ki te Hahi o Roma, kua ki atu, tukua ahau
kia whakamatea, “ he witi au na te Atua, waiho au
kia mongamonga i nga niho o nga kararehe, kia
kitea ai au e te Atua, ko te taro koha kore a te
Karaiti. Akiakia e koutou nga kararehe, kia waiho
ai ko ratou hei urupa mo toku tinana, kei hoha te
tangata i te nehunga i a au.” Ma te penei anake me
Ikanatiu tenei tu korero, e kore e tika ma te tangata
noaiho. He mea ata whakarite ia kia mate mo
tana kahui, mo te whakapono o te Karaiti, penei me
Paora e ki nei “ he hiahia toku ki te haere kia noho
ai ahau ki a te Karaiti, ko te mea tino pai rawa hoki
ia” (Pirip. 1. 23).
E timata ana nga purei i te wa o te Kirihimete


0 TE HAHI KARAITIANA.
7
ka u atu a Ikanatiu ki Roma. He tuku i nga here-
here, kia patupatua kia kainga e nga kararehe te
takaro a tana iwi—he tini he tini te tane te wahine
ki te matakitaki. Te rongonga ano o nga Karai-
tiana o Roma, kua tata mai a Ikanatiu ki te pa, ka
puta ki waho ki te whakataki, ka mea kia tonoa
kia kaua e whakamatea, kaore ia i pai. Heoi, ka
koropiko ratou ka inoi ki te Atua kia whakaungia
to ratou whakapono me te aroha, kia whakakorea
ano hoki o ratou mate. No te ra whakamutunga
o nga purei ka makā a Ikanatiu ki nga kararehe.
Ko ona wheua kau i toe te kai e nga raiona, kohi-
kohia ana e nga Karaitiana ka mauria ki Anatioka
ki tona pa ano nehu ai.
UPOKO III.
Hutini Matia.—A.D. 166.
Kotahi ano te ture pai a Taraiana mo nga Karai-
tiana, ko tana panuitanga kia kaua ratou e ata rapua
mo te whakamate. Engari ki te tupono noaiho te
tangata ki tetahi Karaitiana, a ki te kore ia e
whakarere i tana whakapono, katahi ano ka whaka-
mamae ka whakamate ranei. Ko Hatiriana te
Emepora ki muri mai (a.d. 117-138). I whaka-
mama ano tenei tangata i etahi o nga mamae o nga
mate, o nga Karaitiana. Otiia i kino tonu te mahi
a etahi o nga kawana o nga Porowini, ki nga Karai-
tiana o o ratou takiwa, he teka no nga tangata kei
te kohuru tamariki, kei te kai tangata tonu nga
Karaitiana. Ki te pangia ana te iwi e te kai kore,
e te mate uruta; ki te ngaro ana te whenua i te
waipuke; ki te hinga ana nga ope whawhai o Roma
i te parekura, ka tekaia he whiu katoa enei na nga


8
TE KORERO WHAKATEPE
atua maori mo nga liara o nga Karaitiana, ka kara-
nga te iwi “maka nga Karaitiana ki nga raiona.”
Tetahi putake riri o te iwi, he whakaaro no ratou,
kaore he atua o nga Karaitiana, i te mea kihai i te
kitea to ratou Atua i te Bangi, penei me nga whaka-
pakoko e hangā nei e te ringa o te tangata, e kitea
nei e te kanohi.
Engari na Anatoninu Piu (a.d. 138-161) te erne-
pora i muri i a Hatiriana, i whakamutu enei teka
katoa mo nga Karaitiana. Na taua kaumatua hoki
i panui te ture kia kaua nga Karaitiana e patua mo
to ratou whakapono, engari ki te kitea ana te tangata
tutū, ahakoa Karaitiana ahakoa tangata ke me whiu
ia mo tona hara. I tenei wa ka timata nga tangata
mātau o te Hahi te tuhituhi pukapuka, hei karo i nga
korero teka mo ratou me to ratou whakapono. Ko
Atenakora raua ko Hutini Mātia nga matamua o
tenei hunga. He hoa riri a Atenakora no te Hahi
i te tuatahi, ka tuhituhi i tona pukapuka whakahe
i te Bongo Pai; no muri ka tahuri ki te whakapono,
ka tuhituhi pukapuka hei tautoko mo te Bongo Pai.
I whanau a Hutini ki Hamaria, whakaakona ana
ki te matauranga o nga Kariki—no tenei hunga nga
Epikureana me nga Toika hoa tautohe o Paora
ki Atene (Nga Mah. 17. 18). He kimi tonu ta
Hutini i te matauranga mona i ia tau i ia tau, i nga
akoranga a te hunga matau o nga tauiwi, a kore
noaiho e makona tona hiahia nui. Otiia tena ano
tona ra i haere ai a Hutini i te takutai o tona
kainga, me te whakaaroaro tonu ki te matauranga e
whaia nei e ia. Nawaira ka man mai ia i tetahi
kaumatua mahaki he Karaitiana. Ka korerorero
raua; ka whakaatu te koroheke ra i nga kupu o te
Karaipiture ki a Hutini, o te timatanga mai ra ano
tae noa ki a Ihu Karaiti. Whakapono tonu iho a
Hutini, timata ana ki te whakaako i te matauranga
Karaitiana. Ko Boma tona tino kainga i noho ai,


0 TE HAIII KARAITIANA.
9
na, i te mea he tangata matau he tangata noho pai
hi te aroaro o te Atua o te tangata, ka muia ia e te
akonga i nga ra katoa. I tuhituhi pukapuka ano
hoki a Hutini, hei turaki i nga kupu teka, a nga
tauiwi, a nga Hurai, a te hunga whakapono he, mo
te Bongo Pai.
No te tau 161 ka mate a Anatoninu Piu, ka ara
ko Maka Aureriu Anatoninu hei Emepora ki muri i
a ia. E korerotia ana he tangata pai mahaki no-
aiho tenei, he tangata hapai i te ture, he tangata
aroha ki ana pononga katoa. Otiia he whakarongo
nona ki nga korero kino, ki nga tito a nga hoa riri
o te Bongo Pai, i tino patu rawa ai tenei Emepora
i nga Karaitiana, hanga ture ana hei takahi i a
ratou.
Kua nui haere te ingoa o Hutini ki Boma, mo tona
matauranga, ki te whakaako i nga tikanga o te
whakapono Karaitiana, engari kei te tupu hoki te
hae o ona hoa riri. Te otinga tonutanga o nga ture
a Maka Aureriu ka hopukia a Hutini e Kerehene kia
whakawakia. Te uinga a te tiati, tena korerotia
mai te tikanga o to whakapono, me te mahi a nga
Karaitiana e huihui nei. Ka whakahokia atu e
Hutini, heoi ano taku he whakapono ki te Atua, ki
te Kai whakaora ki a te Karaiti te Tama o te Atua,
otiia kaore aku kupu mo oku hoa. Ka ki mai ano te
tiati, ae ra, ka whakamamaetia, ka mutu tera ka
whakamatea koe mo tenei whakaparahako ou ki nga
ture o te iwi. Ka utua atu ano e Hutini, he mea
noa nga mamae o tenei ao me ka whakaritea ki te
kororia kua whakaaria mai e te Karaiti ki ana
tangata a te ao e haere ake nei. Te uinga mai ano
a te tiati, e kore ranei koe me o hoa e tuku whaka-
here ki nga atua maori, ki tonu atu ratou katoa e
kore, e kore matou e whakarere i to matou whaka-
pono ; heoi whakamatematea katoatia ana ratou, he
mea tapatapahi nga kaki ki te toki (a.d. 166).


10
TE KORERO WHAKATEPE
UPOKO IV.
PORIKÄ€PA.-A.D. 166.
I te tan i whakamatea ai a Hutini Mātia ki Poma
ka whakamatea a Porikāpa ki Hamurana. Ka iwa
tekau nga tau o te tahuritanga o tenei tangata ki
te Whakapono ka mate ia. E korerotia ana na
Hoani Apotoro ia i whakapa hei pihopa mo Hamu-
rana. Ko te tino kaumatua ia o nga Hahi a Ahia.
Kua timata noatu te whakamatemate nga Karai-
tiana ki Hamurana, kua maha nga Parekura, ka pa
ai te ringa o te hoa riri ki a Porikāpa to ratou
pihopa. He kore no nga Karaitiana e whakarere i to
ratou whakapono, i totoro atu ai nga kai whakapae
ki te whakamate i to ratou kaumatua.
Te rongonga ano o taua kaumatua kei te kimihia
ia ka haere he kainga ke, he whakaaro nona he mahi
he te patu noaiho i te tangata. Ka whaia haeretia
ia e nga hoia, te maunga ano ka karanga “ kia
meatia ta te Atua i pai ai,” ka whakahau kia takā
he kai ma nga hoia, e kai ana ratou e inoi ana ia.
Ka mutu tera ka utaina ia ki runga i te kaihe, ka
arehina ki Hamurana. Te tatanga ki te pa ka Å«nga
ia e tetahi o nga kai whakawa, kia peke ake ki runga
i tona hariata noho ai. Te ekenga atu ano ka
timata tera ki te whakawai i a Porikāpa, kia patu
whakahere ki nga atua maori: tohe noa, kaore i
whakaae taua kaumatua, heoi, turakina atu e te kai
whakawa kia taka. Te takanga atu ano ki te
whenua ka whati te waewae. Heiaha ma Porikāpa,
whakamomori tonu ki te mamae a tae noa ki te
teata. Te kitenga ano o nga mano i a ia hamama
ana nga waha ki te tawai. Ka mea atu te kawana
ki a ia, ki te whakakahore koe i a te Karaiti ka
whakaorangia koe. Ka utua atu e Porikāpa, “ka


0 TE HAHI KARAITIANA.
11
warn tekau ma ono aku tau e mahi ana ki a te
Karaiti, kaore ano la i kino noa ki a au, e ahei
ranei au te kohukohu i toku Kingi me toku Kai
whakaora ? ” Tohe noa te kawana ra tohe noa kore
tonu a Porikāpa e whakaae, heiaha mana nga
whakawehi ki nga kararehe, ki te ahi ranei. Tahina
ka purangatia te^wahie/utaina ana ia ki runga herea
ana ki te pou. Ka inoi taua kaumatua ka whaka-
whetai mo te tukunga i a ia kia mate mo te whaka-
pono, ara, kia aru i te tauira o tona Ariki o Ihu
Karaiti. Te mutunga o tona inoi ka tahuna te
puranga wahie e nga hoia, otiia e korerotia ana kihai
ia i wera i te ahi. Katahi ka rere atu tetahi o nga
hoia werohia ana tona uma ki te hoari; tino kokiri-
tanga mai o te toto ki runga i te ahi ra, weto iha.
No te tuarua o nga tahunga, katahi ano ka pau te
tinana o Porikāpa i te ahi, ko nga wheua kau i toe,
whakaemia ake e nga Karaitiana nehua ana e ratou.
No te ahiahi ki mua o te ra o te Aranga i te tau 166>
ka whakamatea a Porikāpa.
UPOKO V.
Nga Karaitiana i Whakamatea ki Riona lie
Wiene.—a.d. 177.
He maha noatu nga Karaitiana i patua mo te wha-
kapono ki tena whenua ki tena whenua, i te wa i a
Maka Aureriu e emepora ana. Ko nga Karaitiana
ia o Riona me Wiene i tino kino rawa te patu. Kei
te taha ki te tonga o te whenua e nohia nei e te
Wiwi inaianei aua pa e rua. He heke no Ahia nga
Karaitiana i noho ki reira; haere mai me to ratou
pihopa ano ko Potinu. Na nga whakarau noaiho i
timata te patu te muru i nga Karaitiana. Muri iho


12
TE K0RER0 WHAKATEPE
ka whiua etahi ki te whare herehere, matemate iho
ki reira, i te kore kai i te makariri i te piro. Ka taka
ano tona ra i kawea ai te pihopa a Potinu ki te
aroaro o te kawana, ka uia. “ Kowai te Atua o nga
Karaitiana ? ” Ka whakahokia atu e Potinu ki te
kawana, “ Mehe tangata totika koe kua matau ano
koe.” Tino riringa o te kawana tukua atu ana taua
kaumatua, ka iwa tekau nei nga tau, kia totoia haere-
tia e nga lioia, kia patua ki te rakau, kia whana-
whanā, kia mekea e nga whakarau. Ka mutu tenei
ka maka ki te whare herehere. E rua tonu ra ki
reira ka hemo.
He wliakamamae ano to tenei to tenei o nga
Karaitiana. He mea here nga ringa nga waewae
o etahi ki te J)ou, ka kukume ai kia motumotu nga
uaua; he mea whakanoho etahi ki runga i te turu
rino kua oti te whakakaka. E ono nga rangi o enei
e whakamamaetia ana ka whakamatea. He mea maka
ki nga kararehe etahi; he mea tapahi ki te toki
etahi.
Tetahi o ratou he tamaiti tane, tekau ma rima tonu
nga tau te pakeke. He mea mau ia i nga ra katoa
kia kite i ona hoa e whakamamaetia ana, hei whaka-
wehi mona, otiia kore rawa ia i whakakahore i a te
Karaiti, heoi kohurutia iho.
Ko Pararina ia to ratou i tino kino rawa te whaka-
mamae. He pononga taua kotiro na tetahi wahine
Karaitiana. I wehi te ariki o Pararina kei kore ia
e manawanui i nga ra o te kino; otiia, kore rawa
taua kotiro i kuihi. He whakamamae ano to ia ra
to ia ra mona, nawaira, pau katoa nga whakamamae
me te maia tonu te kotiro ra—kotahi tonu tana kupu
“ he Karaitiana ahau, kahore matou i te mahi kino.”
Ka mutu te patupatu o nga Karaitiana, maka ai o
ratou tinana hei kai ma nga kuri; ko nga wheua i
toe i te kainga a nga kuri, tahu ai ki te ahi. I pene-
itia ai he whakatupato no nga hoa riri o te whaka-


0 TE HAHI KARAITIANA.
Io
o
pono kei nehua nga tinana, kia waiho ai hei tawai
ma ratou te Aranga mai i te mate, e whakaponohia
nei e nga Karaitiana.
UPOKO VI.
Teturiana—Pepetua ME ONA HOA.—A.D. 181-206.
I te tau 181 ka mate te Emepora a Maka Aureriur
ka okioki te Hahi i ona mate mo nga tau e rua
tekau.
I tenei wa ka ara tetahi kai whakaako teka ko
Monotanu ton a ingoa. I whanau ia ki Pihiria,
engari he rorirori nei te ahua. Kei ona ra ano e
pangia ai e te hukiki, ka korero poropiti taua tangata,
ka ki he kupu ana no te rangi. He tokomaha nga
wahine nga tane i aru i a ia. Ko Teturiana tetahi
o enei, no Katake pa o Awherika ki te marangai.
He tangata matau, kua whakarere noatu i nga kara-
kia whakapakoko, kua tuhituhi pukapuka tautoko i
te Kongo Pai; engari he tangata whakahihi ia, kihai
hoki i whakaaro ki te ako a te Karaiti, ka tupu tahi
te kino me te pai i roto i te Hahi i tenei ao (Mat.
13, 38, 48). Akuanei te putanga tonutanga ake o
Monotanu ki te whakaara i tetahi Habi koha kore,
whakarerea ake te Hahi pono e ia, tahuri ke ki te aru
i a Monotanu. Heoi, ka waiho e Teturiana ko te
whakahe i te Hahi pono a te Karaiti he mahi mana.
Ko te Kongo Pai ia kaore i mahue i a ia, he tautoko
tonu tana i tenei a mate noa.
Te pahuretanga ake o nga tau e rua tekau i noho
pai ai te Hahi, ka timata ano te patu a nga tauiwi
i nga Karaitiana i te wa i emepora ai a Heweru.
Ko Pepetua me ona hoa nga Karaitiana i tino kino
rawa te whakamamae te patu. No Katake ratou, no.


14
TE K0RER0 WHAKATEPE
te pa o Teturiana, kei te nota o Awherika. Kua
marena tane a Pepetua, kihai ano i malia nga wiki
o te whanautanga o ta raua tamaiti matamua. Kei
te karakia whakapakoko ano te papa o Pepetua; ka
haere mai ka tawai i a Pepetua, kia whakarere i tona
whakapono. Ka whakahokia atu e ia “ E pa, titiro
ki te ipu e tu nei, kotahi ano tona ingoa, he ipu ;
me au hoki kotahi ano toku ingoa, he Karaitiana,
kati te totohe.” Tino rerenga atu o tona papa, kei
te patu i tona tamaiti, kei te karokaro i ona karu.
Heiaha ma te wahine ra. Te ngaronga atu ano o
tona matua ka iriiria ia me ona hoa, me te inoi tonu
kia homai te kaha ki a ia i nga wa katoa e whaka-
mamaetia ai ia. Nui rawa te kino o to ratou whare
herehere; he poka pouri kenekene, werawera, piro
to ratou whare, apiti mai hoki ko te tutu o nga he-
teri ki a ratou. Ko te wehenga ia o tona potiki i a
ia te mate nui o Pepetua. Otiia na nga moni a
etahi Karaitiana, i ngawari ai nga kai tiaki o te
whare herehere, tukua ake ana a Pepetua me ona
hoa kia kite i te maramatanga, homai ana te tamaiti
a Pepetua kia ia, mo te haora kotahi e rua ranei i ia
ra i ia ra; ka mutu ka whakahokia ano ratou ki te
poka. Ora ana ia te ngakau o Pepetua i te kitenga
i tona tamaiti.
Te whakaritenga ano o terra mo te whakawakanga
o te hunga nei, ka haere mai te papa o Pepetua kia
kite i a ia. Ka tangi te kaumatua ra, ka karanga,
e Pepe, kia mahara ki to koroheke, ki to whaea, ki o
tungane, ki te ingoa kino ano hoki ka piri nei ki to
tatou hapu i runga i to mahi tutū. Ka mamae te
ngakau o Pepetua i nga kupu aroha a tona matua,
otiia kotahi ano tana utu atu, “Kia meatia ta te
Atua i pai ai. Kahore he kaha i a matou, Nana
hoki matou.”
E kai ana nga herehere nei, ka karangatia kia
haere ki te whakawakanga. Ki puru tonu te marae


0 TE HAHI KARAITIANA.
15
i te tangata, kei te aroaro o te kai whakawa e noho
ana, me te papa o Pepetua i reira ano. Ka karanga
tenei, e whae, kia aroha ki to potiki, me te hapai ano
i te tamaiti ra kia kitea mai ai e Pepetua. Me te
kai whakawa kei te tohe ano hoki, kia patu whakahere
ratou ki nga atua maori. Otiia heiaha ma Pepetua
me ona lioa, pumau tonu ki te whakapono. Tino
auaretanga o te matua o Pepetua. Ka karangatia e
te kai whakawa kia kumea iho i tona turanga, kia
whiua ki te rakau. Hei whakamamae tenei i te
ngakau o Pepetua, kia tahuri ai me ka kite i tona
matua e patua ana. I mamae ano a Pepetua otiia
kihai i whakarere i te whakapono.
Heoi, whakaritea ana e te kai whakawa, kia makā
ratou katoa ki nga kararehe. No te ra whanautanga
o tetahi o nga tama o te Emepora, i te mea e tu ana
te purei ka whakamatea ratou. Ko nga tane o te
hunga nei, he mea maka ki nga reopara ki nga pea.
Ko Pepetua me tetahi kotiro ko Perihita te ingoa,
i takaina ki te kupenga ka whiu ai kia tukitukia e
te kau. Ka mutu tenei i te mea kihai ano i ata
matemate nga herehere, ka karangatia kia whaka-
hokia nga kararehe, kia patua e te ringa tangata.
Tahi ka tikina atu e nga hoia ka tapatapahia ki te
hoari. He taitamariki nei te kai patu o Pepetua, ka
wehi ki te whakamate i a ia, werohia ketia kia tu
a-kiri noaiho; hopukia ake e Pepetua te hoari, wha-
katikaia ana te mata kia tu ai ki te wahi e wawe ai
ia te mate.


16
TE KORERO WHAKATEPE
UPOKO VII.
Orikene.—a.d. 185-254.
I te wa i whakamatea ai a Pepetua me ona hoa ki
Katake, ka patua ano hoki etahi Karaitiana ki Are-
hanaria pa o Ihipa. Ko Reonite tetahi o enei, he
tangata matau. Tana tama ko Orikene. He ako
tonu te mahi a Reonite i tona tamaiti ki nga kupu
o te Paipera. Nui atu te aroha o te tangata ra ki
tona tamaiti, otiia i wehi ia kei whakahihi, i te mea
he tamaiti hohoro ki te ako, na konei ka whakaputa
korero ana taua tamaiti i te ar oar o o nga akonga, ka
riria e tona papa; engari hei nga po ka haere ki te
moenga o tona tamaiti ka kihi i a ia, ka inoi ki te
Atua, kia arehina i runga i nga huarahi o te tika.
Ka tekau ma whitu ano nga tau o Orikene ka mea,
kia tukua ia kia mate mo te whakapono. Kaore i
pai tona whaea, huna ake ona kakahu kia noho ai i
te kainga Heoi, tuhituhi ana te tamaiti ra ki tona
papa i roto i te whare herehere, kia kaua e awanga-
waijga mo tona pouaru me ana tamariki pani, me ka
mate ia, engari kia tapatahi tona ngakau ki te wha-
kapono, ma te Atua ratou e tiaki i muri i a ia.
Te matenga ano o Reonite ka murua katoatia ana
taonga, noho pohara noaiho tona pouaru me ona
tamariki tokowhitu. Ko Orikene te matamua o nga
tamariki nei. Na tetahi wahine Karaitiana ia i
atawhai; whakaturia ana hei kai whakaako mo te
kura o nga tamariki Karaitiana ki Arehanaria. Ko
etahi o nga akonga o te kura nei i whakamatea mo
te whakapono. Haere tahi ana a Orikene i a ratou,
ki to ratou whakawakanga me to ratou whakama-
tenga.
Ako kau noaiho ai a Orikene i tona kurakaore i
te tango utu mo tona mahi, he mahara nona ki te


0 TE HAHI KARAITIANA.
17
kupu a te Karaiti “ ka riro noa atu nei i a koutou me
hoatu noa e koutou” (Mat. 10. 18). Ko ana puka-
puka i tuhi ai tona oranga, he mea hoko e ia mo te
moni—e rima kapa tonu i te ra i pau i ona kai i ona
kakahu. He kinokino noaiho ona kai; kotahi ano
tona koti; ko nga papa kau o tona whare tona moe-
nga.
Kua neke haere a Orikene mo tona matauranga,
kua mui mai te Hurai, te hunga whakapono he, te
hunga whakateka, ki te whakarongo ki ana kupu, a
he tokomaha i tahuri ki te Kongo Pai. I haereere
ia ki nga whenua mamao ako ai i te Bongo Pai; i
karangatia ano hoki ia ki te aroaro o te whaea o
Heweru te Emepora. He maha ana pukapuka i
tuhituhi ai hei whakamarama mo te Paipera. Ko te
Hekapara ia tana tino pukapuka, i tuhia hei ako i te
Kawenata Tawhito ki te hunga korero Hiperu,
Kariki; e rua tekau ma waru ona tau e tuhi ana i
tenei.
Ko etahi o nga akoranga a Orikene, e korerotia
ana, i ahua rereke; na konei kaore i pai a Bimitiriu
pihopa o Arehanaria ki te whakapa i a ia hei minita.
Haere ana a Orikene ki Hiharia noho ai. Ka roa e
noho ana ki reira ka whakapangia e te pihopa o
Hiharia. Tona hokinga ki Arehanaria ka puta te
riri o Bimitiriu, heoi, hoki ana ia ki tona hoa ki te
pihopa o Hiharia noho ai. Katahi ka tokomaha
rawa nga tangata ki te aru i a ia. Kotahi tona
peinga ki Kaparokia mo tona whakapono, otiia
kaore i roa ka hoki mai ano ia ki Hiharia.
I tenei wa ka timata te patu kino a te Emepora
Behiu i nga Karaitiana. Katahi ano te whiunga o
nga Karaitiana i puta ki nga wahi katoa o te kingi-
tanga o Boma. Ko nga ture tiaki i nga Karaitiana
i hangā e Taraiana me etahi atu Emepora, takataka-
kia iho e Behiu. He mea ata haha nga Karaitiana ;
ka kitea ana ka whiua, ki te kore e patu whaka-
MAORI—CH. HIST. C


18
TE KORERO WHAKATEPE
here ki nga atua maori. Ko nga pihopa me nga
minita ta taua emepora i tino whai ai kia mau; ko
tana whakaaro hoki ki te mate enei ka kore he kai
whakaako mo nga tangata, ki nga tikanga o te
whakapono. Tokomaha noatu i whakamatea, ko
etahi ia he mea whakamamae, ko etahi he mea pei
ki nga whenua mamao. Heoi, noho iho ana nga
pihopa me nga minita ki te ako i nga tangata
mohoao o era whenua.
Ko Orikene i whare hereheretia i whakamamaetia.
Ka whitu tekau ona tau i taua wa. Otiia heaha
ki a ia te mamae o nga whakawiri o nga patu;
whakamanawanui tonu a nawaira ka mate.
I hinga i te parekura te Emepora a Rehiu i te tau
251. No reira ka mutu te patu kino rawa i nga
Karaitiana.
Otiia na nga whiu nei i tahi atu nga poke, i
huhuti nga taru kino o roto o te Hahi, he mea tupu
ake i nga ra i noho ai nga Karaitiana i runga i te
rangimarie; he maha hoki nga wuruhi kai kino i
uru mai ki roto i te kahui i taua wa. Na nga
whakamamae nei ia i mohiotia ai enei; te kitenga
tonutanga hoki i te hoari i te ahi i te ripeka, ka
whakarere i o ratou huruhuru hipi, ka pakaru mai
ki waho o te kahui a te Karaiti.
UPOKO VIII.
Hipiriana. Wehenga 1.—a.d. 200-253.
I te wa e ora ana a Orikene ka tu a Hipiriana hei
pihopa mo Katake. I whanau ia i te tau 200, tupu
ake ana hei tangata tino matau ki nga akoranga a
nga tauiwi, otiia no te wha tekau ma rima o ona tau
ka tahuri ia ki te whakapono. Whakamutua ana e


0 TE HAHI KARAITIANA.
19
ia i reira tana mahi whakaako, hokona ana tona
whare nui me tona whenua, hoatu ana nga utu hei
whangai i nga rawakore, kia rite ai tana mahi ki ta
nga Karaitiana tuatahi i Hiruharama (Nga Mah. 4.
34-37). No te tau 248 ka whakapihopatia ia.
I pai rawa tana whakahaere i te Hahi ki Katake.
Rapu tonu ai ia i nga mahi kino kia whakakorea i
roto i tona pihopatanga. Te takanga ano ki te wa
i patua ai nga pihopa me nga minita e Rehiu, ka huna
a Hipiriana i a ia, he whakaaro nona ki tona kahui,
ki te kupu ano hoki a te Karaiti, “ka whakatoia
koutou i tenei pa, rere atu ki tetahi atu ” (Mat. 10.
23), ki te hunanga hoki a Ihu Karaiti i a Ia ano,
notemea, “kiano Tona haora i taka noa” (Hoan.
8. 20). Otiia he tuhituhi tonu te mahi a Hipiri-
ana ki ana minita he tiaki i ona tangata, i a ia e
noho huna ana.
He maha ia i taka ki te kino i te wa o te whaka-
toinga a Rehiu, hoki atu ana etahi i te whakama-
taku, ki te karakia whakapokoko.
Te ture a nga Karaitiana mo aua tangata, ki te
hiahia ana ratou ki te hoki mai ki roto ki te Hahi,
me ripeneta ratou ki te aroaro o te whakaminenga
katoa o te Hahi. Ki te whakakahore ana tetahi
tangata i a te Karaiti me te whakapono, ahakoa kua
ripeneta e kore e hohoro tona whakauru ki roto i te
whakaminenga, e kore e pa ki te Hakarameta o te
Hapa o te Ariki. Ko te hunga i tino kino rawa te
hara, kaore e tukua kia tapoko ki roto ki nga whare
karakia; hei nga kuwaha tonu tu ai, tangi ai kia
inoi te hunga tika mo ratou. Ko etahi ano, tau iho
e araia atu ana i te Hahi.
Wehenga 2.—a.d. 253-257.
Te mutunga tonu o te patu a Rehiu i nga Karai-
tiana, ka pangia e te mate uruta nga takiwa katoa o
te emepaea o Roma puta noa puta noa, tini ana te


20
TE KORERO WHAKATEPE
tangata i mate; kiia tonutia iho, mo te hara o nga
Karaitiana tenei whiu. Otiia kaore e whakahoki kino
nga Karaitiana mo tenei, engari i aroha ki o ratou
hoa riri. Te putanga mai ano o te uruta ka ka-
rangatia e Hipiriana nga Karaitiana katoa o Katake,
ki atu ana ki a raton, “He mea noa ki te atawhai
koutou ki o koutou hoa e pangia ana e te mate, ko ta
te Karaiti ia kia aroha ki nga tauiwi, ki nga
pupirikana, ki nga hoa riri; waihoki ko tatou ko
Ana akonga me inoi mo te hunga, e whiu ana e
whakatoi ana i a tatou.” Heoi, tahuri katoa ana
nga Karaitiana ki te atawhai i nga turoro, ki te
hoatu moni ma nga rawakore, ki te nehu i nga
tupapaku ahakoa Karaitiana ahakoa ehara, arohaina
katoatia.
Te kitenga ano o te hunga whawhai ki te whaka-
pono, i enei mahi aroha a nga Karaitiana, ara, i to
ratou atawhai ki nga rawakore, ki nga kanmatua,
ki nga pouaru, ki nga pani ki nga taurekareka, ki
nga tangata katoa, ka hurihuri ratou ka uiui,
nowhea tenei tu mahi te aroha o te tangata ki nga
iwi katoa o te ao? Nawaira i iu i iu, ehara, kua
kite na te Bongo Pai te mahi nei na te karakia pono,
whakarerea ake e te rau nga whakapakoko, na kei
te aru i a te Karaiti.
Taro ake ka tnpu he tautohe ma Hipiriana raua
ko Tepene pihopa o Boma. Ko Boma te pa aui
rawa o te ao katoa i taua wa; me te Hahi o Boma
ko te mea nui rawa ano hoki o nga Hahi o taua wa.
Na tenei ka whakaaro nga pihopa o Boma ko ratou
nga tino tumuaki o te Hahi puta noa i te ao; ka
mohio ano hoki etahi o nga Hahi, ki te ara ana he
pihopa whakahihi mo Boma, tena e kino. He
tangata penei a Pihopa Tepene, whakamatau ana ia
ki te takahi i era atu pihopa roe a ratou na Hahi.
Otiia na Hipiriana ia i riri, kia kaua e whakata-
koto ture mo nga pihopa o etahi atu Hahi. I ki a


0 TE HAHI KARAITIANA.
21
Tepene he uri nga pihopa o Roma no Pita te mata-
mua o nga Apotoro, na konei ko to ratou mana kei
runga ake i to etahi atu o nga pihopa. Ka whaka-
hokia atu e Hipiriana, kahore, haunga te matamua-
tanga o Pita, he rite katoa nga Apotoro a te Karaiti,
kaore te mana o tetahi i hipa ake i te mana o tetahi,
waihoki he rite katoa nga pihopa, kotahi ano to
ratou turanga. Heoi, hinga ana te kupu a Tepene,
noho whakahoa ana a Roma raua ko Katake.
Wehenga 3.—a.d. 257-258.
Kia ono nga tau i muri o te hemonga o Rehiu, ka
timata te patu a Wariana Emepora i nga Karaitiana
(a.d. 157). Tana ture tuatahi i panui ai, ko nga
Karaitiana kia kaua e huihui mo te karakia, ko nga
pihopa me nga minita me wehe i a ratou kahiu. I
mauria a Hipiriana ki te aroaro o te kawana o
Awherika. Te patainga a te kawana i a ia, ka ki
atu. “ He Karaitiana ahau he pihopa. Kotahi ano
taku Atua i mohio ai, ko te Atua pono, Nana te
rangi me te whenua, te moana me nga mea katoa i
roto i hanga. Koinei ta matou Atua ta nga Karai-
tiana e whakapono nei; he inoi tonu ta matou ki
a Ia i te ao i te po, kia tohungia matou me nga
tangata katoa, me te oranga roa kia homai ki nga
Emepora.” Ka ui mai ano te kawana, “pehea o
kupu mo nga minita ? ” Ka utua atu e Hipiriana,
“ Tenei a matou ture mo era, Kaua ratou e rere ki
te mate, me au kaua ahau e whakaatu i a ratou ki nga
kai hopu; engari ki te rapua ana ratou e koutou, ka
kitea ano ia minita ia minita ki tona wahi ki tona
wahi.” Ka ki te kawana, me whakamutu te huihui
o nga Karaitiana mo te karakia; ki te turi ana, ka
whakamatea. Ko Hipiriana me pei ki tetahi wahi
e wha tekau nga maero te mataratanga atu i Katake.
I tona peinga atu kotahi tau ia ki reira. Tana
niahi he tuhituhi pukapuka ki ona tangata, hei


22
TE K0RER0 WHAKATEPE
whakahau hei whakamarie i a ratou, he tuku moni
me etahi atu tohu arolia, hei whakamama ake i o
ratou mate.
Ka pau te tau ka whakahokia ia ki Katake, kna
tae mai hoki he kawana hou. Te taenga atu ano o
taua kawana ka panuitia te ture hou a te emepora,
kia whakamatea nga pihopa me nga minita katoa,
kia murua nga taonga o te hunga whai-raw’a, matua
peia whakamatea ranei nga tangata nana, otiia kaore
he kupu mo nga Karaitiana rawakore.
Ka whakaaro a Hipiriana kua tata tona wa mo te
mate, otiia kaore i whakarongo ki te tono a ona hoa,
kia oma kia huna ranei i a ia. Tona mauranga ki
te whare o te kawana, e ono maero te mataratanga
atu i Katake, ka atawhai ona kai tiaki ki a ia, tukua
mai ana etahi ona hoa kia kai tahi me ia i taua
ahiahi. I te ata ka arehina ia ki te whare whakawa.
He roa te haerenga, ka werawera te pihopa i te kaha
iho o te ra. Ka aroha mai tetahi o nga hoia he
Karaitiana i mua, homai ana he kakahu mona kua
maku hoki tona i te werawera. Ki atu ana te pihopa,
“Heiaha, hoha tahi, i te mea mo tenei ra ano mutu
ai enei kino ki a au.”
Te nohanga iho ano o te kawana ki te nohoanga
whakawa, ka karanga ki a Hipiriana kia patu wha-
kahere ki nga atua maori. Kaore i pai te pihopa.
Ka ki mai ano te kawana “ Whakaaro ki a koe.”
Utua atu ana e te pihopa, “ I runga i te mahi tika,
kahore tena.” Heoi, whakataua ana te whakawa
mona, kia poroa tona kaki ki te toki. Te rongonga
ano o taua kaumatua, ka karanga, “Whakamoe-
mititia te Atua.” I te mea e arehina ana ia e nga
hoia ki te wahi i whakaritea mo tona whakama-
tenga, ka tangi haere nga Karaitiana, ka karanga
kia tukua ratou katoa kia mate tahi me to ratou
pihopa. Te mutunga o tona inoi, ka whakarere i
tona koti, ka hoatu moni ki tona kai patu, ka kāpo


0 TE HAHI KARAITIANA.
23
i ona kanohi ki te aikiha. Ko ana ringa na ona hoa
i herehere. Te motunga ano o tona kaki i te toki,
ka hopukia ona toto e nga Karaitiana ki te aikiha
ki te kakahu, hei tiaki ma ratou. No te tau 258
i whakamatea ai a Hipiriana. Otiia kaore i hinga te
Bongo Pai i te mahi kohuru a Wariana. Tupu haere
tonu te whakapono, i te mahi a nga pihopa me nga
minita i peia ra ki nga whenua mamao, na konei
i kiia ai “ ko nga toto o te hunga i patua mo te
Whakapono, nga purapura o te Hahi.”
UPOKO IX.
KARIENU KI TE PATUNGA WHAKAMUTUNGA 0 NGA
Karaitiana.—a.d. 261-313.
I mate a Wariana Emepora ki te Bawhiti. Ho
haerenga nona ki te whawhai i te kingi o Pahia
ka hinga tona ope, ka mau herehere ia. Ka whaka-
mamaetia ia e nga Pahi. Ta ratou mahi he uta i
a ia ki te tiini rino hei waha mana, ka maka ai te
kakahu emepora ki runga ake, ka mutu ka arahi
haere hei tawai ma te tangata. He penei tonu te
mahi, nawaira ka mate. Katahi ka tihorea tona
kiri, purua ake ki te otaota kia pai ai te iri i roto
i te whare o to ratou atua, hei tohu mo te hinganga
o nga Bomana i nga Pahi.
Te maunga herehere ano o Wariana i nga Pahi,
ka ara ko tona tama ko Karienu hei emepora (a.d.
261). Nana te ture tuatahi i panuitia kia waiho
noa nga Karaitiana kia koropiko ki to ratou Atua.
Ehara i te mea he anga nui no tenei tangata ki te
whakapono i tiaki ai i nga Karaitiana, engari he
kore whakaaro noaiho nona ki te karakia.
Timata atu i konei, e 40 nga tau i noho pai ai


24
TE KORERO WHAKATEPE
nga Karaitiana, kihai i pa atu te ringa tangata ki
a ratou. Tupu haere ana te Hahi, hanga ana nga
Karaitiana i te whare karakia papai mo ratou, he
mea utu nui nga whakapaipai o roto, he koura he
hiriwa nga ipu mo nga Hakarameta. Ko nga
Karaitiana whakaurua ai ki nga mahi o te kawana-
tanga i ia whenua i ia whenua, per a tonu me te
hunga karakia whakapakoko. Na konei i te mea
e ngawari ana nga ture a te emepora ka mui mai
te tangata ki roto i te Hahi, he mohio hoki e kore
ratou e whakamatea mo to ratou whakapono. Otiia
uru tahi mai te kino raua ko te pai. Ka timata
i konei te noho tutū a etahi Karaitiana, ka ngangare
ratou ka ngautuara ka korero kino tetahi ki tetahi—
ko te ingoa kau i to te Karaiti, ko nga mahi i whai
i a te rewera. Na tenei tu ahua o te Hahi ka
paingia e te Atua kia whiua ia mo ona bara; heoi,
wbakangaua ana ki te patu tino kino rawa.
Tokowhanga emepora o Roma i tenei wa (a.d 284),
ko Riokiritana, ko Ma kimiana, ko Kareriu, ko Ko-
natiu. He Karaitiana te wahine a Riokiritana me
ta Hareriu, na konei ka wehi nga tohunga o nga
karakia maori, kei tahuri nga emepora e rua nei i a
raua wahine ki te whakapono Karaitiana, ka kimi
tikanga hei whakapumau i nga ngakau o nga emepora
ki te karakia whakapakoko. Ka tupono ano ki tona
ra i haere ai a Riokiritana ki te patu whakahere ki
ona atua, ka ki atu nga tohunga kei te riri nga atua
ki a ia, kei te aitua tonu nga kupu whakahoki mai
a nga atua i nga ra katoa me ka inoia atu, he wbaka-
takariri no ratou ki te mahi tiaki a nga emepora
i nga Karaitiana. Ka wehi a Riokiritana i tenei,
ka panui i tona ture tuatahi, kia patu whakahere
ki nga whakapakoko, nga kai mahi, nga hoia, me
nga apiha katoa o te emepora, ahakoa Karaitiana
ahakoa tangata noatu (a.d. 298). E rima tau ki
muri o tenei panuitanga, ka akiaki a Kareriu i a


0 TE HAHI KARAITIANA.
25
Riokiritana kia tino whiu i nga Karaitiana—he
taokete a Kareriu no Riokiritana.
Ko Nikomeria te kainga o Riokiritana he taone
no Ahia Iti. He pai no reira ki a ia, whakarerea
ake Roma te tino pa o nga Romana, te kainga o nga
kingi o Roma onamata mai ano. I timata ki tona
kainga tonu te mahi kino a Riokiritana ki nga
Karaitiana. Ka titia nga panui a te emepora ki
nga takiwa o te taone o Nikomeria, kia murua nga
taonga o nga Karaitiana, kia whakataurekarekatia
o ratou rangatira, kia wawahia o ratou whare karakia,
kia tahutahuna a ratou pukapuka katoa ki te ahi
(Pepuere 24. 303). Te aranga ano o te panui ra ka
tikina atu e tetahi tangata he Karaitiana, ka haehaea
ka whakaputa a-ngutu i tona riri ki nga emepora,
mo te he o ta ratou patu noaiho i nga Karaitiana.
Te maunga o te tangata nei, kaore i kuihi kaore
i hamumu te waha i tona whakamamaetanga. He
mea rapa tona tinana ka tunutunu ai ki te ahi,
a mate noa.
Kia pau te tau 303, ka puta ano he panui ma
Riokiritana, e toru. Tuatahi, me hopuhopu nga kai
whakaako o nga Karaitiana. Kaore i taro kua kikī
nga whare herehere i nga pihopa me nga minita o te
Hahi, ko nga herehere makā ake ki waho tukua
atu kia haere, kia watea ai nga whare herehere mo
nga Karaitiana. Tuarua, me whakamamae nga
pihopa me nga minita, ki te kore ratou e whakaae
ki te patu whakahere ki nga atua maori. Tuatoru,
me whakamamae nga Karaitiana katoa me kore ana
e koropiko ki nga whakapakoko.
Te otinga ano o nga ture nei, ka tahuri nga iwi
o nga takiwa katoa o te kingitanga o Roma, ki te
patu ki te muru i nga Karaitiana. Ko te whare
karakia nui o Nikomeria tonu te tuatahi i hinga.
Ko nga Paipera, ko nga pukapuka karakia me nga
tuhituhi a nga Karaitiana poto katoa ki te ahi, he


26
TE KORERO WHAKATEPE
ruarua nei anake i toe, he mea matua huna e nga
Karaitiana ka tuku ai i a ratou kia whakamatea.
Na tenei whakaaro nui o nga Karaitiana ki a ratou
pukapuka i whiwhi ai tatou ki nga Karaipiturc
i enei ra.
Ko te whakamate o nga Karaitiana a enei Emepora
i kino rawa. He mea maka ora tonu etahi ki nga
kararehe; ko etahi i makā ki runga i te ahi; ko
etahi i hukihukia ki te rino ka uta ai ki runga i te
ahi; ko etahi he mea hohore nga kiri, ko etahi
i ripekatia; ko etahi i herea ki nga manga o nga
rakau, whakapiko ai nga manga ka tuku ai kia
hurapa, kia motumotu ai nga uana.
Mano iho mano iho nga Karaitiana i whakamatea,
nawaira hoha noaiho nga kai patu, ki tenei mahi a
ratou. Ka whakamutua i konei te whakamate i nga
Karaitiana, whakamamae kautia ana. Karohia ai
nga karu, tapahia ai ranei nga waewae nga ringa; ko
etahi i peia hei keri rino, kohatu, aha atu ranei
i raro i te whenua ; ko nga pihopa whakaritea ai hei
whiu i nga hoiho i nga kamera, ara, hei mahi i nga
mahi tutua noaiho. Kotahi tekau tau, nga Karaitiana
e whiua ana e enei emepora. Ko era i te Rawhiti
nga Karaitiana i whakangungua rawatia ki te patu;
i iti te whiu ki te taha ki Uropi. E rua tonu tau
ki reira ka mutu, he kore no Konatiu te emepora
o te takiwa o Hipani, o Kaura (te whenua o nga
Wiwi), o Piritani (Ingarani) e pai kia whakaroaina
te whiu o nga Karaitiana. Ko Kareriu ia i patu
tonu i nga Karaitiana, a pau ake te waru tau e penei
ana, ka pangia ia e te m^te o Herora te kai whaka-
mate o Hemi Apotoro (Nga Mah. 12. 23). Ka wha-
kaaro he whiu pea mo ona hara, ka wehi kei hemo
ia. Katahi ka paniu kia tukua nga Karaitiana kia
hanga i o ratou whare karakia, kia koropiko ki to
ratou Atua, .kia tuku inoi hoki mona tonu. Kaore i
roa ka mate (a.d. 311).


0 TE HAHI KARAITIANA.
27
Te tangata tino kino rawa o nga emepora ko Ma-
kimini. I a ia a Ahia Iti, Huria, Hiria, me Ihipa.
Kaore rawa i whakatā tona ringa ki te patu i nga,
Karaitiana, timata atu ano i te tau 305 tae noa ki
tona matenga.
Me korero i konei te matenga o Arapana, mo te
whakapono. I te timatanga o te patu a Riokiritana
i nga Karaitiana, ka haere tetahi minita ki te kimi
hunanga mona. Tupono atu ko te whare o Arapana,
hūna ana e Arapana. Ka titiro a Arapana i ia ra i
ia ra ki te mahi karakia inoi a te kaumatua ra, na-
waira whakapono tonu iho ki te Kongo Pai. Ka
taka ki te ra i mohiotio ai te hunanga o te kaumatua
ra, ka tikina atu e Arapana tona koti minita, kaka-
huria ake ki a ia ano kia kiia ai ko ia tonu te minita
e hūna ra e ia. Heoi, kua mau nga hoia ki a ia,
toia ana ki te aroaro o te kai whakawa. Kaore i roa
kua mohio te kai whakawa, ehara te tangata nei i te
kaumatua e kimihia ra. Tino riringa ki a Arapana,
ki tonu atu “ me mate koe mo to tinihanga.” Kaore
he kupu a Arapana mo tenei. Otiia i te uinga mai
a te kai whakawa mo tona whakapono, ka ki atu a
Arapana “he Karaitiana ahau, koropiko ai ahau ki
te Atua kotahi te Atua pono, e kore au e whakahere
ki nga whakapokoko.” Ka whakamamaetia ia mo-
enei kupu ana, otiia, kaore i tahuri; katahi ka kiia
e te kai whakawa me tapahi ia ki te hoari. Te ara-
hanga a te hoia i a ia ki tetahi puke whakamate ai,
ka whakamiharo ki te marie ki te manawaniu o Ara-
pana, heoi, makā ake tona hoari, inoi ana kia patua
tahitia raua. Te taenga ki te puke i whakaritea ai
hei whakamatenga mo Arapana, ka poroa o raua kaki
ki te hoari. Tapaina tonutia iho te wahi ra ki te
ingoa o Arapana e mau nei. Ko te matangohi a
Arapana i hinga mo te whakapono ki Piritani. No-
te tau 1878 ka whakaritea te pa nei hei turanga mo
tetahi pihopa o te Hahi Ingarani.


28
.TE KORERO WHAKATEPE
I te tau 312 ka whakatika te taua a Konataine ki
te whawhai i a Makenetiu te emepora o Itari me
Awherika—i tangohia pokanoatia hoki e Makenetiu
enei whenua. I te mea ano e haere ana te ope a Kona-
taine, e kiia ana, ka puta mai tetahi tohu ki a Kona-
taine ano he ripeka e titi ana i te rangi, ko nga kupu
i runga e mau ana, “Ma tenei koe ka toa ai.” Te
ngaronga atu o taua mea ka whakahaua e Konataine
kia whakamaua te tohu o te ripeka ki nga haki o
tana ope—ka oti tera ka maro tonu te haere. Nawaira
ka tutaki ki te hoa riri, ka whawhai, ehara, hinga tonu
atu ko te ope a Makenetiu. Meinga ana e Konataine
kia whakaarahia tona whakaahua ki Roma, me ko-
hatu katoa; ko te ripeka hei te ringa matau o te
whakaahua pupuri ai, ko te tuhituhinga ki runga
i te ripeka mau ai, “ Na Tenei tohu whakaora i toa
ai au ki toku hoa riri.”
E hinga ana a Makenetiu i a Konataine ka hinga a
Makimini i a Rihiniu. Heoi, riro ana te kingitanga
katoa o Roma i nga emepora e rua nei—ko te Haua-
uru i a Konataine ko te Rawhiti i a Rihiniu. Hanga
ture ana raua hei tiaki i nga Karaitiana (a.d. 313).
UPOKO X.
Konataine te Nui.—a.d. 313-337.
He nui te aroha o Konataine ki nga Karaitiana,
hanga ai e ia he whare karakia mo ratou, hoatu
moni ai ki a ratou, me te whakahoa tonu ki nga
pihopa o te Hahi. Otiia i te timatanga o tona erne-
poratanga kaore ano ia i tino tahuri ki te whaka-
pono.
Kihai i roa ka mahi kino a Rihiniu ki nga Hahi o
te Rawhiti, ka patupatu i nga Karaitiana. Tikina


0 TE HAHI KARAITIANA.
29
atu ana e Konataine whawhaitia ana, riro katoa mai
nga whenua o Roma i a ia (a.d. 324).
No te hinganga o Rihiniu ka motuhake a Kona-
taine ki te whakapono. He haere tonu tana ki nga
karakia o te Hahi, ki te whakaronga i nga kauwhau.
Me ka kauwhau ana he pihopa e kore a Konataine e
noho ki raro, he tu tonu a mutu noa te kauwhau.
Kotahi ia te he o Konataine, he kore nona e whakaae
kia iriiria ia. Te take i kore ai, he wehi nona kei
taka ia ki te hara i muri atu. He tokomaha i penei
he whakaaro i to ratou tahuritanga mai ki tewhaka-
pono. Otira i riria e nga kai whakaako o te Hahi
he tikanga he hoki te whakaneke te iriiri mo te ra e
tata ai te tangata ki te mate.
I muri tata ano o te tahuritanga o Konataine ki te
whakapono, ka hangā e ia tetahi pa hou mona ki te
Rawhiti, tapaina ana te ingoa ki tona ano, ko Kona-
tainopori (te pa o Konataine). Hei pa Karaitiana
tenei, kaua he whakapakoko kei pera me Roma, ki
te Atua pono anake nga whare karakia e tu i roto.
Ka nui haere te pa hou nei waiho tonu iho hei kainga
tuturu mo nga emepora.
I nga tau e whawhaitia nei te Rongo Pai, kei te
tupu haere tonu. Ku a puta nga Karaitiana kei
waho noatu o nga rohe o te emepaea o Roma e
ako ana i to ratou whakapono. Kei Kotarani tena,
kei lnia, kei Pahia, kei Arapia e haere ana. Ko
Amenia te matamua o nga kingitanga katoa i awhina
i te whakapono. Na Kerekori i kauwhau te Rongo-
Pai ki a Tirirate kingi o taua whenua (a.d. 280—
300). Kihai i roa kua tahuri taua kingi me tona
iwi katoa ki te whakapono. Penei tonu te mahi a
nga Karaitiana me ka haere ki nga whenua mamao.
Ko Apihinia te whenua ki te taha ki te tonga o
Ihipa. Na nga tamariki a Meropiu taua takiwa i
tahuri ai ki te whakapono. He korero pai te korero
nei. No Taira a Meropiu, he tangata whai-rawa.


TE K0RER0 WHAKÄ€TEPE
so
Na te kawenga a te hiahia kia kite i nga whenua
mamao, ka rere ki Inia ra te Moana Whero. I tae
pai atu ratou ko ona hoa, no te hokinga mai ia ka
mau to ratou kaipuke. He whakaunga atu ki uta
ki te kimi wai inu i te takiwa o Etiopia, ka hopu-
hopukia ratou e nga tangata whenua patupatua iho.
E rua tonu nga morehu, ko Erehiu raua ko Bume-
netiu he taitamariki tahi. Te kawenga o nga tama-
riki nei ki te aroaro o te kingi ka whakaorangia.
Na, i te mea he neke rawa ake to raua matauranga
i to nga Etiopiani me to nga Apihiniani, kaore i roa
kua whai-mana raua i taua whenua. Tau iho tau
iho raua ki reira, nawaira ka hemo te kingi, toe ake
ko tona tarn a nonohi kau, hei riwhi mona, Katahi
ka whakaritea ma Erehiu'raua ko Rumen etiu e wha-
kahaere te kawanatanga i te mea e tamariki ana te
tama a te kingi. I nui te whakapai a te iwi ki ta
raua mahi. Ka u mai ana he heramana he kai hoko-
hoko taonga ranei o nga whenua Karaitiana, ko raua
ki te tiaki. Tetahi mahi ano a raua he hapai i te
whakapono i nga wahi katoa o taua whenua. Te
pakeketanga o te tama a te kingi ka riro i a ia ano
te kawanatanga o tona iwi, whakatika ana a Erehiu
ran a ko Rumenetiu ki to raua whenua. Te taenga
o Erehiu ki Taira ka whakarikonatia. Ko Rume-
netiu ia i noho ki Arehanaria ki te korero i ta raua
mahi ki a Atanatiu te pihopa o Arehanaria, ki te
tono hoki i tetahi pihopa mo Etiopia. Whakapangia
tonutia e Atanatiu ko ia hei pihopa, whakahokia
ana ki taua whenua. Na tenei mahi a Atanatiu i
whakatuturutia ai, ma nga pihopa o Arehanaria e
whakapa nga pihopa o Apihinia tae noa mai ki
enei ra.
Ko Haporo te kingi o Pahia i a Konataine e eme-
pora ana. I noho pai nga Karaitiana o Pahia i te
wa e ora ana a Konataine, he tohe nona ki a Haporo
kia tiakina paitia ratou. Tupu haere ana te Rongo


O TE HAHI KARAITIANA.
31
Pai. Ka riri nga Maki, ara, nga tohunga o te kara-
kia Pabi; whakatupu pakanga ana ki nga Karai-
tiana. Akuanei no te wbawhaitanga o Haporo raua
ko Konatiu te emepora ki muri mai i a Konataine,
ka whakahau nga Maki nei i a Haporo kia patu i
nga Karaitiana; lie tito hoki no ratou ka tukua ia e
nga Karaitiana ki nga Bomana, notemea he Karai-
tiana era he Karaitiana ano hoki enei. Te tino ka-
rangatanga e Haporo kia whakautua nga Karaitiana
ki te kore ratou e koropiko ki nga atua o Pahia.
Ka whakahokia atu e Himeona to ratou pihopa, he
nui rawa te utu e tonoa ana i a ratou, e kore e taea e
ratou te whakarite ; heoi ano ta ratou he koropiko ki
te Atua Pono, Nana nei i hanga te ra e whakamoe-
mititia nei e nga Pahi.
Ka riri kino rawa a Haporo mo tenei ki te piho-
pa, ka whakaputa i te tuarua o ana ture, kia whaka-
matea nga pihopa, nga piriti, me nga rikona, kia
wawahia o ratou whare karakia, me nga banga papai
katoa o roto kia mauria ki nga temepara o nga wha-
kapakoko. Ka mutu tenei ka karangatia a Himeona
•e te kingi ki tona aroaro, ka kiia atu ki te koropiko
ia me ona tangata ki te ra, ka whakaorangia katoatia
ratou. Whakahokia atu ana e te pihopa, “e kore
matou e koropiko ki tena mea kahore nei ona hine-
ngaro ona oranga.” Heoi, makā ana a Himeona ki
te whare herehere.
I te mea e arahina ana a Himeona ki te whare
herehere, ka tutaki ki a Utahane te kai hikihiki o
kingi Haporo i tona nohinohinga. Te kitenga ano
o Utahane i te pihopa me nga mekameka e mau ana
ki a ia, ka tūturi ka whakahonore ki a ia. Tahuri
ke ana a Himeona he pouri nona ki a Utahane mo
tana wliakarerenga i te Bongo Pai—he Karaitiana
hoki taua kaumatua i mua, no nga raruraru i a
Haporo ka whakakahore i a te Karaiti. Tahi ka aue
iaua tangata i te mamae o tona ngakau mo te kore o


32
TE KORERO WHAKATEPE
Himeona e mihi atu ki a ia, ka karanga, “Kua
tahuri ke nei taku hoa i au, e pehea ra taku Atua ki
a an kua whakarerea nei e au.” Ka rangona nga
kupu nei e nga tangata, korerotia ana ki a Haporo.
Tohe noa te kingi kia pono a Utahan e ki te karakia
o nga Pahi, kihai i pai. Kotahi ano te kupu a Uta-
hane ki tona ariki, “ki te whakamatea ahau, panuitia
i mate au mo te whakapono, kaore mo te whakatete
ki taku kingi.” Whakaaetia ana tenei tono e Haporo,
he whakaaro nona tena e wehi nga Karaitiana i to
mate; otiia nowhea. Heoi poroa ana te kaki o
Utahane. Ko Pihopa Himeona ia i waiho, kia mate
ra ano te kotahi rau o ana minita ki mua tonu i ona
kanohi, ka patu ai hoki ia. He kohuru tonu i
nga Karaitiana te mahi a Haporo a mutu noa tona
kingitanga.
UPOKO XI.
Te Runanga o Nihiia.—a.d. 325.
Kaore i mutu nga raruraru o te Hahi i te tahurita-
nga o nga emepora o Roma ki te whakapono. Te
mutunga tonutanga o te patu i nga Karaitiana, ka
timata nga tautohe a nga kai whakaako teka ki nga
tumuaki o te Hahi.
He mahi parekareka ki a Konataine te tautohe mo-
nga mea o te whakapono, he iti ia tona matauranga
ki e enei mea. Engari notemea he eniepora ia ka
tonoa e nga Karaitiana hei kai whakarite whakawa
mo a ratou raruraru.
I muri tata ano o te panuitanga o te ture tuatahi:
a Konataine, kia kaua nga Karaitiana e patua, ka
karangatia mana e titiro te tautohe a nga Ronati o
Awherika. He riri ta tenei hunga ki nga pihopa o-


0 TE HAHI KARAITIANA.
33
Katake mo ta ratou hunanga i nga Karaipiture kei
tahuna ki te ahi. Heoi, whakaara pihopa ana mo
ratou, wehe atu ana i te Hahi. Ko te tuatahi tenei
o nga karangatanga i a Konataine hei kai whakawa
mo nga tautohe a nga Karaitiana.
I mua tata atu o te wa i hinga ai a Rihiniu i a
Konataine (a.d. 324) ka timata a Ariu te whakaka-
hore i te Atuatanga o te Karaiti. He piriti te
tangata nei no Arehanaria. Ka riria ia e Arehanera
te pihopa mo te he o ana akoranga; no te korenga
tonu e whakarongo peia atu ana i te Hahi. Whaka-
tika ana a Ariu ki Nikomeria ki te pihopa o reira
noho ai, he hoa hoki nona i mua. Tana mahi i reira,
he tuhi waiata ma nga ope haere, ma nga heramana,
mo nga whakawhetainga kai ano hoki. Ko tana
hiahia kia akona nga waiata nei e nga tangata katoa,
kia mohio ai ki ana tikanga, kia tere ai hoki te tupu
haere o tana tito.
Te rongonga o Konataine i enei raruraru, ka
whakamatau ia ki te whakamarie i nga ngakau o
Arehanera raua Ariu, kia whakamutua te tautohe
mo enei korero hanga hanga noaiho. Otiia i pohehe
te emepora i te tuatahi, he kupu iti ta Ariu e ako
nei mo Ihu Karaiti. Te mohiotanga ano he tino
kupu no te Karaipiture te Atuatanga o te Karaiti,
ka karangatia e ia tetahi runanga o te Hahi katoa.
Karanga runanga ai nga pihopa i nga tau katoa i o
ratou takiwa ano, engari kaore i te tae mai nga
pihopa me nga minita o nga whenua mamao ki enei,
he kore mana no nga pihopa hei tono. Ko ta Kona-
taine te tuatahi o nga runanga o te Hahi katoa puta
npa i te ao.
No te tau 325 ka hui te runanga nei ki Nihiia
taone o Ahia Iti. E 318 nga pihopa, he tokomaha
noaiho nga minita me nga reimana i tae. I reira
ano hoki etahi o te hunga tino mohio ki te mataura-
nga o tenei ao. I tautohe tetahi o enei tangata ki
MAORI—CH. HIST. L>


34
TE KORERO WHAKATEPE
tetahi o nga pihopa, kotahi ano te utu atu a te
pihopa, ko nga kupu tonu o te “ whakapono Karaiti-
ana.” Ka miharo taua tangata, ka huhuri i nga
kupu, nawaira whakapono tonu iho.
Ko Atanatiu te tino hoa tautohe o Ariu. He
minita ia no Arehanaria i haere tahi mai ia Areha-
nera te pihopa. Nana i whakamarama te he o nga
kupu a Ariu mo te Karaiti. Heoi, whakahengia ana
a Ariu e te runanga, peia atu ana me ona hoa e te
emepora. Ka mutu tera, ka tahuri te runanga katoa
ki te hanga i te Whakapono e korerotia nei e tatou i
te “ Karakia mo te Hapa a te Ariki,” tona ingoa nei
ko te “ Whakapono o Nihiia.” Hei tekahi i nga
tikanga a Ariu nga kupu neina i tuhia ai mo Ihu
Karaiti “ He mea whakatupu na tona Matua i mua
ake o nga ao katoa, he Atua no te Atua, . . . Tino
Atua no te tino Atua, He mea whakatupu, ehara i
te me hanga, Kotahi ano raua ko te Matua; ” ko te
kotahitanga hoki o te Matua raua ko te Tama, ta
Ariu me ona hoa i whakahawea ai.
Ka tata te mutunga o te runanga, ka tapoko atu a
Konataine ki roto, ki te whakarongo i nga tautohe.
E korerotia ana, i patairia e to emepora tetahi o nga
pihopa i roto i te whare runanga. He Nowatiana
taua tangata ko Akehiu te ingoa. Kua mohio noatu
ano te emepora kei te noho wehe nga Nowatiana i te
Hahi, i runga i ta ratou whakaaro, kei te ngawari rawa
nga tikanga a te Hahi mo te hunga e whakarere nei
i te whakapono ka mutu ka hoki mai ano. Ka uia
atu e Konataine, “ E pehea ana koe, e Akehiu, ki te
Whakapono ka oti nei ? ” Ka whakahokia mai e tera,
“ Kei te tika katoa, ko taku tonu tena e whakapono
ai.” Ka uia atu ano e te emepora, “A heaha koe i
noho wehe ai i te Hahi ? ” Ka utua mai e Akehiu,
“ he ngawari rawa no te Hahi ki te hunga ripeneta.”
Katahi ka kiia atu e te emepora, “Kati, whakaarahia
he arawhata mou, ka piki ai ki te rangi to kotahi.”


0 TE HAHI KAKAITTANA.
35
UPOKO XII.
Atanatiu.—Wehenga 1.—a.d. 325-337.
Te hokinga mai ano o Arehanera pihopa o Arehana-
ria i te runanga ki Nihiia ka hemo, whakapangia iho
ko Atanatiu hei pihopa ki muri i a ia. Kaore i mutu
ki te runanga ki Nihiia te ngangare a Atanatiu ki a
Ariu. I peia a Ariu e te emepora, otiia kihai i roa
kua whakahoa mai te tuahine o te emepora ki a ia.
Na tetahi piriti, he hoa no Ariu, i maminga taua
wahine me te emepora; i ki atu ki a raua he teka
katoa nga whakapae o te runanga mo Ariu. Heoi,
whakarongo tonu atu te emepora, tuhituhi ana ki a
Atanatiu kia whakaurua ano a Ariu ki roto ki te
Hahi. Utua atu ana e Atanatiu te tono a te
emepora, e kore ia e kaha ki te whakahoki i a Ariu
ki roto ki te Hahi, na te runanga o te Hahi katoa ia
i whakahe, ma taua runanga ano tona hara e muru, e
ahei ai te whakahoki mai i a ia.
Te rongonga ano o nga Ariana (nga akonga a Ariu)
i te kupu a Atanatiu ki te emepora, ka timata ta ratou
whakatoi ki a ia, ka korero i a ratou kupu teka mona
ki te emepora. I te tau 335 ka karangatia he ru-
nanga ki Taira hei whakawa i a Atanatiu. Tetahi o
nga whakapae teka a nga Ariana mona, i kohurutia
e ia a Aheniu tetahi o nga pihopa o Ihipa, ka mutu
tapahia ake te ringa hei mokai mana. He tito katoa
tenei na ratou; ina hoki i te mea e tu ana ano te
whakawa ka karangatia a Aheniu e Atanatiu kia
mauria mai ki te aroaro o te runanga. Te putanga
mai ano o Aheniu, ha, tu kau noaiho nga kai wha-
kapae o Atanatiu. I ata tiakina e Atanatiu a
Aheniu i tona rongonga kei te kiia kua kohurutia e
ia, kia whakawa rawa ake ai kua mau atu, na, ki te
aroaro tonu o te runanga tu ai te tangata e tekaia


36
TE KORERO WHAKATEPE
nei kua mate i a ia. He kau noaiho nga Ariana..
Otiia kaore i mutu i konei fa ratou whakatupu kino
mo Atanatiu, he kimi tonu i te he mona i nga marama
katoa. Nawaira hoha noaiho a Atanatiu, haere ana
ki Konatainopori ki te emepora. Te taenga atu ka
tono kia whakawakia ia ki te aroaro o te emepora
tonu. Whakaae ana a Konataine, me te riri ano ki te
he o te mahi a te runanga o Taira. Kaore i roa ka
tae atu etahi Ariana ki te emepora, ka korero teka
ano mo Atanatiu, ka ki i puritia e Atanatiu nga kai-
puke harihari witi o Ihipa ki Konatainopori, kia
mate ai te pa o te emepora i te kai. He whakapono
pea no Konataine ki tenei korero, i runga i tona
whakaaro he nui te mana o Atanatiu ki Ihipa, he
hiahia ranei nona kia ora a Atanatiu i ona hoa riri,.
ka peia ia ki tetahi pa o Kaura ko Terēwe te ingoa..
Pai noaiho te noho a Atanatiu i reira, ka nui te aroha
o nga tangata o taua whenua ki a ia. Ko te pihopa
o Terēwe me te tama matamua o te emepora ki
atawhai i a ia.
Heiaha ma te Hahi o Arehanaria, te ngaronga
atu o to ratou pihopa i o ratou kanohi, kati tonu nga
tatau ki a Ariu. Heoi, whakaritea ana e te emepora,
ki Konatainopori ia whakauru ai ki te Hahi. Te
rongonga o te pihopa o Konatainopori ki tenei ki a
te emepora, ka pouri ka whakahau i ona tangata
katoa, kia noho puku kia inoi ki te Atua mo tenei
mate nui o ratou. Ka whanga te Hahi a taka noa
te wa e whakahokia mai ai a Ariu ki te Hahi. I te
ahiahi e haereere ana a Ariu i nga tiriti o Kona-
tainopori, mo te ata apopo ka huihui ai nga pihopa
me nga minita ki roto i te whare karakia ki te
whakauru i a ia ki te Hahi, tino pānga mai o te
mate whawhati tata ki a ia, ehara, kua hemo te
tangata ra. Pawera ana te ngakau o te tangata,
mohio tonu iho te katoa, no te rangi tenei aitua, he
whiu na te Atua mo te hara, he utu mai Nana i nga
inoi pono a te Hahi o Konatainopori.


0 TE HAHI KARAITIANA.
37
I anga te ngakau o Konataine ki nga akoranga a
Ariu, otiia he kuare nona ki te tino tikanga o nga
kupu a taua tangata i tahuri atu ai. I marningatia
ia e nga Ariana ko te “Whakapono” ano o Nihiia
ta ratou i whai ai. Kei te noho kore iriiri tonu a
Konataine e ora nei—he katekumene pea ia, ara, he
tangata e akona ana mo te iriiri, ko te tikanga hoki
tenei o taua kupu. I muri tata ano o te hemonga o
Ariu ka pangia a Konataine e te mate kino, ka wha-
kaaro ia e kore ia e ora. Karangatia ana etahi
pihopa, ki atu ana ki a ratou. Ko tona hiahia nui,
Ida iriiri ia ki te awa o Horano kia rite ai tona irii-
ringa ki to te Karaiti, otiia i na te mea kua kore nei
te Atua e whakaae ki tenei, me iriiri ia e ratou inai-
anei tonu. Heoi, iriiria ana, waiho tonu iho e ia ko
te kakahu ma o tona iriiringa hei kakahu mona a
mate noa, hei tohu mo te horoinga atu o nga hara o
tona wairua. I hemo a Konataine ki tona whare
kingi ki Nikomeria i te ra o te Petekoha i te tau
337. Ko ia te emepora tuatahi i tahuri ki te
whakapono.
Wehenga 2.—a.d. 337-361.
I te matenga o Konataine ka wehea te kin git anga
•o Roma ki ona tama e toru, ki a Konataine, ki a Ko-
tana, ki a Konatiu. I pumau nga tama e rua ki te
whakapono tika, ko Konatiu ia i riro i nga Ariana.
Kihai i maha nga tau ka mate a Konataine 2tua me
Kotana, mahue iho ki to raua teina te emepaea o
Roma katoa. Ka ngana i konei nga akonga a Ariu
ki te whakatahuri i te Hahi katoa, ki nga tikanga a
to ratou rangatira. He runanga tonu te mahi a te
Hahi; he kopikopiko tonu ta nga pihopa ki te whai
haere i nga runanga, ki ia whenua ki ia whenua; he
tautohe tonu te mahi a te Hahi a mate noa tenei
'emepora.


38
TE K0RER0 WHAKATEPE
Nui atu te mokeke o nga Ariana me ka tautohe
ana. Ko Reonotiu pihopa o Anatioka tetahi ta-
ngata maminga rawa o ratou. I nga karakiatanga,
e ka waiata ana i nga Kororia, rereke ai ta nga
Ariana i ta nga Katorika,* ara, i ta tatou e waiata
nei, “ Whakakororiatia te Matua, te Tama, me te
Wairua Tapu.” Ki ta nga Ariana ina ke na—
“ Whakakoriatia te Matua, i na te Tama, i roto i te
Wairua Tapu.” Te take i peneitia ai ta ratou he
kore e whakapono, kotahi ano te Atuatanga o te
Matua o te Tama o te Wairua Tapu. Akuanei i te
kawenga a te wehi kei whakawakia ia, ka maminga
e Reonotiu ko nga kupu ano o te Hahi Katorika ana
i waiata ai. Na konei kaore ia e ata whakahua i
nga kupu Ariana “ i na te Tama, i roto i te Wairua
Tapu,” engari kia tae ki nga kupu, “ Ko te ritenga
ia i te timatanga, tenei ano inaianei, a ka mau tonu
iho, ake ake ake, Amine,” katahi ano ka hamama te
waha ki te waiata. I tona kaumatuatanga, tohu ai
taua pihopa ki ona uru kua ma katoa ra i te hina, ka
ki, “ taroake nei ka rewa te hukarere, mo reira kitea
ai te repo.” Mo nga raruraru o te Hahi ki muri i a
ia tenei kupu ana.
Na nga tama a Konataine a Atanatiu i whakahoki
mai ki Arehanaria ki tona pihopatanga. E toru
ano ona tau ki reira, ka kitea he putake e nga
Ariana hei peinga ano mona i te tau 341. E waru
ona tau e ngaro atu ana ka hoki mai ano (a.d. 349).
Kihai i roa ka peia ano e te emepora e Konatiu. He
mea tono ona hoia ki te hopu. Tupono atu i roto a
Atanatiu me ana tangata i te whare karakia e
waiata ana kei te kati nga tatau. Wahia ake e
nga hoia, takatakahia iho etahi o nga tangata mate-
* Ko te (Hahi) puta noa i te ao te whakamaoritanga o te
kupu Katorika ; he kupu ano tenei, he kupu ano te Rovaana-
Katorika. Mo te Hahi katoa te Katorika; mo to Roma mo te
pikopo anake te Romana-Katorika.


0 TE HAHI KARAITIANA.
39
mate ilio. Karanga noa ona hoa ki to ratou pihopa
kia oma, heiaha ma Atanatiu tu tonu ki waenga o
ana minita. Tahina ka wahā haeretia e ona tangata
ma tetahi o nga tatau, puta atu ki waho, kawhakina
ana ki te koraha o Ihipa. Noho ana a Atanatiu i
reira tae noa ki te matenga o Konatiu, e ono tau.
He Ariana te piliopa hou o Arehanaria, ko Hori te
ingoa. He tangata kino, kuare ano hoki. Patu tonu
ai i nga lioa o Atanatiu, ko etahi whakamatea iho e
ia. Otiia tuhituhi pukapuka tonu ai a Atanatiu ki
ona tangata, hei whakamarie i o ratou ngakau hei
karo ano hoki i nga whakapae a nga Ariana.
Wehenga 3.—a.d. 361-371.
Kaore he tama a Konatiu. Ara ake ana ko Huri-
ana, he tamaiti kēkē nana, hei emepora ki muri i a ia.
I he rawa te emepaea o Roma i tenei tangata. I
runga i te kawenga a te whakatakariri ki tona matua
kēkē, he ngare tonu nona i a ia ki te karakia i tona
tamarikitanga, te pakeketanga ano whakarerea ake
te whakapono. No te tūnga ona hei emepora katahi
ka whakaputa i tona kino ki te Hahi.
Kua Karaitiana nga tai katoa o te emepaea o
Roma i taua wa, otira heiaha ma te emepora hou nei,
tahuri tonu ki te whakahoki i £e iwi katoa ki te ka-
rakia whakapakoko. Tana mahi he haere ki nga
temepara o nga whakapakoko ki te whakahau i nga
tohunga. I tona haerenga atu ki te temepara nui i
Anatioka i te ra hakari o nga atua maori, tupono
rawa atu kaore he tangata, kotahi ano te tohunga he
koroheke rawakore nei e mahi ana i tana ngaki.
Kaore ana kau momona hipi ranei hei patunga tapu
mana ki ona atua; he kuihi anake tana kotahi
tonu; kua mate ra hoki tera karakia, i te kore
tangata hei hapai, kua rupeke ki te whakapono
Karaitiana te iwi katoa.
Kihai a Huriana i patupatu i nga Karaitiana i te


40
TE KORERO WHAKATEPE
wehi, engari i taki-whakahokia mai e ia ki o ratou
kainga nga tangata i peia e Konatiu. He wha-
kaaro nona tena e riri nga Karaitiana ki a ratou ano,
ara, nga Katorika ki nga Ari ana. Engari kua kore
haere te ngangare a nga Karaitiana, na konei raru
noaiho te emepora i tenei whai ana. Katahi ka ta-
huri ka whakahau i nga Hurai ki te hanga i to ratou
pa i Hiruharama. Hari ana te ngakau o te Hurai.
Tahina ka kitea te Hurai te tane te wahine e mui
ana ki Hiruharama, ki te hanga i nga parepare i nga
maioro o to ratou pa. Otiia ka raru ano te emepora
nei i konei. Kua puta te poropititanga a te Karaiti,
“ ka takahia a Hiruharama e nga tauiwi, kia rite ra
ano nga wa o nga tauiwi” (Ruk. 21. 24); na reira
kaore i oti te mahi a nga Hurai nei. Tino rūnga o
te whenua, horo katoa nga wara o te pa ; tino wha-
titiritanga, tino uiratanga, pau ake nga hanga a nga
kai mahi i te hiko, me etahi tonu o nga kai mahi
matemate iho.
I mea a Huriana kia tahuri ano nga Hurai ki te
hanga i to ratou pa. Otira i puta wawe mai he pa-
kanga mana ki Pahia, tupono tonu atu ki te mate ki
reira. He whawhaitanga i te po ki tona hoa riri ka
hinga. Kotahi tau ano me te hawhe ia e emepora
ana.
Kaore he uri a Huriana, heoi, whakaarahia ake e
ona hoia ko Howiana hei emepora ki muri i a ia.
He Karaitiana tenei tangata, tahuri tonu ki te hapai
i te Kongo Pai.
I te karangatanga a Huriana kia taki-hoki mai
nga Karaitiana i peia, ka hoki a Atanatiu ki tona
pihopatanga i Arehanaria. Otiia kihai i roa ka
peia ano e Huriana, he hae nona ki te pai o te noho
a nga Karaitiana i runga i te rongo mau. Te ro-
ngonga ano o Atanatiu kei te kimihia ia e nga hoa
o te emepora, ka ki “ me whati tatou ki uta, e kore
e roa ka hipa ake te kapua e taumarumaru iho nei.”


0 TE HAHI KARAITIANA.
41
Mo Huriana tenei kupu, ko ia te kapua e kore nei e
taro ka memeha. Tika tonu te poropititanga a Ata-
natiu, ina hoki kotahi ano tau me te hawhe ka mate
a Huriana, ka hoki mai a Atanatiu ki Arehanaria.
E waru ano marama ka mate a Howiana, ara ake
ko Waretiniana hei emepora. Kihai i roa ka wahia
atu e Waretiniana te Rawhiti ki tona teina ki a
Warene. I whakahoa tenei tangata ki nga Ariana
anake, nui rawa te kino o tana mahi ki te hunga
whakapono tika. E korerotia ana, i haere etahi pi-
hopa e waru tekau, ki te tuku i tetahi petihana ki te
aroaro o Warene, te taenga atu ano ka hopuhopukia
ka utaina ki runga i te kaipuke, kawea ana ki waho
moana. Tahi ka tukutuku nga heramana ki runga
i nga poti, tahuna atu te kaipuke kia wera ai nga
pihopa i te ahi. Ko nga pihopa Katorika i peia ka-
toatia e ia, homai ana ko nga pihopa Ariana ki o
ratou pihopatanga. Ko Atanatiu ia kihai i peia he
kaha no ona tangata ki te pupuri i a ia, heoi noho
pai ana i tona pihopatanga a mate noa. E whitu
tekau ma ono ona tau (a.d. 373).
UPOKO XIII.
Nga Monaki.
He Karaitiana tenei hunga te Monaki. Te whaka-
maoritanga o tenei kupu ko te hunga noho moke-
moke. Wehe ai tenei tu tangata i a ia, ki roto i
tona whare, ki waenga tahora ranei, ki roto ranei i
te ana, noho ai tona kotahi. Te ritenga o tenei noho
mokemoke a ratou, he hiahia kia whakarerea te ao
me ona raruraru katoa, kia whakapaua katoatia ai a
ratou mahi me o ratou whakaaro ki te Atua anake.
Kahore he whakaakoranga mai a te Karaipiture


42
TE KORERO WHAKATEPE
bio tenei tu noho ma te tangata. Na konei me ka
uia ana, nowliea tenei tikanga? he noaiho te utu
mai, ko Iraia raua ko Hoani Kai-Iriiri nga tauira
mo te noho koraha. I mohiotia pea ki nga Hurai te
mahi nei. E rua hoki o nga Hapu Hurai i noho
wehe i te iwi, ko nga Eliene ki te Moana Tote, ko
nga Terapiute ki Ihipa.
Ko Paora o Arehanaria te tangata nāna i ako te
noho mokemoke ki te Hahi. He Eremiti ia, ara, he
tangata noho koraha. No te wa i a Rehiu e emepora
ana e patu ana i nga Karaitiana, ka oma a Paora ki
waenga tahora ite tau 251, noho tonu atu i reira mo
nga tau e iwa tekau, e kiia ana.
He tokomaha noatu nga eremiti o taua wa, ko
Anatoni ia te tino tangata o ratou katoa. No te tau
i oma ai a Paora ki te koraha ka whanau a Anatoni
ki Teepe pa o Ihipa. Kihai ano i rua tekau noa ona
tau ka mate ona matua, ka mahue iho a raua rawa
ki a ia. He tamaiti whakapono te tawhiti nei.
Akuanei he rongonga i nga kupu a te Karaiti e ko-
rerotia ana i roto i te whare karakia, “ hokona o mea
katoa, ka tuwha atu ma nga rawakore, a e whai
taonga koe ki te rangi” (Ruk. 18. 22); “Kaua e
manukanuka ki o apopo” (Mat. 6. 34); whakarerea
katoatia ona taonga ki ona hoa, mihi iho ki tona
tuahine, haere atu ana ki te koraha noho ai, karakia
ai. Nawaira ka nui haere te ingoa o Anatoni, ka
mui te tangata kia kite i a ia. He hohou rongo
tana mahi, he whakamarie i te hunga e pouri ana e
mamae ana te ngakau. Ko ia te kai wawao o Ata-
natiu, nana nga pukapuka karo i nga whakapae teka
a nga Ariana mo Atanatiu. Nui atu te hari o nga
Katorika mo nga kupu whakahau a Anatoni, he
maha nga tangata i whakarere i nga tikanga Ariana
i runga i tana ako. Kotahi rau ma rima nga tau o-
Anatoni ka mate (a.d. 356).
He noho takitahi ta Paora raua ko Anatoni me


0 TE HAHI KABAITIANA.
43
era atu eremiti. Otiia noho ropu ai. etahi tu monaki.
Ko Pakomiu te tangata nana i timata te whakanoho
ropu nga monaki. I hangā e ia tona kainga ki runga
i tetahi moutere o te awa o Ihipa. Kotahi ano te
whare mona me ona hoa tane katoa. Kaore te wa-
hine e tapoko ki roto. He monateri te ingoa o to
ratou kainga. Te ingoa o to ratou tumuaki ko te
Apoto, ara, ko te papa. He karakia tonu te mahi i
te ao i te po. Hei nga Wenerei me nga Paraire ka
noho puku, kaore e pa ki te kai. Hei nga Ba Tapu
me nga Ba Horoi ka tango Hakarameta. I nga
kainga noatanga noho tahi ai ratou kai tahi ai,
engari matua waiata ai i etahi o nga Waiata a Ba-
wiri ka kai ai. Kaua e hamumu te waha ki te
korero i te mea e kai ana; ata huhi ai nga mahunga
kei kite tetahi i tetahi. He kiri koati nga kakahu
kia rite ai ki a Iraia poropiti. E ka moe ana hei
runga i te tūru ikeike whaiti nei noho ai, kia nolio
tu tonu ai me ka moe. A ratou mahi, lie raranga
kete, lie whiri taura, lie whatu kupenga, he mahi
kai. Ka mea ana ki te hokohoko i a ratou taonga
me a ratou kai, ka hoe i runga i o ratou poti ki
Arehanaria, puranga ana rapea te moni. Kaore i te
kainga e ratou a ratou moni, engari tuku ai hei hoko
i nga herehere kia puta ai ki waho, hei whangai i
nga rawakore, i nga pouaru, me era atu mahi aroha
katoa. He whai tonu ta nga monaki kia rite ta
ratou whakahaere ki ta nga apotoro e korerotia mai
nei i Nga Mahi “Kotahi ano ngakau, kotahi ano
wairua o te mano o te hunga whakapono ; kihai ano
hoki tetahi i mea mana ake tetahi o ana taonga, heoi
he mea huihui noaiho a ratou mea katoa ” (up. 4.32).
Otiia e korerotia ana, kotahi o nga mon ala i tona
matenga, ka kitea kotahi rau ona piihi hiriwa he utu
no ana muka. Tahi ka huihui ona hoa e toru mano
ki te whakatau ritenga mo nga moni ra. Ka ki
etahi o ratou me tuku ki te Hahi, ko etahi ia i ki me


44
TE KORERO WHAKATEPE
tuwha ki nga rawakore. Ka whakahokia atu e nga
kaumatua, kao, engari kei nga kupu a Pita ki a Hai-
mona Mahi-makutu, “ Kia pirau ngatahi korua ko
to moni ” (Nga Mah. 8. 20); heoi maka iho nga
moni ki roto i te poka, tanumia tahitia iho me te
tangata nana.
Kihai i roa ka maha haere nga monateri ki nga
wahi katoa o Ihipa, ka timata te hanga monateri mo
nga wahine hoki; rite tonu nga ture o enei ki o nga
tane.
I pai te timatanga mai o te noho mokemoke a
nga monaki. He whai i te noho hara kore i te ao
nei i wehe ai taua hunga i a ratou, he whakaaro
hoki ma tenei ka mawehe atu ai ratou i te whakawai
o te ao o te kikokiko o te rewera. Otiia no te roanga
mai nei ka mohiotia te pohehe o tenei mahi, ka kitea
hoki kaore i mutu mai te whakawai i nga tatau tonu
o nga monateri. Kihai hoki tenei mea te hara i rite
ki te tai e pari nei a tae noa ki te takutai, ka hoki
ano ki waho moana me te takoto pai ano a uta;
engari e rite ana ki te hau e kore nei e mohiotia
tona timatanga mai tona mutunga atu. Na konei
kihai i roa kua kitea e te whakawai e te hara e te
kino, nga pa o te hunga i wehe nei i a ratou mo te
mahi ki te Atua anake—ko te ao nei hoki tenei ko
te ao ano hoki tera.
I te nohinohitanga ano o te mahi nei he reimana
te tokomahatanga o nga monaki, he ruarua nei nga
minita hei whakahaere i nga karakia ; no muri nei
ka whakapangia taua iwi katoa e nga pihoha hei
minita. Kaore ratou i pai ki te mahi pihopa minita
ranei, i te tuatahi; he whakaaro no ratou ka pau te
taima mo te tiaki i o ratou na wairua ano i nga mahi
tini noaiho a te pihopa a te minita. I whakapiho-
patia tetahi monaki ko Amoniu te ingoa. Tona
rongonga ano ka whakapihopatia ia tapahia ake tona
taringa, motu poro; he whakaaro nona e kore ia e


0 TE HAHI KARAITIANA.
45*
painga inaianei, kua ki ra hoki te ture a Mohi “ kaua
te tangata he koha tona e whakatata mai ki nga mahi
a Ihowa” (Eewit. 21. 18-21). No te kiinga atu
kua rereke te ture o te Hahi a te Karaiti i tera, ka
mea te tangata ra ki te kokoti i tona arero kia kore ai
ia e ahei te kauwhau.
Tena atu ano etalii o nga wairangi noaiho a nga
monaki. Ko etahi o ratou haere ai i runga i te
maunga, kaore he whare kaore he aha. Kai haere
ai i te otaota kia rite ai ratou ki nga kararehe “ e
rapu kai nei ma ratou i te Atua ” (Wai. 104. 21).
Tetahi tangata ko Himeona te ingoa no Hiria, i
hanga i tetahi pou kohatu hei nohoanga mona, he
whakaaro nona ki te whakatata ana ia ki te rangi
ka puta atu ia i nga whakawainga o te ao. E toru
ona pou. I papaku te tuatahi, i neke ake te tuaura,
ko te tuatoru e whitu tekau rawa nga putu te teitei.
Noho iho ana a Himeona i runga, me te mau ano te
tiini taumaha i tona kaki. E toru tekau ma whitu
ona tan ki runga i tona pou. He whaiti nei a runga
o te pou, e toru putu tonu te whaniu, kaore he
hūhi mona i te huka i te ua; e'ka pupuhi ana te
hau nui whano taka ai. Ko Eaniera me etahi atu i
whai i te mahi a Himeona, hanga pou ana mo ratou.
Ko nga poheheenei a te iwi nei a te monaki. Otiia
na etahi ano o ratou i kawe te Eongo Pai ki nga
whenua mamao. I te hinganga o te emepaea o Eoma,.
na ratou i tiaki te whakapono me te matauranga.


46
TE KORERO WHAKATEPE
UPOKO XIV.
Pehira raua ko Kerekori. Te Runanga i TAINOPORI.—A.D. 373-381.
Te matenga iho ano o Atanatiu, ka ara ko Pehira
raua ko Kerekori me etahi atu tangata hei toa mo te
whakapono.
No te tan 329 ka whanau a Pehira raua ko Kere-
kori, no Kaparokia tetahi, no Nahiahumu tetahi. He
momo rangatira a Pehira; to Kerekori matua ko te
pihopa a Nahiahumu.
I whakahoa nga koroke e rua nei i to raua noho-
anga i te kura i Kaparokia. I te pakeketanga ka
haere raua ki nga kura nunui o Atene, me te tupu
tonu to raua aroha tetahi ki tetahi. E ki ana a
Kerekori tena e kiia e rua o raua tinana kotahi ano
ia to raua wairua. He pa kino a Aten'e, he hianga
no nga taitamariki, he teka ano hoki no te ako a
nga tangata matau, otira heiha ma nga tokorua nei
piri tonu raua tetahi ki tetahi, mau tonu ki nga tika-
nga o te whakapono. Ko raua nga tuatahi o nga
akonga katoa i nga whakamatautauranga. Otiia
whakarerea ake e raua nga turanga honore rangatira
o te ao, kia motuhake ai raua mo te mahi minita ki
te Atua.
I muri tata ano o to raua whakaminitatanga ka
mate te Ahipihopa o Hiharia te tino taone o Kaparo-
kia. Ka tohe a Kerekori kia whakapakia ko Pehira
mo taua pihopatanga, whakaaetia ana. No te haere-
nga atu ia o te emepora Warene ki Kaparokia ka
riri ki a Pehira, he kore nona e tahuri ki nga tikanga
Ariana. Te taenga atu o te apiha a Warene, ka ki
atu ki a Pehira, ki te kore ia e tahuri ki te whaka-
pono Ariana, ka whakamamaetia ia, ka murua on a
taonga, ka mutu ka whakamatea ia. Ki tonu atu a


0 TE HAHI KARAITIANA.
47
Pehira “ e kore an e mataku i tena whakawehi au,
homai koia ko te whakawehi nui. Kaore aku taonga
hei murunga mau, ko aku mai nei anake me aku
pukapuka ruarua nei. Ano hoki kaore teKaraitiana
i te wehi ki tau pei; lie kainga nona te ao katoa, me
nga whenua nona katoa ; no te Atua hoki te ao nei,
ko ia he manene na te Atua. E kore ano hoki au e
wehi ki au whakamamae. Kotahi ano tau kurunga
mai kua mate tenei tinana hemohemo noa; he taonga
rapea te mate, he tae wawe noku ki taku Ariki e
whaia nei e au, i nga tau maha ka pahure nei.”
Te rongonga ano o Warene i nga kupu a Pehira ka
haere ki Hiharia. Tae atu ko te hakari o te Whaka-
aturanga, e karakia ana a Pehira me ona minita i
roto i te whare karakia nui. Tona tirohanga atu ka
miharo i te tu whakawehiwehi mai o Pehira me
ona minita, i te ngahau o a ratou himene, me te
ngawari o a ratou inoi. Ileoi mea ana a Warene ki
te tuku i tetahi ohaoha mana, otiia kahore i pai nga
minita ki te tango i te ohaoha a te tangata e wha-
whai ana ki a ratou. Tino wehinga o te emepora,
haere ana ki a Pehira. Ka korerorero raua a te
mutunga iho, ko te whakapumautanga o Pehira ki
tona pihopatanga me te oranga i hoatu e te eme-
pora mo te hohipera a Pehira.
I whakapangia a Kerekori te hoa o Pehira hei
pihopa mo Ilahima. Kaore ia i pai kia whakapiho-
patia ia, na te tohe tonu o Pehira i whakaae ai. I
muri tata ano o tona whakapanga ka tonoa ia ki
Konatainopori ki te turaki i nga Ariana o reira. I
nui te tawai me te whakatoi a nga tangata i a ia i
tona taenga atu ki Konatainopori. Engari heiaha
mana, kauwhau tonu i te Bongo Pai a tahuri noa te
tokomaha noaiho o nga Ariana o Konatainopori, ki
te whakapono tika. E kauwhau ana a Kerekori i
Konatainopori ka mate tona hoa a Pehira i te tau 380.
Ko Karatiana raua ko tona teina ko Waretiniana


48
TE KORERO WHAKATEPE
Tuarua nga emepora ki muri i a Warene. Engari
he tamariki rawa no Waretiniana, whakaritea ana e
Karatiana ko Teorohiu hei emepora mo te Rawhiti.
Te taenga o Teorohiu ki Konatainopori i te tau
380, ka peia e ia te pihopa Ariana o taua pa, hoatu
ana ki a Kerekori te pihopatanga. Ka mutu ter a
ka karangatia e Teorohiu he runanga ki Konataino-
pori i te tau 381, ko te tuarua tenei o nga runanga o
te Hahi katoa puta noa i te ao (ko to Nihiia ra hold
te tuatahi). I karangatia tenei runanga hei turaki
i nga teka a Makeroniu mo te Wairua Tapu. He
pihopa taua tangata no Konatainopori, tahuri ana ki
te takahi i te Atuatanga o te Wairua Tapu. Otiia
na te runanga nei i whakahe aua tautohe ana.
Te mutunga iho o te mahi a te runanga, ka tahuri
nga pihopa ki te kimi i tetahi tangata mo te pihopa-
tanga o Anatioka. Akuanei he mahi ngangare tonu
no nga pihopa ka rere atu a Kerekori ki te whaka-
marie i a ratou; tino tahuritanga mai o te katoa ki
te riri ki a ia, kino rawa a ratou kupu mona. Heoi
i te kawenga a te pouri whakarerea ake tona pihopa-
tanga i Konatainopori. Te rerenga atu ano o Kere-
kori i Konatainopori tau rawa atu, ko Nahiahumu ko
te. kainga o tona matua. Tae atu kua mate ton a
papa te pihopa o Nahiahumu, waiho tonu iho ko ia
hei tiaki i te pihopatanga, kia ata kimihia he tangata
mo taua takiwa. Te kitenga ano o tetahi pihopa ka
noho noaiho ia kua koroheketia hoki. He tuhituhi
himene he waiata tana mahi a mate noa.


0 TE H1HI KARAITIANA.
49
UPOKO XV.
Amorohe.—a.d. 374-397.
Te tino pihopa o te taha ki te hauauru i tenei wa
ko Amorohe o Mirano. I whanau ia i te tau 340,
kotahi tekau tau ki muri i a Pehira raua ko Kere-
kori. He tino tangata tona papa no te kawanatanga.
I akona a Amorohe hei roia, neke haere ana a tu
noa hei kawana mo te taha ki raro o Itari, ko
Mirano te pa nui o taua takiwa.
No te tau 374 ka mate te pihopa o Mirano, he
Ariana taua tangata. No konei ka ngangare nga
Katorika me nga Ariana; e tohe ana tetahi me
Katorika he pihopa, e tohe ana tetahi me Ariana,
nawaira ka whano ka taupatupatu. Kat ahi ka
peke atu a Amorohe te kawana ka whaikorero ki a
ratou kia haere i runga i te rangimarie te mahi.
E korero ana ano ka karanga tetahi tamaiti nohinohi
i roto i te whakaminenga “ ko Amorohe hei pihopa.”
Tino hamamatanga o te whakaminenga katoa “ko
Amorohe hei pihopa.” Otiia kihai a Amorohe i
whakaae ki te tono a te iwi, kaore ano hoki ia i
iriiria noa. Heiaha ma ratou, tohe tonu a whakaae
ana, heoi ko te iriiringa o taua tangata me tona
whakapanga hei pihopa mo Mirano.
Ka timata i konei te ako a Amorohe i a ia kia
mohio mo tana mahi pihopa, kihai i taro kua kake
ia hei tino kai kauwhau mo te Hahi. He hapai
tonu tana i te Hahi Katorika he takahi i nga Ariana.
I nui ta raua riri ko Hutina te pouaru a Waretiniana,
he tohenga na tauawahine kia tukua atu e te pihopa
tetahi o nga whare karakia o Mirano mo tetahi
minita Ariana—kihai a Amorohe i whakaae.
He mea noa ki a Amorohe te totohe ki nga emepora
me ka he ana ta ratou mahi. Ko Teorohiu tetahi
MAORI—CH. HIST. E


50
TE KORERO WHAKATEPE
emepora i whiua rawatia e taua pihopa mo ona hara.
Ka taka te ra mo te purei hariata ki Teharonika, i
te whare herehere tetahi tangata tino mohio ki te
whiu hoiho. Talii ka liaere nga taitamariki ki te
kawana ki te tono i tana tangata kia tukua ki waho.
No te korenga e whakaaetia, kohurutia iho te kawana
me ana heteri me etalii atu tangata. Te rongonga
o Teorohiu i te kohuru nei ka puta tona riri, ka
karangatia kia whakaekea te pa o Teharonika e ona
hoia, kia hautopea taua iwi katoa ki te hoari. Na
Amorohe ia i inoi a Teorohiu kia whakaorangia taua
pa, whakarongo tonu te emepora. No muri ia ka
haere puku etahi tangata ki te emepora ka tohe ano
ki a ia, kia whakaekea a ^Teharonika mo te kohuru-
tanga o te kawana. Tahi ka puta tuarua te riri
nui o Teorohiu, ka karangatia e ia te iwi katoa o
Teharonika ki te teata ki te matakitaki purei, kaore
he poapoa kau nana kia mau ai te pa ra i a ia. Tahina
ka tomokia te teata e te tane, e te wahine, e te
tamariki, kikī ana i te tangata. Tino putanga mai
o nga hoia, e ki ana te mano tini e noho ra mo te
purei, kaore mo te kohuru i a ratou; tutakina
rawatia nga kuwaha, na, kei waenga e tapatapahi
ana ki te hoari. E toru haora e ngana ana, pukai
ana te tangata, te tane, te wahine, te tamariki i te
kainga a te hoari.
Ka pouri rawa a Amorohe mo te mahi a te eme-
pora, tuhituhi tonu atu ki a ia kia ripeneta mo tona
hara, kia kaua ia e pa ki te Hakarameta Tapu, kei
te riri hoki te Atua ki a ia. Na tenei pukapuka ka
titiro a Teorohiu ki te nui o tona hara. Otiia ka ki
atu a Amorohe e kore ia e paingia e te Atua, kia
whiua ra ano ia, ka murua ai tona hara. Heiaha ma
te emepora haere tonu mai ki te whare karakia.
Engari e haere atu ana ano i te tapokoranga atu ka
rere atu a Amorohe kumea mai ana, me te ki atu
ano, “ tuake ki waho kei te whero ou ringa i te toto


0 TE HAHI KARAITIANA.
51
o te hunga harakore,” ara, o nga Teharonika. Wehi
ana a Teorohiu i te pihopa nei, heoi hoki ana ki tona
whare. E waru marama e noho ana kihai i putaputa
ki waho, i kakahu ranei i ona kahu whakapaipai,
he whakamomori mo tona hara. No te wa o te
Kirihimete ka haere ki te piliopa, ka inoi kia tukua
ia ki roto i te whare karakia. Ka uia atu e Amorohe,
keihea te tohu o to ripenetatanga ? ka ki mai te
emepora, tenei ano, a muri ake nei ki te kitea ana
te hara o te tangata mo te kohuru, kia torn tekau
rawa nga ra e noho ana ka whakamate ai. Hei
pupuri tenei ture i te riri o te kai whakawa. Heoi
tukua atu ana te emepora ki roto i te whare karakia.
Te tapokoranga atu ano ki roto, ka takoto tapapa ka
tangi mo tona hara. E korerotia ana he inoi tonu
tana i nga ra katoa mo tona hara kia murua.
No te tau 395 ka mate ia. Ko Amorohe e rua tau
ki muri i a ia ka hemo i te tau 397.
UPOKO XVI.
Te Temepara o Herapihi.—a.d. 391.
Ku a puta noatu nga panui pehi i te karakia whaka-
pakoko, otiia na Teorohiu i whakamana rawa nga
ture, ara, i tino takahi te mahi koropiko patu wha-
kahere ki nga atua whakapakoko.
Tenei te korero mo te wawahanga o tetahi teme-
para whakapakoko ki Ihipa, ko Herapihi te ingoa o
te atua nona, he tino atua no nga Ihipiana. E
hangā ana he whare karakia e nga Kariatiana, ki
runga i te turanga o tetahi temepara whakapakoko,
he mea ata hoatu te whenua ki te pihopa; akuanei
no te hahunga o nga whakapakoko o nga hanga
poke noaiho, i te keringa turanga mo te whare kara-


52
TE KORERO WHAKATEPE
kia, ka riri te hunga kore whakapono, ka kohuru ka
herehere i nga Karaitiana. No te korerotanga o te
mahi nei ki a Teorohiu ka panuitia e ia, kia pakaru-
hia katoatia nga temepara o nga atua maori ki
Arehanaria. Kaore i rongo nga tohunga o Herapihi,
heoi karangatia ana e te kawana, kia liaere katoa
mai ki te marae o Arehanaria ki te whakarongo i te
panui a te emepora, kihai i tae mai; no te haerenga
atu ia o nga hoi a ki te wawahi i Herapihi kua taki-
omaoma ana tangata.
He whakapakoko nui rawa a Herapihi, me te
whanui ano o te tara o te temepara te rahi, me te
ikeike ano o te temepara te roa. He koura he hiriwa
he aha atu he aha atu nga whakapaipai mona;
kanapa ana whakamataku ana me ka tirohia atu.
Ki te korero a nga tohunga na taua whakapakoko i
tu tonu ai te rangi me te whenua, ki te hinga ana
ka taka iho te rangi ka koperu te whenua. I te
pikinga o te hoia i runga i te arawhata ki te hahau
i te pane ki te toki, ka tu wehiwehi atu te tini o te
tangata kei tika te kupu a nga tohunga, ara, kei
huri te ao i te hinganga o te whakapakoko nei.
Heiaha ma te hoia ra, akina tonutia atu tona toki,
kua u ki te paparinga, tiwara ana. Akina atu ano
ko te turi motu rere ana, otiia kihai te whakapakoko
ra i korikori kihai i auare, hoki iho ana te pawera
o te hunga e matakitaki ra. Kei te kawe tonu nga
hoia i ta ratou mahi. Ko te kaki tera e hautopea
ra, te motunga ano ka taka iho te pane, haruru ana
te taunga ki te whenua. Tino rerenga mai o te
kiore i roto tini tini ana. Tahina ka kataina te
whakapakoko o Ihipa, whakama ana nga tohunga
maori. Ka mutu te wawahi te whakapakoko ra,
ka purangatia ki te marae tahuna ake ki te ahi.
I te kawenga a te whakatakariri ka tito nga
tohunga, e kore e puke te wai o Naire i taua tau,
ka mate Ihipa i te kai, kua hinga hoki a Herapihi.


0 TE HAHI KARAITIANA.
Ko taua awa hoki ki te whakamakuku i te whenua
o Ihipa i nga tau katoa, he whenua kore ua hoki.
Na, ki te kore ana e ngaro te whenua katoa i te
waipuke o Naire, ka rakia nga kai o Ihipa. I ata
Toa ano te wai e puke ana i te tau e korerotia nei,
ka ki nga tangata, koia pea kua tika ta nga tohunga.
Ka tuhi ki te emepora, me pehea te tikanga ? Ka
whakahokia mai e te emepora, “ pai atu kia kore e
puke te wai o Naire ake ake, mehemea ma te karakia
whakapakoko e hoko te momonatanga ino Ihipa.”
Kihai i taro kua puke te wai o Naire. No te pukenga
o te wai, ka tito ano nga tohunga, hei waipuke nui
whakaharahara tenei e riro ai a Ihipa katoa i te wai.
Otiia te ekenga ano o te wai ki tona pukenga i puke
ai ka mimiti; hē tonu iho nga tohunga ra, tahuri
ana te tini o te tangata ki te whakapono Karaitiana.
UPOKO XVII.
Akariu me Honoriu.—a.d. 395-423.
I te matenga iho o Teorohiu i te tau 395 ka wahia
te emepaea o Roma ki ona teina e rua, ki a Akariu
te taha ki te Rawhiti, ki a Honoriu te taha ki te
llauauru. No tenei wa ka timata te iti haere o te
emepaea o Roma. I horo te pa o Roma tonu i
.nga iwi mohoao o raro. E torn nga whakaekenga e
Arariki. I te whakaekenga tuatahi i utua a Arariki
ki te moni e nga tangata o Roma, ka waiho te pa kia
tua ana; no te tuatoru ia o nga whakaekenga, ka
horo te pa, ka murua e nga hoia a Arariki. He
Karaitiana nga iwi mohoao nei; na nga herehere
Karaitiana a o ratou tupuna i te tau 260, i kauwhau
te Rongo Pai ki etahi o nga takiwa mamao o Uropi;
a tae mai to ratou pihopa a Tiopira ki te runanga ki


54
TE KORERO WHAKATEPE
Nihiia. Otiia ko Urupira to ratou tino tangata, no to
tau 348 ka whakapihopatia. Nana i ako taua iwi ki
te korero pukapuka, nana ano hoki i whakamaori
nga Karaipiture ki to ratou reo. Ko taua pihopa
ano hoki to ratou kai whakatakoto ture, to ratou kai
whakaako ki nga mahi maha noaiho, tapaina iho ko
“ Mohi o nga Koto ”—He Koto te ingoa o aua iwi ki
nga Romana. Kotahi ano te hē o Urupira ko tona
tahuritanga ki te whai i nga tikanga Ariana. Otira
na te mea he Karaitiana nga iwi Koto nei, i kore ai
nga whare karakia o Roma e wawahia e murua e
nga hoia a Arariki, ko nga temepara o nga whaka-
pakoko anake nga mea i hanga kinotia e ratou.
Ko Teremaku tetahi tino tangata hoki o te wa i a
Honoriu. He monaki taua tangata. Akuanei he
rongonga kei te mau tonu ki Roma te purei patupatu
tangata, kua whakarerea noatia atu ra ki Konataino-
pori, ka pouri, haere ana ki Roma mo te purei whaka-
honore i tetahi tianara, mo te hinganga i a ia o te ope
whawhai a Arariki. Tupono atu kua tu te purei kua
kiki te teata i te tangata ; ko nga toa mo te whawhai
kua taki-tūtū i waenga me a ratou hoari kei nga
ringa e mau ana. Tahi ka kuhu haere mai a Tere-
maku i te whatitoka a te aroaro tonu o nga toa ka
noho. Te karangatanga ano kia timata te whawhai,
ka peke atu a Teremaku ki waenga o nga toa ki te
wawao. Tino riringa o te tini mano e matakitaki
iho ra mo tona whakararuraru i ta ratou purei. Ka
mau ki te kohatu ki te rakau ka kuru i a Teremaku.
Heiaha mana wawao tonu i nga toa e werowero ra i
a ratou ki te hoari. Nawaira, i te akinga a te kohatu
raua ko te rakau, mate tonu iho a Teremaku ki te
marae o te teata. No te hemonga ka hoki iho te riri
o te iwi ka pouri te iwi katoa me te emepora, mo ta
ratou kohurutanga i taua tangata maia. Tahi ka
runangatia te matenga o Teremaku, kawhakae tia kia
whakamutua rawratia taua tu purei, ara, te whawhai


0 TE HÄ€HI KARAITIANA.
a te toa ki a ratou ano i roto i te teata. Ea ana nga
toto o Teremaku i te whakamutunga o tera ngahau
kino e te emepora Honoriu.
UPOKO XVIII.
Hoani Karihotoma.—Wehenga 1.—a.d. 347-407.
I whanau a Karihotoma ki Anatioka i te tau 347.
E tamariki ana ano ka mate tona papa, mahue ana
ma tona whaea ia e tiaki e tuku ki te kura. He
tamaiti hohoro ki te ako a Karihotoma; i ki tona
kai whakaako ko ia tona akonga tino matau, na mehe-
mea “ kaore i tahaetia e nga Karaitiana ” kua whaka-
ritea e ia liei kai whakaako ki muri i a ia.
Ka mutu te kura ka tahuri a Karihotoma ki te
mahi roia. Engari he maha no nga koroiroi a tera
iwi whakarerea ake. Tona hiahia nui inainaei ko
te noho mokemoke, ara, kia whakamonakitia ia;
otiia na te tangi tonu o tona whaea kia kaua e wha-
karere i a ia kua ruruhitia nei, noho ana i te kainga.
No te matenga o tona whaea ka haere ki nga maunga
i tua o Anatioka ki nga monaki—e wha tau ki reira
i te monateri e noho ana, e rua tau ki roto i te ana.
Kia mate ra ano tona tinana i te maeke i te kikino o
nga kai, ka hoki mai ki Anatioka. Te taenga mai
ano ka ora, whakapangia ana hei minita; kihai i
taro ka whakaritea ia hei kai kauwhau mo te pa nui
o Anatioka (a.d. 386).
O nga tumuaki katoa o te Hahi onamata, ko Hoani
Karihotoma te tino tangata mo te kauwhau mb te
whaikorero. Me te honi na ano te reka o te kupu ki
te taringa. Mo konei i huaina ai ko Karihotoma, ko
te reo koura.
I te tau 387 ka timata te pakanga a te iwi o Ana-


56
TE KORERO WHAKATEPE
tioka ki a Teorohiu te emepora, mo tana whakautu-
nga i a ratou; ka wawahi i nga whakaahua kohatu o
te emepora me ona whanaunga, i te taha o nga tiriti
e tu ana. No te mutunga ia o to ratou riri, ka wehi
kei whiua ratou kei whakahoroa to ratou pa e Teoro-
hiu mo to ratou hara.
I te kawenga a te aroha ka whakatika to ratou
kaumatua te pihopa, ka haere ki Konatainopori ki te
inoi i te emepora, kia ngawari ki ton a iwi. Te nga-
ronga atu o te pihopa ka mahue ma Karihotoma e
whakahaere te Hahi. Tana mahi ho kauwhau i nga
ra katoa; hei whakamarie i te iwi, kiki ana te whare
karakia i te tangata ki te whakarongo i ana korero.
Kua tae noatu te rongo o te hara o Anatioka ki
Konatainopori tae atu ai a Parawiana te pihopa.
Kua hipa mai nga karere a Teorohiu ki te paniu i te
kupu a te emepora, kia katia nga wai kaukau o Ana-
tioka; kia whakamutua katoatia nga ngahau a te
iwi; kia whakataurekarekatia te pa; ko nga whare
ia kaua e wawahia.
Heiaha ma te kaumatua ra maro tonu tona haere
ki te aroaro rawa o te emepora. Te taenga atu
ka mihi mai a Teorohiu ka korero i te hara o Ana-
tioka ki a ia. Tahi ka tangi a Parawiana kia
whakaorangia tona iwi, ka ki atu ma te muru i to
ratou hara e tahuri mai ai te iwi ki a ia. He maha
nga kupu a te pihopa me te tangi tonu, nawaira ka
ngawari te ngakau o Teorohiu ka ki, “ He tika, he
tangata kau au, otiia kua murua oku hara e te Kai
hanga o te ao katoa, me muru ano e au nga hara o
oku whanaunga, haere kia horo, whakamarietia to
iwi, e kore e patua.”
Wehenga 2.
Ka kotahi tekau ma rua nga tau o Karihotoma e
kauwhau ana ki Anatioka, ka karangatia ia ki te
pihopatanga o Konatainopori (a.d. 397). Ko Akariu


0 TE IIAHI KARAITIANA.
57
te emepora o te Rawhiti i tana wa, nana tonu a
Karihotoma i karanga liei pihopa mo Konatainopori,
he mea tohu mai na tona kaunihera na Eutoropiu.
Ka rua ka toru ano nga kauwhautanga a Kariho-
toma i Konatainopori, kua whakapai nga tangata ki
tona reo ki ona kupu. Kihai i roa kei te whakati-
katika a Karihotoma i nga mate i nga he o tona
takiwa. Tetahi mahi hoki ana, he tuku mihinare ki
nga tauiwi i nga whenua mamao, ki te kauwhau i te
Kongo Pai ki a ratou. I tonoa ano hoki e ia etahi
mihinare ki nga Koto hei whakahoki mai i a ratou
ki te whakapono tika, kua aru hoki taua iwi i nga
tikanga a Ariu. He tiaki tonu tana i aua tangata i
o ratou kainga, i Konatainopori ano hoki. He Koto
katoa nga hoia o te emepora; wehea ana e Kariho-
toma he whare karakia mo ratou ki te taone tonu o
Konatainopori, whakapangia ana etahi o taua iwi
ano hei minita mo nga hoia. I nui te mahi a Kari-
hotoma i nui ano hoki nga raruraru o tona pihopa-
tanga. He kuare no te whakahaere tikanga a Neke-
tariu te pihopa ki mua atu i a ia, i puta ai enei raru-
raru. He tangata whakahihi a Neketariu, he whai
tonu ki nga kai papai ki nga kakahu whakapaipai mo
tona tinana, ki nga hanga utu nui mo tona whare,
he whakahako haere i nga tiriti o Konatainopori.
Ko Karihotoma ia he tangata mahaki ngawari noaiho,
he whai tonu ki tona mahi heoi ano. Na konei te
taenga mai ano ki Konatainopori hokohokona ake
nga hanga papai katoa o te whare pihopa, kua puranga
ra i a Neketariu, me nga mokamokai noaiho a tera
tangata, hanga ana he hohipera mo nga rawakore ki
nga utu. Ka riri nga rangatira o Konatainopori mo
enei mahi a Karihotoma. Me nga pihopa haere mai
i nga whenua mamao i whakahe ano hoki i a Kari-
hotoma, he kore nona e karanga i a ratou ki tona
whare, e whangai ranei i a ratou pera me Neketariu;
meaha oti uana i te noho rawakore noaiho ona.


58
TE K0RER0 WHAKATEPE
Ko ana minita ano hoki i whawhai ki a ia. He wone
to etahi ki te pai o tona kauwhau, lie whakatakariri
to etahi mo tona whakawa i a ratou malii tutū me to
ratou mangere.
Tetahi tangata kino o Konatainopori ko Eutoropiu;
he kaunihera na te emepora. I whakatupu pakanga a
Eutoropiu ki a Karihotoma mo tona aroha ki nga tan-
gata e patua kinotia ana e ia. Huna ai aua tangata
i roto i nga whare karakia me ka whaia ana; e kore
hoki e pa te ringa o te tangata ki tetahi i roto i te
whare karakia—ko te ture tenei. Akuanei ka tohe
a Eutoropiu kia whakakahoretia taua ture e te eme-
pora, kia mau ai nga tangata i a ia, heoi whakaaetia
ana. Kihai i roa kua hara kua hinga ko Eutoropiu
tonu. Tino rerenga o te tangata ra ki te whare
karakia o Karihotomo ki te huna i a ia. Ka tonoa
nga hoia ki te hopu i a ia, kua noa ra hoki nga whare
karakia i te ture hou a te emepora, otira kihai i
tukua e Karihotoma kia tapoko nga hoia ki roto. No
te ata ka kauwhau te pihopa, ka whakahua ki te
kaunihera i takahi ra i te ture, ka mutu ka haere mai
ano ki te huna i a ia i te wahi tapu. HÄ“ noaiho a
Eutoropiu, otiia na te ngakau aroha o Karihotoma
ka whakaorangia tukua atu ana kia haere. Ko te
ture ia mo nga whare karakia kia tapu hei rerenga
mo te hunga e whaia kinotia ana, i tiakina tonutia e
Karihotoma.
Wehenga 3.
Ko nga raruraru enei o Karihotoma kua korerotia
ake nei, na te pihopa o Arehanaria ia te tuatahi o
nga tino pakanga i rere ai a Karihotoma. Ko te
whakanekehanga ake o te pihopatanga o Konataino-
pori e te emepora, i tona karangatanga i te runanga
nui o te Hahi ki reira, te putake o te riri o pihopa
Tiopira—he hae, kua hipa ake hoki te mana o Kona-


0 TE HAHI KARAITIANA.
59’
tainopori i to Arehanaria. Na, ka kimi pakanga a
Tiopira ki a Karihotoma ka kitea.
E wha nga monaki ra i te pihopatanga o Areha-
naria e noho ana, he tuakana he teina. Ka whaka-
paea kei te hē ta ratou ako i nga karaipiture, ara,
kua whai i ta Orikene whakamaramatanga. Heoi
peia ana e Tiopira. Tahi ka rere ki Hiruharama.
Te taenga ki reira ka peia ano e te pihopa nei, he
mea tuhi atu e ia kia kaua e tiakina. Ka tahuti ano
nga tangata ra, tau rawa atu ko Konatinopori. Ata-
whaitia ana e Karihotoma waiho noaiho kia noho;
otira kihai i tukua mai e ia ki te Hakarameta Tapu,
kia rongo ra ano ia i te kupu a Tiopira mo ratou.
Engari i titoa e tetahi tangata ki a Tiopira, kua
tango Hakarameta aua tangata ki Konatainopori.
Ka puta tona riri i konei ki a Karihotoma. Wehi
ana nga tangata ra kei peia ano ratou. Ka whakaaro
me inoi te wahine a te emepora e ratou, kia tonoa e ia
he runanga i te emepora, hei whakawa i to ratou
mate—whakaaetia ana.
Te taenga mai o Tiopira ki Konatainopori, ka
korero whakapae teka mo Karihotoma; heoi he pouri
no Karihotoma, kihai ia i tae ki te runanga ki te utu
atu i nga korero a Tiopira. Na konei, ka whakaaro
te emepora raua ko tona hoa wahine kei te tika ta
Tiopira, peia ana a Karihotoma. Kihai ano i ngaro
atu te kaipuke o Karihotoma, tona rūnga o te whenua,
ngaueue ana te pa o Konatainopori. Tahina ka
mataku te emeperehi ka karanga kia whaia a Kari-
hotoma kia whakahokia mai, kei te riri hoki te Atua
mo te peinga o te pihopa.
Wehenga 4.
He torutoru nei nga marama o Karihotoma e wha-
kahaere ana i te Hahi o tona pihopatanga, ka timata
ano te whakatoi ki a ia, he riringa nona ki te mahi
haka kanikani a etahi tangata ki te aroaro o te teko-


'60
TE KORERO WHAKATEPE
teko o te emeperehi. Ka karangatia ano he runanga
hei whakawa i te pihopa. Heiaha mana, piri tonn
ki on a tangata, kia tae mai ra ano te reta a te erne-
pora ki a ia kia haere, ka rongo. I roto ia i te whare
karakia e tiakina ana e ona tangata. Ka mutu te
mihi iho ki a ratou, ka mauria ia ki Nihiia. Kotahi
tona marama ki reira ka kawea ki Kukuhn ki waenga
maunga. I ora iti rawa ia i te kaipahua i te hua-
rahi, i nga hoa ano hoki o ona kai whakatoi. Te
taenga ki Kukuhu ka ngaua e te maeke e te kai kore.
Otiia e noho mate ana tona tinana, ko tona ngakau
ia e noho ora ana. He maha hoki nga tangata i
whakahoa ki a ia o nga Hahi katoa puta noa ki
Roma. I tuhituhi te pihopa o Roma ki a ia, me
Honoriu te emepora o te Hauauru i inoi atu mona ki
te emepora o te Rawhiti. He tuku moni tonu ki a
ia ta ona hoa, mo te mahi kawe i te Rongo Pai ki
nga Koto ki nga Pahi, hei hoko hoki i nga herehere
i o ratou rangatira.
E toru nga tau o Karihotoma ki Kukuhu, ka ]5uta
te hae o ona hoa riri mo te atawhai o ona hoa ki a ia.
Ka tikina atu ka whakanekehia ki uta rawa, ki te
mutunga mai o te emepaea noho ai. Otira kaore i
tae, e haere ana ano ka pangia e te mate, ki tetahi
taone ko Komana te ingoa, hemo tonu iho ki reira
i te 14 o nga ra o Hepetema 407.
.Kia pahure nga tau e toru tekau, ka hahua nga
wheua o Karihotoma, ka haria ki Konatainopori
nehu ai. E hoea atu ana ano ki te tauranga, ka
pohiritia e te tini mano o te tangata, i uta, i runga
i nga poti. No te Å«nga ki uta, ka tu mai te emepora
a Teorohiu Tuarua, tama a Akariu raua ko Eurohia,
ka tuohu i te taha o te kawhena, ka tangi me te
pouri nui o tona ngakau mo te hara o ona matua, i ta
raua peinga i tenei tangata tapu. Na Karihotoma
i tuhi te inoi i roto i te Rawiri e mau na tona ingoa,
i te mutunga e te Karakia o te Ata o te Ahiahi.


0 TE HAHI KABAITIANA.
61
UPOKO XIX.
Aukutini.—Wehenga 1.—a.d. 354-430.
Ko Aukutini hoki tetahi tan gat a nui rawa o nga
Karaitiana i te wa i a Karihotoma. I whanau ia
ki Takate pa o Numiria wahi o Awherika ki te
Marangai, i te tau 354. He Karaitiana tona whaea
a Monika, ko tona papa ia ko Patirihiu kei te kara-
kia whakapakoko ano, he tangata tutū. He ako
tonu ta te wahine nei i tona tamaiti ki nga tikanga
o te Kongo Pai. Ka taka he ra ka pangia a Auku-
tini e te mate, whano te hemo. Ka mahara ki nga
akoranga a tona whaea, mea ana kia iriiria ia, na te
hohorotanga ia o te ora ake ano, kore noaiho te nrinita
e iriiri i a ia he whai i te tikanga o taua wa.
Te pakeketanga o te tamaiti nei, ka ahua hianga,
ka mangere mete whakahoa ki nga taitamariki tutū.
Kia tekau ma whitu ona tau ka mate tona papa.
He nui te mamae o te ngakau o Monika mo tona
tane, he tutū nona he kore a tahuri ki te whakapono.
Otiia kahore he riri o taua wahine, he marie tonu te
ngakau ki te turi tonu o tona tane, he mahara hold
nona ki te kupu a Pita, “ kia ngohengohe ki a kou-
tou tane ake; ki te turi etahi ki te kupu, na, i kore
i te kupu, ko te whakahaere a nga wahine hei mea
e riro mai ai ratou ” (1 Pit. 3. 1). Nawaira i penei
haere a kua whakapono a Patirihiu, kua iriiria i mua
o te matenga.
I noho rawakore a Monika i te matenga o tona
hoa, otira na tetahi tangata whai rawa i utu te kai
whakaako o Aukutini. He tangata roro nui te
koroke nei a Aukutini, engari kua kotiti ke noatu
nga whakaaro ki te horihori. Ka noho pouri rapea
a Monika mo tona tamaiti he tutū. Kaore i te tahuri.


€2
TE KORERO WHAKATEPE
mai ki te ako i nga Karaipiture “ he mea kuare ”
hoki enei ki tana titiro; ki a ia kua hipa ake tona
mohiotanga i enei. Na konei whakarerea ake, kimi
ke ana i etahi atu liuarahi ki te inatauranga.
No te rua tekan o ona tau ka whai ia i te ako a
Maniki. No te tau 270 ka puta mai taua tangata
i Pahia, ka kauwhau i tona karakia. Ko tona ki, he
mea whakakite mai i te Rangi tona korero. E rua nga
atua ki tana ki, ko te atua o te pai o te marama-
tanga, ko te atua o te kino o te pouritanga. E rua
nga wehenga o te hunga aru i te atua pai; tuatahi,
ko nga kai wakarongo; tuarua, ko te hunga whiriiohiri.
Ko te hunga whiriwhiri kaua e pa atu ki te kiko
kararehe, manu, ika ranei, ko nga hua anake o te
whenua he kai ma ratou. Otiia kaua ratou e ngaki
kai; ma nga kai whakarongo ratou e whangai. Ko
te whakapai mo a ratou kai me penei na, “ E rohi,
kei ki koe naku koe i kokoti mai i te mara, i huri
ranei ki te mira, i tunu ranei ki te ahi; mau hoki
e kokoti e huri e tunu, te tangata nana koe i kokoti
i hiri i tunu.” Akuanei whakapono tonu iho “te
hunga whakarongo kau,” e rite ana ratou ki te witi;
kei te matenga ka hurihia ratou ki te mira, ka tunua
ki te ahi.
I tupu haere mai te mahi wairangi nei i Pahia a
puta noa ki Awherika. Engari he iwi tito nga ako-
nga a Maniki, na konei i kore ai e memeha wawe ta
ratou teka. Ka whakawakia ana ratou e nga ture
a te emepora ka teka he Karaitiana ratou, kia wha-
kaorangia ai.
Kia roa a Aukutini e kimikimi ana i te matau-
ranga, ka tango ia i tenei hei whakapono mona, e iwa
ona tau e aru ana i a Maniki, he “ kai whakarongo
kau.” No tona kitenga i nga mahi whakarihariha
a te “ hunga whiriwhiri,” whakarerea ake noho kau
noaiho, kihai ano hoki i marama te Kongo Pai ki
a ia.


0 TE HAHI KARAITIANA.
63
Wehenga 2.
Te pakarutanga mai o Aukutini i nga Manikīana,
ka whakaako kura i Katake hei oranga mona. Engari
kaore i roa ka whakawhiti ki Roma whakaako ai,
he tutu no nga tamariki e Katake. I marie nga
tamariki o Roma, engari te he o ratou he kore e utu.
Heoi raru noaiho a Aukutini; na te tono ia a nga
tangata o Mirano, kia haere atu ki reira hei kai
whakaako mo te kura o te taone, ka totika a Auku-
tini.
Ko Monika kei te tangi tonu, kei te inoi mo tona
tamaiti kia awhi i te whakapono Karaitiana. Ka
whakaaro te wahine ra, ma te tautohe pea ka tahuri
ai. Tahi ka haere ki tetahi pihopa mohio ki te tau-
tohe, ka tono kia korero raua ko Aukutini. Ki mai
ana, “ e kore e pai, notemea ki te tautohe ana maua,
ka tino whakahihi rawa to tamaiti, waiho marika,
engari inoi tonu ki te Atua mona, tena ano tona ra
•e kite ai i te hē o te karakia me nga mahi a nga
Manikīana.” Kaore i rongo a Monika ki enei kupu,
tohe tonu ki te pihopa ra me te heke ano nga roimata.
Ka ki atu ano te pihopa “Kati haere, ma te Atua
koe e tohu, e kore te potiki whakaheke roimata e
ngaro ki te kino.” Hari ana te ngakau o Monika
i nga kupu nei, haere atu ana me te tumanako tonu
ki te ra, e whakapono ai tona tamaiti ki a Ihu
Karaiti.
Ko Amorohe te pihopa o Mirano i te taenga atu
o Aukutini. Kua whiti noatu te ingoa nui o Amo-
rohe ki Awherika, kua rongo a Aukutini he tangata
mohio |ki te kauwhau, na reira haere tonu ai ki te
whakarongo i ona korero. Nawaira i whakarongo
kau ki te papai o nga kauwhau a Amorohe a whaka-
pono tonu iho ki ona kupu, tae rawa atu tona whaea
a Monika kua uru hei katekumene mo te iriiri.
Ka timata i konei te rapu a Aukutini i nga Tuhi-


64
TE KORERO WHAKATEPE
tuhi a Paora me etalii atu Karaipiture, ka pouri mo
tona mahi tawai i te Kongo Pai mo ona hara ano
hoki, i nga tan maha kua pahnre ake ki muri. E
takoto tapapa ana ia i tetahi rangi, i roto i tona kāri
e hurihuri ana ona whakaaro mo enei mea katoa, ka
rongo ake i te reo me te reo tamariki na ano, e
waiata ana “ Mauria ki to ringa ka ako ai ! Mauria
ki to ringa ka ako ai! ” Ka whakaaro a Aukufini,
ha, he tamariki pea kei te takaro, heaha ranei. Tahi
ka mahara, kao, mo te Rongo Pai tenei kupu.
Kapohia iho nga Tuhituhi a Paora i tona taha e
takoto ana, wherahia ake, tupono tonu ona kanohi
ki nga kupu neina “ Kia pai ta tatou haere, kia rite
ki to te awatea ; kauaka i nga kakainga i nga haura-
ngitanga, kaua i nga hē moenga i nga hiahia taikaha,
kaua i te whawhai i te hae. Engari kakahuria iho
te Ariki a Ihu Karaiti, a kaua e whakaaroa wawetia
te kikokiko, kia mahiaona hiahia” (Rom. 13.13, 14).
Ka tapatahi atu i konei te ngakau o Aukutini ki te
whakapono a mate noa. Te aranga ake ano i tona
takotoranga, ka mahue i a ia te taone o Mirano me
tona mahi ako kura, ka noho raua ko tona whaea me
o raua hoa i tetahi atu wahi. No nga ra o te Aranga
(a.d. 387), ka iriiria ia e Amorohe. Ea ana nga
inoi me te hiahia nui o Monika. Kihai i roa ka
whakawhiti a Aukutini me tona whaea ki Awheri-
ka; i te ara ka hemo a Monika. No te matenga o
tona whaea ka hoki mai ano a Aukutini ki Roma, ka
tuhituhi pukapuka panui i nga kino o nga Manikī-
ana. Ka mutu tera ka haere ki Takate ki ona
whanaunga, e toru ona tau ki reira e ako ana i nga
Karaipiture. Kua nui tona ingoa mo tona rnatau-
ranga, na konei ka huna i a ia kei kawhakina hei
minita hei pihopa ranei. He penei te tikanga i taua
wa, ahakoa kore te tangata e whakaae kia whaka-
pangia ia ka toia tonutia, mehemea he tangata
whakapono matau ranei. Kei te kimi tonu nga


0 TE HAHI KARAITIANA.
65
Karaitiana i a ia, akuanei te putanga atu ano ki to
whakarongo i te kauwhau a te pihopa o Hipo, ka
hopukia ka mauria ki te aroaro o te pihopa, kia
whakapangia hei minita; heiaha ma ratou tona
whakakahore. E wha tau ki muri mai, ka whaka-
pangia hei pihopa mo Hipo (a.d. 395).
He pihopatanga iti nei a Hipo, engari na te ingoa
o Aukutini, ka rangona taua pa ki nga tai katoa o
te emepaea o Roma, ko ia hoki te tino tangata o te
Hahi o Awherika i taua wa. He maha noatu ana
pukapuka i tuhituhi ai, hei whakamarama mo nga
tikanga, hei takahi i nga he i nga mahi pohehe o te
Hahi, hei ako i nga tikanga o te Karaipiture me
etahi atu mea. Tetahi tino pukapuka ana ko “Nga
Whakinga ” o ona hara o ona tutu, o tona tamariki-
tanga mai ano tae noa ki te ra i whitingia ai tona
ngakau e te maramatanga o te Bongo Pai. E toru
tekau ma rima ona tau e pihopa ana ka mate.
Wehenga 3.
He maha nga tautohe a Aukutini ki nga tangata
kotiti ke i te Hahi pono. E rua ia ona tino hoa
whawhai, ko nga Bonatihi ko nga Perakiana.
Kua tata ki te kotahi rau tau nga Bonatihi e
ngangare ana ki te Hahi pono. I timata mai ta
ratou whakapeka i ko atu ano o te wa i a Hipiriana
pihopa o Katake. Ko Maihorinu to ratou pihopa
tuatahi, muri mai ko Bonatu. Na tenei tangata i
whatatuturu ta ratou mahi, huaina tonutia iho ki tona
ingoa. He rīringa na Menehuriu pihopa o Katake
i etahi tangata maka noatu i a ratou kia mate mo te
whakapono, te timatanga mai o taua hunga. Akua-
nei no te mutunga o te patu i nga Karaitiana, ka
tahuri mai ratou, ka whakapae teka ki a Menehuriu
mo nga Karaipiture i hunā e ia, kei tahuna e nga
hoia ki te ahi. Waiho tonu iho te tito nei hei putake
pakanga ki roto ano i te Hahi.
MAORI—CH. HIST. F


66
TE KORERO WHAKATEPE
He tangata matau to ratou pihopa tuarua a Ronatu,
engari he tangata pukuriri whakahihi hoki. Te ki
a te iwi nei, kore rawa tetahi tangata o ratou i pa ki
te hara, ko to ratou anake te Hahi pono.
Na te emepora Konataine ia i whakahē nga Rona-
tihi. I karangatia ia tetahi runanga o te Hahi ki
Arehe taone o Paranihe (a.d. 314), hei whakawa mo
ratou ; whakataungia iho e taua runanga kei te he
ratou; panuitia ana he ture takahi i nga Ronatihi.
Heoi ka tangotangohia a ratou whare karakia, ka
peia etahi o ratou, ka murua a ratou hanga, otiia
kore rawa tetahi o ratou i tukua e Konataine kia
whakamatea. Heiaha ma nga Ronatihi, mau tonu
ki a ratou whakatete. I whakaaro ano a Konataine
ma te ngawari me te atawhai pêa e tahuri mai ai
taua hunga, otiia kihai.
Wehenga 4.
I rite ta Kotana tikanga mo nga Ronatihi ki ta
Konataine o muri nei, ara, i tuku moni ki a ratou,
mei kore e hoki mai ki te Hahi. Tino riringa o
Ronatu, ki atu ana ki tona iwi, kaua rawa e pa atu
ratou ki nga moni a te emepora.
Nui atu te kino o te mahi a etahi o nga Ronatihi.
Haere ope ai ki te patu i nga tangata noho pai
noaiho, ki te muru i o ratou whare. Tini noaiho
i kohurutia e ratou. Ka kokiri ana ki te patu ki
te muru, waiata haere ai, “ Whakamoemititia te
Atua! ” “ Whakamoemititia te Atua ! ” engari e
ki ana a Aukutini, neke ake te wehi o nga tangata
ki tenei waiata i to ratou wehi ki te tangi a te raiona.
He tino hauhau te iwi nei.
E toru rawa nga whakamatauranga a Kotana ki
te whakahoki mai i nga Ronatihi ki te Hahi, kore
rawa i pai. Heoi whawhaitia ana e nga hoia a te
emepora ; peia atu a Ronatu to ratou pihopa me ona
rang^tiri maha noaiho.


0 TE HAHI KARAITIANA.
67
Wehenga 5.
Na Huriana i tuku kia taki hokihoki mai nga
Karaitiana katoa me nga Ronatihi ki o ratou kainga.
No konei ka rapu utu nga Ronatihi mo o ratou mate
i te wa i a Kotana. He patu i nga Katorika, he
wawahi i nga whare karakia me nga hanga o roto ta
ratou mahi.
Ko Aukutini te pihopa o Hipo i tenei wa. Tana
mahi he korero ki nga Ronatihi, hoki mai ana etahi
ki te Hahi. Tahina ka riri nga mea kihai i tahuri,
he wene mo te rironga o ratou hoa. He whiu ki te
rakau, he tapatapahi i nga ringa, he tikaro i nga
karu o nga Katorika ta ratou mahi. No te korero-
tanga o enei mahi kino a ratou ki a Honoriu te
emepora, ka whakahoutia e ia nga ture takahi i nga
Ronatihi. Na te uaua ia o nga whiu a Honoriu i
taua hunga, ka inoi e Aukutini kia karangatia he
runanga hei whakawa mo ratou; whakaae ana te
emepora kia tu te runanga ki Katake. E toru nga
ra e korero ana i te aroaro o Makerinu te komihana
a te emepora, he ana ko nga Ronatihi. Engari ka
nui to ratou whakahihi, whakaparahako ki nga Kato-
rika. Te kitenga o Aukutini e kore rawa taua iwi e
tahuri mai ki te ngakau ngawari, engari ma nga
ture pehi i a ratou ka rongo ai, heoi tautoko tonu ia
i nga tikanga i whakatakotoria e te emepora. Na
enei i takahi nga Ronatihi a kore noake. I kitea
ano etahi o taua hunga ki Awherika, i te wa i a
Kerekori te Nui (a.d. 590).
Wehenga 6.
Ko Perakiu te matua o nga Perakiana, he Piritoni
tau tangata, ara, no nga tupuna o te Ingirihi; ko
Mokena tona ingoa ki tona iwi ake. He tangata
matau a Perakiu, haere ana ki Roma ki te tuhituhi


68
TE KORERO WHAKATEPE
i ana whakaaro, Id te ako i nga tikanga o te Kongo
Pai. Tona hoa ki reira ko Heretiu.
No te kaumatuatanga o Perakiu ka tiinata tona
whakaputa i ona whakaaro pohehe mo te whakapono.
I tito ia e whai-kaha ana te tangata ki te noho kore
hara i te ao nei. He mea homai tenei kaha na te
Atua ki te tangata i te whanautanga mai, na konei
kahore te poke o Arama raua ko Iwi i te piri ki o
raua uri. Mo tenei akoranga a Perakiu i tautohe ai
raua ko Aukutini.
No te tau (a.d. 410) i lioro ai a Poma i a Arariki,
ka whakawhiti a Perakiu raua ko Heretiu ki
Awherika ki te kawe i a raua akoranga ki reira, ki
te whakamatau ano hoki, me kore raua e paingia
mo te mahi minita e nga pihopa o tera Hahi. Otira
kihai a raua tikanga me ta raua tono i whakaaetia
e nga runanga. Ko Hohimu pihopa o Roma anake
te tangata i tahuri atu ki a raua i te tuatalii, no
muri ka kite ia i to raua he. He maha nga hinota
o te Hahi i whakahe i nga tangata nei, na te
Runanga Nui ia o Epeha i te tau 431 i tino turaki
ta raua mahi.
UPOKO XX.
Nga Runanga o Epeha raua ko Karehirono.—
a.d. 431-451.
No te tau i mua tonu o te runanga o Epeha ka mate
a Aukutini ki Hipo, ara, no te 28 o nga ra o Aku-
hata 430.
I karangatia te runanga o Epeha hei hurihuri i
nga tikanga hou a Nehetoriu pihopa o Konataino-
pori. Ko te tuatoru tenei o nga tino runanga o te
Hahi. I kino te whakahaere o taua runanga, he


0 TE HAHI KARAITIANA.
69
ngangare tonu no nga pihopa. Mehemea i te ora a
Aukutini kua ahei hei whakamarie mo nga ngakau
o te hunga totohe kino. Otiia haunga te pukuriri
me te whakatoi o etahi o nga -tangata o te runanga,
i te mea ka whakahengia te ako a Nehetoriu. Na
tenei runanga i whakatuturu te akoranga mo te
Karaiti e mau nei i roto i te “ Whakapono a Atana-
tiu,”—“ Ahakoa he Atua ia he Tangata; ehara ia i te
tokorua, kotahi ano ia Karaiti.” Ki ta Nehetoriu
ako e rua nga Karaiti, ko Karaiti Atua, ko Karaiti
Tangata.
I muri tata ano o te runanga nui ki Epeha, ka
ara mai tetahi monaki o Konatainopori ko Utiku te
ingoa, ki te whakaputa ke ano i nga akoranga mo
te Karaiti. I tautohe ia ki a Nehetoriu i roto i te
runanga nui, no muri ia ka kotiti tana ki runga ki
te he. Tahi ka karangatia ano he runanga ki Epeha
i te tau 449, mo tenei raruraru. Ko Riohokoru
pihopa o Arehanaria te tino hoa o Utiku ki ta raua
tautohe. Engari kihai i oti te korero nei i taua
runanga he ngangare kino no te hunga tautohe, heoi
tapaina iho ko te kuihuinga kai pahua. No te pahure-
tanga o nga tau e rua ka karangatia he runanga nui
ki Karehīrono (a.d. 451). Na tenei i takahi nga
akoranga a Utiku,® i pei hoki a Riohokoru i tona
pihopatanga. Ko te tuawha tenei o nga tino runanga
o te Hahi; e ono rau e toru tekau nga pihopa i tae
ki taua hui. Kei te “ Whakapono a Atanatiu ” te
akoranga i whakataua mo te Karaiti e nga pihopa
hei whakahe mo ta Utiku, “ Kotahi ano, ehara i te
mea i whakaputaia ketia te Atuatanga hei kikokiko;
engari na te tangohanga o te Tangatatanga ki roto
i te Atua. Kotahi tonu ia, ehara i te mea i whaka-
riroia ketia te wahi Atua hei tangata, te wahi tangata
ranei hei Atua; engari i huia kia kotahi.” E rua
â– atu hoki nga mahi a te runanga o* Karehlrono; ko
te whakaaetanga kia eke te mana o te pihopatanga o


70
TE KORERO WHAKATEPE
Konatainopori ki Tarakia, ki Ahia, ki Ponotu; ko
te whakaarahanga'ake o Hiruharama kia rite ki nga
pihopatanga nunui. Na tenei ka rima ai nga tino
pihopatanga o te Hahi i aua wa, ko Arehanaria,
Roma, Konatainopori, Anatioka, me Hiruharama.
He patiriaka te ingoa o nga pihopa o enei takiwa—
te tikanga o taua kupu, ko te tino pāpā. Waihoki
te tikanga o te ingoa o te pihopa o Roma e kara-
ngatia nei ko te popa, koinei ano, ara, ko te pāpā.
I mua, no nga pihopa katoa tenei ingoa, no muri
mai, ka wehea mo to Roma mo to Arehanaria pihopa
anake, no muri rawa mai nei ka waiho mo te pihopa
o Roma anake.
UPOKO XXI.
Te iiinganga o te Emepaea o Roma ki te Hauauru,
a.d. 451-476.
Ko Arariki kingi o nga Koto te tuatahi nana i
whakaeke te pa o Roma i te wa o te Emepora
Honoriu. E wha tekau tau ki muri, ko Atira kingi
o nga Hunu te tangata nana i patu nga Romana.
I patu haere mai tona taua i te nota a taea noa ki
Itari, wehi ana te whenua katoa i a ia. Otiia na
Reo te Nui pihopa o Roma, i utu a Atira me tona
ope ki te moni ka toe a Roma. Kihai i maha nga
marama ka hemo a Atira i te mate whawhati tata,
memeha tahi ana, tona kingitanga katoa.
Nawaira i mate haere nga Romana, a toe iho ko
Itari anake o te emepaea nui o Roma ki te Hauauru
—i a Roma hoki a Piritani, a Kaura, a Hipani, a
Awherika, otira i riro katoa enei i ona hoa riri.
Ko Keneriki kingi o nga Wanara te hoa riri o
Roma ki muri i a Atira. I te tau 455 ka tika mai


0 TE IIAHI KARAITIANA.
71
ia i Awherika ki te whakaeke i te pa o Roma. Na
te emeperihi Eurohia i tono kia tikina mai a Roma
kia patua; he hae ki tona tane te emepora. E
haere atu ana te taua a Keneriki e haere mai ana
hoki a Reo te pihopa o Roma me ona minita ki te
wawao i te riri. Na raton ka ora ai te pa me te iwi,
ko nga taonga ia o Roma, i murua katoatia e nga
hoia a Keneriki. Te hokinga o nga Wanara ki
Awherika, ka mahi kino ratou me to ratou kingi ki
nga Katorika o reira, he Ariana hoki taua iwi katoa.
Ko Huneriki tama a Keneriki te kingi o nga Wanara
i muri i tona papa. He whiu tonu tana i nga Kara-
itiana Katorika o Awherika.
I whakaorangia a Itari e ona hoa riri a tae noa ki
te tau 476; no reira ka turakina a Aukuturu te
emepora, tu ana ko Oroahia ;piriniha o nga iwi
mohoao hei kingi mo Itari.
UPOKO XXII.
Te Whakatahuritanga o nga Iwi Mohoao ki te
WhAKAPONO—PlRITANI.
Ku A toro noatu te whakapono ki Kaura, ki Hipani,
ki Tiamane me etahi atu wahi o te emepaea o Roma,
engari ko te whakapono teka a Ariu. Na Urupira
i mau taua whakapono ki nga Koto, na nga mihinare
o nga Koto i ako haere ki nga iwi ki te taha
marangai katoa o Roma.
I rereke te ako o enei iwi i to mua. I te tima-
tanga, i te hunga rawakore te Rongo Pai, no muri
ka tango hoki nga rangatira nga kingi. Ko te
tikanga ia a enei mihinare, ako ai i nga kingi i nga
piriniha i te tuatahi, ma era me ka whakapono ana,
e whakatahuri te iwi katoa. I riro katoa enei


72
TE K0RER0 WHAKATEPE
takiwa i te whakapono Ariana, no muri ia ka tahuri
ki te whakapono tika. Ko nga Koto o Hipani me
nga Romopara o Itari ki raro, nga iwi i pupuri
roa ki nga tikanga a Ariu. Otiia na te runanga ki
Torero (a.d. 589) i tahuri ai riga Koto o Hipani ki
te whakapono tika, me nga Romopara i muri tata i
enei.
Kihai a Piritani (Ingarani) i riro i te Ariana.
Engari i raruraru ano taua whenua i nga akoranga
teka a Akirikora te akonga a Perakiu (a.d. 429). No
te tupunga haeretanga o te mahi a Akirikora, ka
tono nga minita o Piritani ki te Hahi o Kaura kia
tukua mai he pihopa hei hoa mo ratou ki te takahi
i nga Perakiana. Whakaaetia ana e te runanga te
karanga a nga Piritoni, tonoa ana nga pihopa tokorua
a Tiamanu raua ko Rupuhu—he mohio tahi raua ki
te.reo o Piritani. Tahi ka kauwhau nga tangata
tokorua ra, ka tautohe ki nga kai whakaako o nga
Perakiana, nawaira mate noaiho nga akonga a Pera-
kiu. I tupu ake ano taua taru kino i muri o te
hokinga o nga pihopa nei ki to raua whenua, otiia
na pihopa Tiamanu i tiki atu i patu ano.
I te tau 449 ka u nga ope whawhai a Hengekihi
raua ko Horoha ki Piritani—he Hakihona taua iwi
no nga wahi o Uropi kihai ano i awhina i te whaka-
pono. Kotahi rau tau nga Hakihona e whawhai ana
ki nga Piritoni ka riro ai te whenua. Te matenga
iho o nga Piritoni, heoi mate iho hoki te whakapono
i te karakia maori a o ratou ariki. Ko nga Piritoni
anake i tahuti ki te maunga, nga mea i pupuri tonu
ki te Rongo Pai i taua wa.


O TE HAHI KARAITIANA.
73
UPOKO XXIII.
Kotarani me Aiarani.
Ko Niniana te kai kauwhau o te Bongo Pai ki nga
iwi o Kotarani ki te tonga i te tan 412 ki 432, heoi
ano te korero e mohiotia ana mo te toro o te whaka-
pono ki taua whenua i taua wa.
No te tau 387 ka whanau a Pateriki, ki Kotarani
e ki ana etahi, ki te whenua o nga Wiwi ki te korero
a etahi kai tuhituhi onamata. He rikona no te
Hahi tona papa, ko tona koroua he piriti. I maha
a raua akoranga i a ia, otira kihai i tino pai te noho
a taua tamaiti. Ka takau ma ono ona tau ka kawha-
kina ia e etahi kai pahua ki Aiarani, hokona atu ki
tetahi piriniha o reira. Na taua tangata i whaka-
mahi ki te tiaki kau hipi i waenga parae, i roto i te
huka i te ua. Nui atu tona mate i te kainga a te
makariri raua ko te mate kai. Otiia na ona mamae
me ona mate i whakatahuri tona ngakau ki te Atua.
He inoi tonu tana; e kiia ana, kotahi rau ana inoi
i te ra, kotahi rau i te po.
E ono ona tau e noho herehere ana, ka whakahokia
ki tona kainga. No reira ka whakatika ki te hae-
reere mana i te ao, ka whakapangia hei piriti. I
muri tata ka riro herehere ano ia, otiia kaore i roa
ka tukua. No tona taenga mai ki te kainga, ka puta
te moemoea ki a ia, kei te karanga tetahi tangata
i a ia kia whakawhiti ki Aiarani, i rite tona karanga
ki ta te tangata o Makeronia i a Paora “ Whiti mai
ki Makeronia whakaaro mai ki a matou” (Nga Mah.
16. 9). Te ohonga ake ano o Pateriki i tona moe,
ka korero ki ona whanaunga, kei te haere ia ki te
kauwhau i te Bongo Pai ki Aiarani. Pupuri noa
ona whanaunga i a ia kia noho, pupuri noa kihai
i rongo. Heoi korero kino ana tetahi ona hoa mona,


74
TE K0RER0 WHAKATEPE
kia kore ai ia e whakapangia hei pihopa, a te ra e
whakaritea ai. Heiaha koa ma Pateriki, i te kawe-
nga a te hiahia ki te whakaako i te Bongo Pai ki
nga Aiarihi, haere atu ana. No te tau 432 ka wha-
kapangia hei pihopa mo Aiarani.
Kua whakamatau tetahi tangata, ko Parariu te
ingoa, ki te whakatupu i te whakapono ki Aiarani,
otiia he pakanga tonu no te iwi ki te Rongo Pai,
hoki mai ana ki Ingarini. Ko Pateriki ia kihai
i wehi i nga kino, man tonu ki tona mahi a mate
noa. No te 17 o nga ra o Maehe 493 ka hemo. No
muri rawa nei i a Pateriki ka pikopotia nga Aiarihi.
I te tau 565 ka tonoa a Koruma, me ona hoa
kotahi tekau ma rua, e te Hahi o Aiarani ki Kota-
rani, mo te mahi mihinare ki reira. Na tenei hunga
i kauwhau te Rongo Pai ki te nota o Kotarani, i
whakakaha hoki te Hahi o Ingarani puta noa ki te
tonga. Ko te monateri o Koruma te matua o te tini
noaiho o nga monateri o Ingarani o Aiarani.
He rau he rau nga tau i whai-ingoatia ai nga kura
o Aiarani. Ko nga taitamariki o Ingarani o etahi
atu whenua, mui ai ki aua kura mo te ako. He mea
tono atu i Aiarani nga mihinare hei kawe i te Ronge
Pai ki mea whenua, ki mea whenua.
UPOKO XXIV.
Koroihi.—a.d. 496.
Me korero i konei te tahuritanga o Koroihi kingi
o nga Parāki ki te whakapono. I te taha ki te nota
o te whenua e nohia nei e te Wiwi tona kingitanga,
ko ia te tupuna o nga kingi o te Wiwi. He Karai-
tiana tona hoa wahine a Korotira. Tohe tonu ai te
wahine nei ki tona tane, kia whakapono ki te Atua


0 TE HAHI KARAITIANA.
75
o te Rangi. “ Ehara o atua e koropiko atu na koe
he hanga noaiho, he kohatu, he rakau, he rino; ko
nga ingoa he ingoa tangata ano. Ina ke ko la Nana
i hanga te rangi te whenua, te moana, me nga mea
katoa o roto, te Atua hei koropikotanga atu mau; ”
koinei tana kupu ki tona hoa. Otiia kihai a Koroihi
i whakapono wawe, engari i whakaae kia iriiria ta
raua tama matamua. Te iriiringa ano mate tonu
atu; ki tonu iho a Koroihi na te iriiri i mate ai, he
aitua hoki. No te whanautanga ia o te tuarua o a
raua tama, ka whakaaetia ano e ia kia iriiria. Kei
te tohe tonu tona wahine, kia tahuri ko ia tonu ki
te Bongo Pai, me te ako i a ia ki nga korero o te
Karaipiture, o te Hahi; otira kihai i rongo, tena ano
tona ra.
No te tau 496 ka tupu te pakanga a tetahi iwi o
Tiamane ki a ia. Kua pa te patu a nga ope nei;
engari kua kaha ko tera, kua whati haere te iwi o
Koroihi. Tahi ka inoi te tangata ra ki ona atua
maori, me te patua haeretia tona iwi. Heoi whaka-
aro ake ana, me inoi ia ki te Atua o Korotira; ka
whakahua i te ingoa o te Karaiti, ka oati ki te ora
ana tona ope i te Atua o Korotira, ka whakapono ia
ki te karakia Karaitiana. Tino tahuritanga mai
ano o nga Parāki, ehara kei te riri whati ana hoki ko
nga Tiamana. Tahina ka patua haeretia, kore rawa
he morehu i ora. Ki tonujiho a Koroihi, na tona inoi
ki te Atua o te Rangi i toa ai tona iwi, ka whano ra
ka hinga i te parekura, heoi whakapono tonu atu,
haere ana ki tetahi pihopa ko Remikiu te ingoa, kia
whakaakona ia ki nga tikanga o te Rongo Pai. No
te Kirihimete o taua tau ano ka iriiria. Te tapoko-
ranga atu o Koroihi ki roto i te whare karakia nui
o te pihopa ka rongo i te waiata, ka ahua pororaru
noaiho i te pai o te tangi o nga reo o nga kai waiata;
ui ana ki a Remikiu te pihopa, “Ko te rangatira-
tanga o te rangi tenei, i ki mai ra koe ki a au?”


76
TE K0RER0 WHAKATEPE
Utua mai ana e te pihopa, “ Kao, engari ko te tima-
tanga o te ara atu ki reira.” No to raua taenga atu
ki te turanga wai mo te iriiri, ka ki atu te pihopa,
“ Tuohu to kaki ; koropiko ki tau i taliu ai, tahuna
tau i koropiko ai.” Mo te whakapono raua ko te
karakia whakapakoko nga kupu a te pihopa. Mutu
tonu iho te iriiri o Koroihi e toru mano o ona toa
marohirohi i iriiria hoki.
Ko Remikiu tonu te kai whakaako o Koroihi ki
nga akoranga o te Karaipiture. Na konei he tiaki
tonu tana i te whakapono tika. Nana i takahi te
karakia Ariana ki nga takiwa katoa i uru mai ki
raro i tona mana, huaina tonutia iho nga kingi o
Paranihe ko “nga Tama matamua o te Hahi.”
UPOKO XXV.
Hutiniana.—a.d. 527-565.
Na Hutiniana emepora o te Rawhiti i tiki i patu
nga Wanara i Awherika, me nga Koto i Itari; hoki
mai ana ano aua whenua ki te emepora o Roma. I
takahi ano hoki a Hutiniana i te karakia Ariana.
I te tau 529 ka katia e ia nga kura o Atene, ka
whakamutua te ako o te matauranga o nga Kariki.
I te kawenga a te whakamataku kia Hutiniana, ka
whati nga kai whakaako o Atene ki Pahia, i runga i
te rongo he tangata atawhai te kingi o tera whenua
ki te hunga matau ki nga akoranga tauiwi. I te
taenga atu ka arohatia ratou e te kingi, engari ko te
karakia o tera iwi i kino ki a ratou, heoi hoki mai
ana ano ki to ratou whenua. No to ratou matenga
ka memeha te matauranga tauiwi.
He maha nga whare karakia i hangā e Hutiniana,
ko to Konatainopori ia te whare pai rawa o ana i


0 TE HAHI KARAITIANA.
77
whakaara ai. Na Konataine tana whare i hanga i
te tuatahi, akuanei wera ana i te ahi, i muri tata
tonu o te peinga o pihopa Karihotoma. Ka whaka-
arahia ano, ka wera ano. Ko te tuatoru o nga wha-
kaarahanga o taua whare ta Hutiniana. He pai no
te ahua o roto o waho i te otinga, ka karanga a
Hutiniana i te whakahi o tona ngakau, “Kua puta
ahau ki mua i a koe, e Horomona.” Nana i whaka-
rite kia 60 piriti mo taua whare karakia, kia 100
rikona, kia 90 nga rikona o raro iho, kia 40 rikonelii
(he wahine), kia 110 nga kai whakaako, kia 25 nga
kai waiata, kia 100 nga kai tiaki i nga tatau o te
whare. He whare tino pai rawa taua Whare Karakia.
Nui atu te whakamiharo o te hunga matakitaki i
naianei. Engari kua riro i nga Take, kua whakare-
reketia taua whare mo te karakia o Mohameta.
UPOKO XXVI.
Peneriki.—a.d. 480-529.
Me hoki ano te korero nei ki nga monaki. I ara.
mai te mahi a enei tangata i te tuatahi i runga i to
hiahia tika, ara, i te hiahiā kia wehea atu ratou i-
nga kino, i nga whakawai o tenei ao. No te roanga
ia o te mahi nei, ka iti haere te noho pai a nga
monaki, ka mangere, ka takahi i nga ture o to ratou
monateri; nawaira i mate haere nga tangata totika
o taua hunga a kore noaiho tetahi i toe ; heoi ki puru
ana nga monateri o te Rawhiti o te Hauauru i te
ware.
Na Peneriki i whawhai te mahi kino a nga monakr
o Itari me te Hauauru katoa. I whanau taua tan-
gata ki Nuruhia taone o Itari i te tau 480. Kia
tekau ma rua ona tau ka tukua ki te kura ki Roma.


78
TE KORERO WHAKATEPE
E rua tonu ona tau ki reira ka tahuti, he tutu he
korero kino no nga tamariki o te kura, noho ana i
waenga parae. He ana ton a whare i roto i te pari
kohatu. He monaki tona kai whangai i nga ra
katoa; tukutuku iho ai ona kai i runga ki te waha
o tona ana.
E toru nga tau o Peneriki ki reira. He ako tana
mahi i nga hepara o waenga parae, me nga tangata
katoa ano e tupono ana ki a ia. No te nuinga
haeretanga o tona ingoa ka whiriwhiria ia hei apoto
(matua) mo tetahi monateri. Ki atu ana ia ki nga
monaki, e kore pea ia e paingia e ratou, me ka ara
ana ia hei tumuaki mo to ratou kainga, he tangata
whakauaua hoki ia. Heiaha ma ratou, tono tonu ka
taea. Tika tonu ona kupu, no tona rīringa i a ratou
mahi tutū, ka tahuri mai ki a ia, ka whakaranu i te
wai inu mana ki te paihini whakamate. Otira i
kitea wawetia e ia ta ratou mahi kohuru, heoi wha-
karerea iho ratou, hoki ana ki tona ana noho ai.
Ka tupu haere tona rongo me te mui mai te tini o
te tangata, ki te whakamoemiti ki a ia. Ko nga
tama a nga rangatira o taua takiwa katoa, tuku mai
ai ki a ia whakaako ai. Kotahi tekau ma rua ana
monateri i hanga ai. Kei Maunga Kahino te tino
monateri, i hanga e ia i te tau 529. E tu nei ano
taua monateri kei runga i te tihi o te maunga, engari
kua pikopotia inaianei. No te tau ano i hinga ai
nga kura tauiwi o Atene i a Hutiniana, ka ara hoki
te mahi a Peneriki.
He tangata ata tiaki i te tika a Peneriki, no konei
mai tona kaha, me te pai o tana mahi. I kite ia na
te whakauaua rawa o nga ture mo nga monaki, i he
ai ta ratou noho me a ratou mahi; he kore no aua
ture e taea e ratou te whakarite, i taka ai ki te hara.
Na konei ka tupato kau ki te ahua o waho, ara, ki te
taha e kitea ana e te kanohi tangata, ko roto ia o
nga monateri, i temea kihai e kitea ana e te tangata,


0 TE HAITI KARAITIANA.
79
poke katoa i te hara. Heoi hoki ana te ahua o tana
iwi ki to nga Paralii, i whakaritea ra e te Karaiti ki
“ te urupa kua oti a walio te pani ki te uku ma, ki
te mea ataab.ua ki te titiro atu, ko roto ia ki tonu i
nga iwi tupapaku, me nga mea poke katoa ” (Mat.
23, 27). Na te whakamamatanga a Peneriki i nga
ture o ana monateri i kaha ai nga monaki ki te wha-
karite i a ratou oati, ara, ki te noho pai.
No te tau 543 ka hemo a Peneriki. Mahue iho
tona mahi, kua puta kei Paranihe, kei Hipani, kei
te Hauauru katoa e toro haere ana. Na, i enei wa o
te whakararurarutanga o te Hahi, ko nga monateri
te pa teko o te matauranga katoa; ko nga monaki
nga kai tuhituhi (kaore hoki he perehi pukapuka o
aua wa), nga kai whakaako, nga mihinare o te Kongo
Pai ; na ratou i tiaki nga Karaipiture me nga puka-
puka, me nga akoranga katoa onamata, i tae toitu
anai ai ki o tatou na ra e noho nei. Otira kati atu
i reira, kua kore he mahi i enei ra ma tera tu tan-
gata ma te monaki.
UPOKO XXVII.
Kerekori te Nui.—Wehenga 1.—a.d. 540-604.
No te tau 590 ka tu a Kerekori te Nui hei popa mo
Roma. He momo rangatira taua tangata, i whanau
ki Roma i te tau 540. I te kawanatanga o Roma
ia e mahi ana, o tona taitamarikitanga pakeke noa.
Kua whakatungia ia hei kawana mo tetahi o nga
porowini, ka puta mai te hiahia ki a ia, kia whaka-
rerea e ia te ao me nga mahi katoa o te ao. Heoi
mahue ana tona mahi ki te kawanatanga, whakapaua
katoatia ona moni ki te hanga monateri, e whitu
rawa i ara i a ia. Tona whare nui i Roma i hoatu


80
TE KORERO WHAKATEPE
ano hoki e ia ki te Hahi hei monateri; ko ia he
monaki noaiho. No muri ka tohea ia hei apoto mo
tana monateri; i whakaritea ano hoki ia e popa
Perakiu hei hēketari mona. No te matenga o Pera-
kiu ka whiriwhiria o Kerekori e te iwi katoa o Roma
hei popa.
Kihai a Kerekori i whakaae he awangawanga ki
te naua o te mahi pihopa. Na te emepora ia i tau-
toko te tono a te iwi, heoi whakapangia ana a
Kerekori hei pihopa mo Roma.
He maha nga raruraru o te Hahi i taua wa; wha-
karitea ana e Kerekori ki te kaipuke kua pakarn i
te hau i te ngaru, he rite no te ahua ki to nga apotoro
i Makeronia, e ki ra a Paora, “ i waho ko nga
whawhai, i roto ko nga whakamataku ” (2 Korin. 7.
5). Otiia heiaha ma Kerekori, maia tonu ki te
nrunga i te Hahi, kia puta i nga ngaru whakaporo-
raru. Ko te ako i nga minita kia tino mohio, tetahi
o ana mahi nui. Nana i timata he kura ako waiata
mo te Hahi. I te ra tuatahi o nga marama katoa
tuwha ai e ia he kai ma nga rawakore o te pa o
Roma.
Wehenga 2.
I toro haere nga mahi a Kerekori ki nga whenua
mamao noatu i Roma. Nana i whakarere ai nga iwi
o Romopara i te karakia Ariana; me te Hahi o
Paranihe nana i tautoko. Otira tenei ake te mahi
nui rawa a Kerekori mo te Rongo Pai i nga whenua
mamao.
He hokohoko taurekareka te mahi a nga rangatira
o Uropi katoa i taua wa. Ko nga Karaitiana tino
whakapono ia, kei te hoko i etahi ka tukutuku kia
haere. I te mea e noho monaki ana ano a Kerekori,
ka haere ki te makete taurekareka i Roma, he ro-
ngonga kua u nga kaipuke hari herehere mai mo te
hoko. Te taenga atu ki te makete, ka kite i etahi


0 TE HAHI KARAITIANA.
81
tamariki tane, rereke te ahua i to nga Itari, i to nga
mangumangu o Awherika, he pai ke te ahua, he ma
nga kiri, ko nga uru he kowhai. Ka ui atu a Kere-
kori ki nga kai hokohoko, nowhea nga tamariki nei ?
Ka ki mai, no Piritani, he penei tonu te ma o te kiri
o tera iwi, me nga kanohi he penei tonu te papai.
Ka ui atu ano a Kerekori, “ kowai te ingoa o tera
iwi?” Ka kiia mai “he Anera ratou.” Ka utua
atu e Kerekori, “e kao, engari he Anahera, mei te
ataahua hoki o nga kanohi.—A kowai te ingoa o te
kingi o tera whenua?” Ka utua mai ano e nga
tangata ra, “ ko Arera.” Ka whakahokia atu e
Kerekori, “ ko Areruia (whakamoemititia te Atua)
koia; ka pai, taro ake nei ka waiata tena iwi i te
whakamoemiti ki te Atua.”
Mutu tonu iho ta ratou korero ka haere a Kerekori
ki te popa, kia tonoa ia hei mihinare mo nga tauiwi
o Piritani. Whakaae ana te popa, engari na nga
tangata o Roma i pupuri, heoi kore ana e tae. Otira
kaore i mate iho tona hiahia i konei, i mau tonu a
tona whakatunga ra ano hei popa.
Wehenga 3.
I te tau 596 ka tonoa e Kerekori he monaki hei
mihinare ki nga Hakihona o Piritani, ara, o Inga-
rani. Ko Aukutini to ratou tumuaki. I mataku
ratou i te haerenga tuatahi atu, he rongonga he iwi
kohuru tangata nga Hakihona, hoki mai ana a
Aukutini ki Roma. Te taenga mai ano ki te kainga,
ka whakahokia e Kerekori, me te hoatu reta ki nga
kingi, ki nga pihopa o Paranihe, kia atawhaitia nga
mihinare, kia kimihia ano hoki he kai whakamaori
mo ratou.
Te Å«nga atu o Aukutini me ona monaki e wha
tekau, i te tau 597, ko Eterapeta to runga rawa o
nga kingi o Piritani; te ingoa o tona kuini, ko
Pereta he Karaitiana; ko Eterapeta ia kei te karakia
MAORI—CH. HIST. G


82
TE KORERO WHAKATEPE
maori ano. Ko Katapere to raua pa. Maro tonu te
haere a Aukutini me tona ope ki te aroaro o te
kingi. Te tatanga atu ano ka karangatia ki te kai-
nga, ka noho ki te aroaro o te kingi. Ka tu ko
Aukutini ki te whai korero, ka ki atu ki a Eterapeta,
i haere mai ratou ki te kauwh.au i te kupu o te ora
ki a ia me ona tangata. Ka utua mai e te kingi.
“ He tika o kupu, engari e tauhou ana ki a au;
taihoa taku karakia maori e whakarere. Otiia e
noho i konei ki te kauwhau i to whakapono, maku
koe e atawhai.”
No te Petekoha o taua tau ano ka iriiria a Etera-
peta. Heoi ano ka toro haere te Bongo Pai i konei
ki te iwi katoa. Kotahi tekau mano tangata i
iriiria, i te ra o te Kirihimete o te tau i timata ai te
kauwhau a Aukutini me ona hoa. I whakapangia
a Aukutini hei pihopa mo taua whenua, e nga
pihopa o Paranihe; e wha tau ki muri, ka whakane-
kehia hei ahipihopa. Ko te tuatahi a ia o nga ahipi-
hopa o Katapere, ara, o Ingarani katoa.
Kotahi ano te tau i mate ai a Aukutini raua ko
Kerekori, no te 604. .
UPOKO XXVIII.
Mohameta—Karakia Whakapakoko.—a.d. 612-794.
E waru tau ki muri o te matenga o Kerekori te Nui,
ka ara mai he Karakia hou i te Rawhiti. Ko
Mohameta te tangata nana i whakatupu, he Arapi.
He wāhanga mai tona karakia no to nga Hurai, no
to nga Karaitiana, no nga karakia maori noaiho;
otiia i ki ia he mea ata whakaako mai ia no terangi.
Kei te Korana e mau ana āna korero katoa, me nga
ture i whakatakotoria e ia mo tona karakia; ko te


0 TE HAHI KARAITIANA.
83
Paipera tera o nga Mohametana. Ko Ihirama te
ingoa o taua karakia; te tino kupu e roto “ Kotahi
ano Atua, ko Mohameta Tana Poropiti.” E rua nga
ture i whakauauatia e Mohameta ; tuatahi kia kotahi
haerenga o ia tangata o ia tangata ki Meka te pa i
whanau ai a Mohameta, he pa tapu hoki; tuarua,
ma te mata tonu o te hoari e kawe tenei karakia ki
nga iwi katoa; kaua he maungā rongo ki nga iwi
kore whakapono ki a Mohameta.
Te whakatikanga atu o nga ope whawhai a
Mohameta, e ono tekau ano nga tau kua puta te
karakia nei i te kawenga a te hoari, ki Huria, ki
Hiria, ki Ihipa, ki Pahia, ki Awheriki a-nota; no
muri iti mai ka whiti ki Hipani wahi o TJropi. E
waru ran tau taua karakia ki reira, ka peia i te tau
1492; kore ana a Uropi katoa, e takahia e nga ope
o te “ poropiti teka.” Ko te ingok tenei o Mahometa
o mua iho.
Kua timata te hanga whakapakoko o Ihu Karaiti,
o Meri, me te tini noaiho o te tane o te wahine
â– whakapono nui, hei koropikotanga atu ma te Hahi.
No te riringa o etahi Karaitiana ki tenei mahi, ka
tupu te raruraru, ka whawhai nga Hahi Karaitiana
tetahi ki tetahi; nawaira waiho tonu iho tenei hei
putake wehenga mo nga Hahi o Roma o Kariki. I
tohe te Hahi Kariki kia whakamutua te koropiko ki
nga whakapakoko, kihai i whakaae to Roma Hahi.
Heoi ano ko to raua wehenga e wehe nei. He wha-
kaahua kau te mea e tukua ana e te Hahi Kariki ki
roto i o ratou whare karakia, hei runga i nga wara
piri ai. Ko te whakapakoko kohatu, rakau, rino
ranei e kore e kitea ki roto.


84
TE KORERO WHAKATEPE
UPOKO XXIX.
Te Hahi ki Ingarani.—a.d. 604-734.
I te wa e mahi atu ana whakauta a Aukutini me
on a monaki i te tai ki te tonga o Ingarani, e malii
mai ana hoki whaka-te-tonga nga mihinare o
Aiarani raua ko Kotarani. No te tutukitanga o tetahi
ki tetalii, ka karangatia te runanga ki Whitipi, kia
korerotia ai nga tikanga o te whakahaere a nga
Hahi e rua nei. Kotahi ta ratou tino korero, ko te
whakataunga o te ra o te Aranga, he ra ano hoki
to te Hahi o Roma, he ra ano to nga mihinare o
Kotarani. Kihai i oti pai te mahi a te runanga, he
ahua pukuriri no te tautohe. Tetahi hoki he totohe
no nga monaki a Aukutini kia hena nga uru me
nga pahau o nga minita katoa o te Hahi. Kaore i
pai nga mihinare ki tenei; heoi hoki ana ki to
ratou whenua ki Kotarani. Kia pahure etahi tau
maha noaiho, katahi ano nga minita o Kotarani raua
ko Aiarani ka whai i nga ritenga o te Hahi o Roma.
No Ingarani etahi o nga tangata tino matau o
taua wa. Ko PÄ«ra tetahi. I whanau ia i te tau
673 ki Iaro he kainga kei te taha ki te nota o
Ingarani. E whitu ano ona tau ka whakaurua ki
te monateri o Iaro. Ko tona kainga tonu tera a
mate noa. Te mea pai rawa ki a ia ko te ako, ko te
tuhituhi. He maha ana pukapuka i tuhituhi ai, kei
te tiakina tonutia i enei ra, he tino whaitikanga no
nga korero o roto. No te ra o te Kakenga i te tau
734 ka mate, no te mutunga tonutanga o tana
whakapakehatanga i te Rongo Pai a Hoani. Tona
ingoa e mohiotia ai ko Kaumatua PÄ«ra.


TE HAHI KARAITIANA.
85
UPOKO XXX.
Ponipēhi.—a.d. 680-755.
Na nga mihinare o Ingarani me Aiarani i kawe te
Bongo Pai ki Tiamane me era wahi o Uropi.
Ko Winipiri te tino tangata o ratou, he Ingarihi i
whanau i te tan 680. No muri ka huaina tona ingo a
ko Ponipēhi te Apotoro o Tiamane. I te tamariki-
tanga ano ka wehea ia mo te mahi monaki. Tona
hiahia o tona tamarikitanga ake ano, ko te kanwhan
i te Bongo Pai ki nga tauiwi. Tono noa ona hoa
monaki i a ia kia noho i Ingarani kauwhau ai, kihai
i pai. Tona haerenga atu, e toru ona tau ki te
pihopa o Utereke mahi ai. No te tononga a te
pihopa kia tūturu ia ki reira hei riwhi mona me ka
mate, ka ki atu a Ponipēhi, “ kao, me haere au ki
tetahi whenua tino mamao, ki nga iwi kihai ano i
rongo noa i te Bongo Pai.” Heoi haere atu ana ki
Hetia wahi o Tiamane, kauwhau ana ki. reira. Kihai
i maha nga tau, kua tahuri te mano o te tangata ki
te whakapono, kua iriiria. Te rongonga o te popa
i te nui o tona mahi, ka karangatia kia haere atu ki
Boma, kia whakapihopatia (a.d. 723).
Te hokinga atu o Ponipēhi ki tona whenua, ka
ngana tonu ki te whakahinga i nga karakia maori.
No te tau 732 ka whakanukuhia ia hei ahipihopa
mo te takiwa katoa o Tiamane. I taua wa haere
tahi ai nga pihopa i nga ope whawhai, me ka tu
ana te pakanga. I riri a Ponipēhi ki tenei hei mahi
ma nga kai kauwhau o te rangimarie. Na konei
tona tūnga hei ahipihopa, ka hanga ture hei whaka-
mutu mo te mau hoari a nga pihopa o tona takiwa.
Ko te pihopa o Meneti te tuatahi i peia mo tona
whakaparahako ki nga ture a Ponipēhi.
I te kaumatuatanga o Ponipēhi, kihai i mate tona


86
TE KORERO WHAKATEPE
maia ki te haere ki nga whenua mamao, ki te kawe
i te Bongo Pai. No te whitu tekau ma rima o ona
tau, ka whakarerea e ia tona ahipihopatanga, kia
watea ai ia mo te haere hei mihinare, ki nga iwi
mohoao o te pito mai o Tiamane. Ka nui te paingia
o tona mahi e nga tangata whenua o reira. Otiia no
te ahiahi ki mua tonu o te ra o te Petekoha, i te
mea e whanga ana ia i etahi tangata mo te whakau
i te ata o te Petekoha, ka kohurutia ia me ona hoa
mihinare e rima tekau i te tau 755. Heoi mate ana
tenei tangata whakapono nui, i runga ano i te hua-
rahi-o te mahi mo te Atua. I nehua tona tinana ki
roto i tetahi o nga monateri i hangā e ia, i te tima-
tanga o tana kauwhau ki nga iwi o Tiamane.
UPOKO XXXI.
Nga Popa o Roma.—a.d. 891-1085.
E mate haere ana nga karakia maori o Tiamane me-
ko atu i te kauwhau a Ponipēhi, e hinga ana hoki
nga ope o Mohameta i te hoari a Hare Matera kingi
o nga Wiwi. Kua whiti mai taua iwi me ta ratou
karakia ki Paranihe, mei kore a Hare Matera penei
kua riro te whenua katoa o Uropi i nga Mohametana,
me te whakapono Karaitiana kua takahia e te kara-
kia o te “ poropiti teka.”
Otiia i kitea i tenei wa te tino kino o te mahi a
nga popa o Roma. He ngangare tonu te mahi, he
tawai ta tetahi ki tetahi. I te kawenga a te wha-
katakariri me te hae, i hahua nga iwi o tetahi o
nga popa e tetahi; kakahuria ana ki nga kakahu
popa, whakanohia ana ki runga i te nohoanga tapu
o nga popa. Ka mutu tera, ka whakawakia nga
wheua ra ka whakataua te hara. Heoi tangohia