Citation
Koe gahi febale a' Isobe

Material Information

Title:
Koe gahi febale a' Isobe koe hiki ki he lea fakatoga 'e he faifekau ko misa moulitoni mo tevita toga koe tiuta 'i he koliji ko tubou
Alternate title:
Aesop's fables
Creator:
Aesop
Place of Publication:
London
Publisher:
Ma'ae Koliji ko Tubou 'E Jione Mulai
Publication Date:
Language:
Tongan
English
Physical Description:
viii, 152 pages : illustrations ; 19 cm

Subjects

Subjects / Keywords:
Fables, Greek -- Translations into Tongan ( lcsh )
Tongan language ( lcsh )
Lea fakatonga
Spatial Coverage:
Oceania -- Tonga
Coordinates:
-20 x -175

Record Information

Source Institution:
SOAS University of London
Holding Location:
SOAS University of London
Rights Management:
This item is licensed with the Creative Commons Attribution Non-Commerical License. This license lets others remix, tweak, and build upon this work non-commercially, and although their new works must also acknowledge the author and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.
Resource Identifier:
360733 ( aleph )
X192206507 ( oclc )
154240951 ( oclc )
Classification:
IE Tonga 398 ( ddc )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text












KOE GAHI
FEBALE A ISOBE
KOE HIKI KI HE LEA FAKATOGA
‘E HE FAIFEKAU KO MISA MOULITONI MO TEVITA
TOGA KOE TIUTA ‘I HE KOLIJI KO TUBOU
“KO TOGA MO'UGA KI HE LOTO”
NAT BULUJI ‘I LONITONI
MAAE KOLIJI KO TUBOU
‘E JIONE MULAI
‘I HE HALA KO ALIBIMALE
1921




KOE FAKAMATALA
KIA
IS OBE
Talu mei mu'a ‘i mu'a moc gaue ‘aki ‘ae Febale. ‘Oku
fa‘a liliu ‘ae aga ‘oe akonaki ‘o fakatatau ki he kuoga, koe
Febale be nai ‘oku ‘aoga ma‘ube ; he ‘oku tau moe kakai
vale, bea na‘a moe boto ‘oku ne malie‘ia ai. He koe
Febale ‘oku hage koe fakainu faito‘o ki he fanau ; he ka ne ‘age
taufua kiate kinautolu, ‘e ‘ikai te nau inu ; ka ‘oku tau hu‘i
'aki ha suka, be ha me‘a melie, bea nau folo leva. Bea
behe, ‘oku fa‘a tau kovi ‘ae g. akonaki ‘oku fai tonu mai,
bea ‘oku tau teke‘i: ka ‘oka fai ‘aki ha talanoa malie ‘oku
to‘oa hotau loto bea ‘aji ai.
Ka ko hono ‘uhiga lahi nai ‘oe ‘aoga ‘ae Febale, koe‘uhi
‘oku ‘ikai te tau faa fakaaga totonu kiate kitautolu, ka—
‘hage koe febale ‘oe “ Ulofi moe Kau Tauhisibi ”—koe g.
me‘a ‘oku ha matamatalelei ‘i he'etau fai, ‘oku ha kovi ‘i hono
fai *e ha kakai kehe. Ka ne valoki tautonu ‘e Netani kia
Tevita, kuo ‘i ai haa‘ne tali, ka ‘i he fai fakatata ‘e he balo-


vi
KOE FAKAMATALA KIA ISOBE
fita, na'e mahino ai hono bago 'oe me'a kuo ne fai. Koia koe
Febale koe j io'ata 'oku utua mei ai hoto aga o'ota.
'Oku 'ikai koe 'uluaki tagata 'a Isobe na'e fa'u Febale, he
'oku tu'u ha mea ni'ihi 'i he Fuakava Motua: ka koia nai
na'a ne fai 'aki ke lahi. 'Oku ji'i 'ae me'a 'oku ‘ilo bau ki
he'ene moui. 'I he kuoga 'o Nebukanesa na'e fanau'i 'a Isobe
'e ha fefine bobula 'i he fonua ko Filijia, bea na'e fuoloa 'ene
nofo hoboate. Ka na'e faifai hea fakatau ia 'e ha tagata
Kalisi, ko Iatimoni hono higoa, 'o ne fakatau'ataina ia koe'uhi
koe malie 'ene lau. Koe nofo'aga 'o Iatimoni koe motu
ko Samo, kae hiki mei ai 'a Isobe, 'o ne 'alu ke nofo ki he
Tu'i Litia ko Kaloeso, he na'e hu'u 'ae boto kotoabe kiate
ia 'i he taimi koia. Na'e malic'ia 'a Kaloeso 'i he'ene lau,
he na'e 'ikai te ne hage ko Soloni moe ni'ihi ke huohuatonu
atu be: bea ne ogo kuo lea 'ae Toko Fitu, ka na'e fa'a tuku
ko ji'i Filijia be 'oku boto.
Na'e ‘ikai te ne nofo ma'u 'i Silia, ka na'a ne 'alu fano b'e i
he g. fonua 'o Kalisi 'o ne fai 'ene g. eginaki malie ki he
kakai. Na'e teu 'e he kakai Samo ke fakahifo honau mata-
bule, koe'uhi ko 'ene fa'ao 'ae ba'aga 'ae bule'aga ; kae ta'ofi
ia 'e Isobe ‘aki 'ae Febale 'oe " Fokisi moe Faga Lagou'u.”
Behe foki moe kakai Atenisi 'i he kuoga 'o Baisisitato, ka
na'e fai 'aki 'e Isobe 'ae Febale 'oe “ Faga Boto mo honau
Tu'i,” bea malomi 'ae maveuveu.
Na'e tubu ‘ene bekia ko 'ene 'alu ki Telafai 'i he fekau 'a
Kaloeso ke tufa ha ba'aga ki he kakai na'e nofo ki he fu'u
temibale koia. Bea 'ita 'ae kakai Telafai ‘i he aga 'o 'ene
fai—he fakaku ia ha tufa 'e ta'e lau'i—'o nau talatalaaki'i ia
kuo ne lea kovi 'aubito ki he 'otua. Na'e tali 'e Isobe 'o ne
fai 'aki 'ae Febale 'oe “ Ikale moe Mogomoga ”—ke nau


KOE FAKAMATALA KIA ISOBE
vii
manatu, ne ogo koe bele ‘o Lagi kinautolu hage koe Ikale,
ka ‘e ‘ikai kataki ‘e he ‘Eiki ‘enau maumau ‘ae lao ‘o gaohi-
kovi'i ha taha ‘oku ‘aunofo kiate kinautolu. Ka na‘e ‘ikai
tokaga'e he kakai Telafai, ka nau buke ia ‘o li i he lilifa ‘o
ne mate.
Ka ria'a nau kai leva hono nunu‘a. Na‘e buke ‘ae g. ma-
haki lahi ki honau fonua, bea vaiva‘i ae loto ‘oe kakai Tela-
fai, ‘o nau tala te nau totogi ki he hoko o Isobe koe‘uhi koe
kovi kuo nau fai. Bea ‘i he ‘ikai hano hako na‘a nau age ki
he mokobuna ‘o Iatimoni ‘aia na‘a ne fakatau‘ataina ia.
Na'e lahi ‘aubito ‘ae tokaga‘i ‘o Isobe hili ‘ene bekia.
Kae‘umaa ‘ae kolo ko Atenisi. He na‘a nau lau koe vale
‘ae tagata ‘oku ‘ikai maheni mo ‘ene g. febale: bea ‘i he ta
‘oe fakatata ‘oe Toko Fitu Boto na‘e ta mo hono tamabua
o‘ona ‘o fokotu‘u mu‘a ‘iate kinautolu.
Na‘e lahi ‘ae feiga ‘ae g. kuoga kimui ke ‘ilo ki he aga ‘o
Isobe, ‘o nau tui leva ki ha lau ‘e fai ki ai. Koe me‘a ia
kuo tubu ai ‘ae lau ki he‘ene tu‘abiko, mo ‘ene fofoga ‘uli‘uli:
ka ‘oku ‘ikai ha tu‘uga ki he g. lau koia. Koe talanoa be
taha te tau lea ki ai, he ‘oku galigali mo‘oni. ‘Oku lau na‘e
teu fonoga ‘e he‘ene tagata‘eiki, bea taufa‘ao ‘e he kau tamai-
o‘eiki ‘ae g. me‘a ma'ama'a ma‘anau kavega : kae to‘o ‘e Isobe
ha fu‘u tagai mahoa‘a ma'ana. Bea hikiva kotoabe ‘ae
fonoga ‘i he‘ene fili ha me‘a mamafa behe: kae fakalogobe
ia ‘o ne ‘alu atu, bea na‘e ‘oji vave ‘ae mahoa’a ‘i he‘enau kai,
bea ‘ikai ha me‘a ke fua ‘e Isobe ; kae gaobe atu be kinau-
tolu mo ‘enau g. kavega.
Koe tohi ni kuo fuoloa ‘aubito, he na‘e tounie‘a ‘a Isobe mo
Isikeli mo Taniela, ka ‘oku te‘eki ai ke ha ha‘ane faka‘au
ke laloa‘oa: kae hage ko Homelo moe g. faiva ‘o Kalisi ‘oku


viii KOE FAKAMATALA KIA ISOBE
tau'oluga aibe ia 4 he kuoga fulibe. Bea ‘i hono hiki mai
ki Toga, 'oku 'ikai ke tala'a homa loto ; he ka ai ha taha 'oku
boto mo'oni 'oku 'ikai ke kei lau fonua ia, ka 'oku aoniu
‘i he univesi katoa. Bea ko Isobe, ne ogo koe bobula hono
lino, bea koe tu'a i hono fonua o'ona, ka koe toko taha ia 'i
he Ha'a Tu'i he Bule'aga 'o 'ATAMAI.
Koe Koliji Ko Tubou, ko Ebeleli h. 5, 1875.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale I
KOE FOKISI MOE
FUHIGAKALEBI
Na‘e hu ha Fokisi ‘e taha ki ha
goue vaine feuga moe tofukai; bea
na‘e taubc hifo mci ‘oluga ‘ae g.
me'a fakatauvele ‘aubito.
Na‘a ne hobo mo hobo ke ma'u ae
koloa, ka na e lkai ke lava, bea ne
Ka ‘i he'ene ‘alu atu kitua'a
tuku.
Koia
aibe ! koe kalebi mahi.
fuhiga kalebi, kuo bolo uto, koe
na'a ne gulugulu ‘o behe,


2
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale II
KOE TAGATA FANA MOE LAIONE
Na'e 'i ai ha Tagata na'a ne boto 'i he fana, bea na'a n'e alu
ki he mo'uga ke tuli manu. Bea 'i he'ene a'u atu na'e 'ohovale
leva 'ae faga manu, koe Laione be na'e loto ke tali 'ae fili.
Bea na'e ui age 'ae Tagata fana kiate ia, " E ! tatali mai
koe kae 'alu atu ‘a 'eku talafekau, he 'oku 'i ai ha'ane me'a ke
fakaha.” Bea ne fana'i atu leva ha gahau, bea tau ia ki he
vakavaka 'oe manu: bea 'oho leva ‘ae Laione 'i he'ene ogo'i
‘ae mam ahi ‘oe lavea, 'o ne hola ki he loto vao.
Ka na'e jio 'e ha Fokisi ki ai, bea ne ui ke 'oua te ne fo'i,
kae fakato'oto'a be 'o tali 'ae fili. Kae behe 'e he Laione “ ‘O
tei ! he kabau 'oku behe 'ae majila 'oe me'a na'e fekau mai,
huanoa 'aia na'a ne fekau'i ! ”
Koe Febale III
KOE JIKOTA MOE FAGA LUBE
Na'e ai ha faga Lube na'e nofo lilika ko ‘enau manavahe
ki ha Jikota : ka na'a nau lamalama be mo nofo ofi ki honau
fale, bea nae fuoloa 'enau hao.
Bea na'e faifai bea ha ki he Jikota 'e ikai jia'a 'ene 'oho, 'o ne
behe ke ne 'ahi'ahi olo. Bea koe 'aho 'e taha na'a ne 'aluage
ki he fale lube 'o nau alea ; 'o ne behe, “Ta ‘oku mou manako
‘abe ke mou hoha'a hage koia 'oku mou fai ni ! he ka ne mou
fie ma'u au ko homou tu'i teu malu'i kimoutolu mei he kovi
kotoabe.”
Na'e tui 'ae faga Lube ki he'ene lau. Ka i he'ene ma'u leva
'ae bule na'a ne haga o kai 'ae Lube i he 'aho kotoabe : 'o ne
lau tokua koe ‘inaji ia oe tu'i. Bea behe 'ehe Lube'e taha ki
ha ni'ihi na'e hanu ai, “ Isa ! koe lauga koeha: ko hotau
fo'ui be ! ”
Ko kinautolu 'oku nau loto ke tuku 'ae bule ki ha toko
taha 'oku agamalohi, be ko ha fili; ke 'oua te nau ofo 'oka
faifai bea nau kina ai.


KOE G. FEB ALE ‘A I S3 BE
3
Koe Feb ale IV
KOE FOKISI BEA MOE KOJI
Koe Fokisi tokua ‘e taha na‘a ne to ki ha leba, bea na‘e
ikai te ne lava hake. Kae iloage na‘e ha‘u ki ai ha Koji ko
‘ene fieinu, ‘o ne fehu'i age, “ ‘Oku fefe ‘ae vai na, ‘oku lahi bea
melie ? ” Bea malimali mai ‘ae Fokisi, ‘o hage ‘oku ‘ikai ha
tu‘utamaki, ‘o ne behe, “ ‘E ! koe toki vai melie ‘eni, he ‘oku
‘ikai teu fa‘a tuku ‘eku inu, bea ‘oku fu‘u fonu be. ‘Alu
hifo, ala.”
Bea ‘oho fua hifo leva ‘a ji‘i Koji ‘i he‘ene fanogo ki ai, ‘o ne
to ki he loto vai. Tuaiekemo ‘ae tu‘u ‘ae Fokisi ki hono nifo
‘o buna hake. Bea ‘i he‘ene ‘i ‘oluga na‘a ne tafoki age ki
ji‘i Koji kuo ne fiemua‘i, ‘o ne behe, “ Tama, ka ne tatau ho
‘atamai mo ho fu‘u kava na, behe na‘a ke vakai mu‘a bea toki
hobo ! ”


4
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
Koe Febale V
KOE ULOFI MOE MOTUKU
Na'e lo'oa ha Ulofi, bea na'a ne feiga holo 'i he'ene mamahi,
'o ne kole fakamatoato ki he faga manu ke to'o 'ae hui, 'o ne
lau ki ha totogi ke ‘atu kiate ia te ne lava.
Bea na'e faifai bea ogo ki he Motuku 'ene faa kole, kae'u-
ma'a 'ene lau ki he koloa, 'o ne behe ke ne ‘ahi'ahi. Na'e
fakamaga 'e he Ulofi hono gutu, bea 'ai hifo ‘e he Motuku
hono fu'u kia ki hono moga 'o ne to'o mai fae hui. Ka i he'ene
huhu age ki he koloa na'e tala, na'e ina 'ae Ulofi 'o ne tali
fakafulofula mai, " Ae Manu ta'e loto ! Koe behe koa ke ke
toe 'eke mo ha totogi, ka kuo ke 'ai ho ‘ulu ki he gutu oe
Ulofi kae hao be ! ”


KOE G. FEB ALE ‘A ISOBE
5
Koe Febale VI
KOE JIAKATOA FIEME'A
Na'e ai ha Jiakatoa ‘e taha na'e fielahi mo laukau 'aubito.
Bea koe 'aho ‘e taha na'a ne 'ilo ki ha g. fulufulu kuo gagana
mei he faga Bikoka, 'o ne humohumaki ia 'i hono muimui.
Bea fakalili'a ia ki he faga Jiakatoa na'a nau fa'a kau, ka ne
ha'ele age ke fakataha moe faga Bikoka.
Ka na'e 'ilo leva 'e he faga Bikoka koe kehe, 'o nau haga 'o
to'o 'ae fulufulu kuo ne 'ai, o nau tojitoji'i 'o kabuji.
Bea 'alu ji'i Jiakatoa ki hono g. kaume'a mu'a, 'o ne fai ke
fakataha mo kinautolu, 'o hage 'oku ‘ikai ha me'a. Ka na'a
nau manatu ki he'ene fieme'a 'o nau kabuji foki 'ekinautolu :
kae tu'u atu honau toko taha 'o valoki ia ‘o ne behe—" Ka ne
ke fiemalie 'i ho aga o'ou, behe kuo ke hao mei he tautea 'a
houeiki, bea moe fehi'a 'a ho fa'ahiga.”


6
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale VII
KOE LO MOE HE'E
Koe 'aho ‘e taha 'i he fa'ahita'u momoko na'e totolo atu ha
He'e, 'o ne mamata ki ha Lo 'oku ne tauaki ha koane kuo ne
tokonaki ‘i he mafana, na'a bobo.
Kuo mei mate 'ae He'e 'i he fiekaia, 'o ne kole ki he Lo ke
'ome ha'ane mea'i koane. Bea tali e he Lo—“ Koeha 'au na'e
fai 'i he mafana ? ” Bea behe ‘e he Hee, “ ‘A ! na'e 'ikai teu
fakabikobiko : ka na'aku hiva maube ke ‘oji 'ae mafana.” Bea
'ehe'ehe 'ae Lo 'o ne tabuni hono feleoko, 'o ne behe, “ Naa ke
hiva koa ke 'oji 'ae mafana, be'i me'ea ke 'oji 'ae momoko ! ”
Koe Febale VIII
KOE TAMAJI'I MOE SIKOBEO
Koe Tamaji'i 'e taha na'e fai 'ene bo kakalu bea kuo ne
ma'u hanau toko lahi. 'Iloage na'e totolo mai 'ae manu 'e
taha, bea hiki 'e he Tamaji'i hono nima ke bo. Ka 'i he'ene
ala ke buke, na'e laga'i hake 'e he manu hono iku ke ta, bea
'ilo ‘e he Tamaji'i koe Sikobeo 'o ne momou. Bea lea 'e he
Sikobeo 'o ne behe, “ 'Amujiaage 'e au ne ke fai ! behe kuou
huhu koe, beau hao au mo ji'i faga kakalu foki.”
Koe Febale- IX
KO JIT UITOU MO ‘ENE MOTU'A MOA
Na'e ma'u 'e ha fefine Uitou ha motu'a Moa na'e fakato ‘i he
'aho kotoabe. Bea fakakaukau 'ae fefine, kabau te ne faka-
lahi 'ae kai 'a 'ene Moa te ne fakalahi 'ene fakato. Koia na'a
ne 'atu tu'o ua 'ene koane 'o ne 'amanaki ma'u ha fo'i Moa 'e
ua. Ka ta na'e hoko 'o fu'u jino 'ae motu'a Moa 'o ne tuku
'aubito 'ene fakato.
'Oku 'aoga 'ae fai fika, ka 'oku ikai ke 'alu ki he me'a
kotoabe.


KOE G. FEB ALE ‘A ISOBE
7
Koe Febale X
KOE MO'UGA NA'E LAGA
'Ihe kuoga mu'a na'e ogo mai ha fu'u 'alamuhu 4 ha Mo'uga.
Na'e lau tokua 'oku laga, bea na'e lolofi mai ‘ae kakai mei he
botu kotoabe ke vakai 'ae 'uhiki.
Na'e fuoloa ‘enau tu'u mo fifili ki he aga 'oe me'a 'e hoko
bea 'iloage na'e hobo mai ha kuma.


8
KOE G. FEB ALE ‘A ISOBE
Koe Febale XI
KOE MOA TA'ANE MOE JIUELI
Lolotoga na‘e taheu hake ‘e ha Moa ta'ane ‘ae veve ‘i ha
loto'a, ko ‘ene kumi me'akai ma'ae faga motu'a Moa, ‘iloage
na‘a ne ma'u ha Jiueli ‘aia kuo li fainoa ki ai.
Bea behe leva e he Moa ta'ane, “ Ue ! ‘oku ai nai ha ni'ihi
te nau lau koe koloa: ka ko au teu fili mu'a ha foi tega'i
koane ‘i he g. jiueli kotoabe ‘o mamani.”
Na'e mo'oni nai ‘ae Moa ta‘ane : ka ‘oku toko lahi ‘ae kakai
‘oku nau lau ‘oku ta‘e ‘aoga ha me‘a koe‘uhi be ko ‘enau ta‘e
‘ilo ki hono ‘uhiga.
Koe Febale XII
KOE KI‘I KOJI MOE ULOFI
Na‘e tu‘u ha ki‘i Koji ‘i ha tu‘a fale ma‘oluga : bea ‘iloage
na‘a ne jio ki ha Ulofi ‘oku ‘aluage ‘i he hala ‘i lalo, ‘o ne
kamata taukae’i ia.
Na‘e ‘ikai toka‘i ia ‘e he Ulofi ; ka na‘e ki‘i tagaki hake be,
‘o ne behe, “ 'Ae fo‘i ! ‘anefe ia ha‘o lea mai, ko ho tu'uga
na be !


KOE G. FEB ALE 'A ISOBE
9


mama'o 'ae
ne mahalo ‘e
4:
Koe Feb ale XIII
KOE IKALE MOE FOKISI

Na'e ai ha Fokisi mo ha Ikale na'e
vaofi hona nofo'aga ; he na'e tu'u
'ae bunuga 'oe Ikale 'i 'oluga 'i he
fu'u 'akau, bea nofo 'ae Fokisi 'i
he ava ‘i hono tefito.
Na'a na fe'ofo'ofani fuoloa,
ka koe 'aho 'e taha na'e 'ave
'e he Ikale ha 'uhiki'i Fokisi,
lolotoga na'e
jinamanu ; 'o
4
t


2


IO
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
'ikai lava ‘e he fokisi ha me'a koe'uhi koe ma'oluga hono
bunuga.
Bea na'e toe ji'i bea ha'u 'ae Fokisi, 'o ne valoki'i 'ae Ikale 'i
he'ene ta'e 'ofa, 'o ne kole ke toe tuku mai hono 'uhiki. Bea 'i
he ha kiate ia 'oku ta'e'aoga 'ene kole, na'a ne to'o ha botu-
botu'i afi mei he feilaulau na'e tafu ofi mai, 'o ne ‘ai ki he
fuu 'akau.
Bea vela leva 'ae 'akau bea ‘alu hake 'ae ulo moe kohu ki
he bunuga 'oe manubuna. Bea jio ki ai ae Ikale ; bea koe
me'a na'e ‘ikai te ne fie fai 'i he 'ofa, na'a ne fai leva 'i he
manavahe, 'o ne tukuage 'ae 'uhiki ki he Fokisi, ke ne tamate'i
'ae afi.
Ke 'oua na'a ta'etoka'i ‘e he malohi 'ae to'e 'ae kakai vaivai.
Koe Febale XIV
KOE KI'I TIA MO 'ENE FA'E
Koe 'aho 'e taha, tokua, na'e talanoa ha Tia mo hono 'uhiki.
Bea behe age 'e he Ki'i Tia, " 'Ala ! koeha 'oku behe fau ai
ho'o manavahe ki he Kuli ? He 'oku ke fu'u lahi 'iate ia, bea
ve'evave, mo manavaloa, kae'uma'a ho fu'u nifo na.”
Bea tali 'e he jinamanu, " 'Oku mo'oni kotoabe, 'eku tama ;
ka ne ogo ia, kau ka fanogo leva ki ha kalou 'a ha kuli, ‘oku
‘ave leva au ‘e hoku va‘e. Hei'ilo be koeha 'oku behe ai! ”
Koe Febale XV
KOE FOKISI MOE LAIONE
Na'e ai ha Fokisi 'e taha kuo te'eki ke ne mamata ki ha
Laione. 'Iloage na'a na fetaulaki mo ha taha, bea na'e meimei
mate 'ae Fokisi 'i he manavahe. Bea faifai bea na toe
fe'iloaki; bea ne ogo na'e kei ilifia 'ae Fokisi ka na'a ne lava
be ke fufu 'ene manavahe. Ka ‘i hono tu'o tolu, na'e behe
'ene ta'emalu'ia na'a ne 'alu atu ki he Laione 'o ne behe
" ji'oto'ofa ! ”
'Oku tubu 'i he maheni ai 'ae ta'emalu'ia.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
II
Koe Febale XVI
KOE KULI KUO MOTUA
Na'e ai ha Kuli na'e lelei 'aubito bea 'aoga : ka na'e faifai
bea ne hoko 'o motu'a mo vaivai. Bea koe 'aho ‘e taha na'a
na o moe tagata'eiki ke tuli ha nifo kaivao, bea ne 'uji, ka
na'e mabaki hono nifo bea hao 'ae buaka. Bea ‘i he jio ki
ai 'ae tagata na'a ne 'ita, 'o ne tautea lahi 'ae kuli. Ka na'e
tali 'e he manu, " He ko loto ! 'ikai koe vaivai be 'i ho'o
gaue ! Na'a ke mei manatu ki he'eku 'aoga mu'a, 'o 'oua
na'a tautea au 'i hoku aga ki mui ni/’
Koe Febale XVII
KOE HOSI MO HONO TAUHI
Na'e ai ha tagata na'a ne fa'a kaiha'aji 'ae koane 'ae Hosi
na'a ne tauhi, ka koe me'a fakamanavahe 'ene feiga 'i hono helu
mo hono bolosi, na'a matamatakovi 'ae manu bea 'ilo 'e he
tagata'eiki 'ene kaka. Bea behe age 'e he Hosi kiate ia 'i he
'aho 'e taha, " Kabau ko ho loto keu matamatalelei, ‘ai ke ji'i
hoku bolosi kae lahi 'eku koane/'


12
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale XVIII
KOE OGO MOA TA'ANE NA'E TAU
Na'e tau fakamanavahe ha Moa ta'ane 'e toko ua, bea na'e
faifai bea fo'i 'ae taha 'o ne toto ki he tuliki 'oe fale Moa kuo
lavea lahi. Ka koe Moa na'e to'a na'a ne buna o tu'u 'i he
fanogo ki ai ha ikale na'e buna oh
mai, 'o ne maliu hifo ki he Moa
ta'ane 'o 'ave ia ; bea toki ha'u ae
fo'i 'o ne ma'u 'ae faga Moa na'a na
tau ai.
tu'afale, 'o ne tatatu'a mo u'ua lahi.
Bea na'e

Koe Febale XIX
KOE OGO KATO FONOGA
'Oku fua 'e he kakai kotoabe ha Kato 'e ua, bea 'oku ne to'o
'ae taha 'i 'ao moe taha 'i tu'a.
Koia 'i 'ao 'oku ne fa'o ki ai 'ae g. mele 'oe kakai kehekthe,
ka ne 'ai 'ae g. mele o'ona ki he kato 'i hono tu'a.
Koia 'oku tau vakai 'oku kui 'ae kakai ki he g. mele 'onau-
tolu, ka 'oku nau jio ma'ube ki he g. kovi ‘oe kakai kehe.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
13
Koe Febale XX
KOE JIANA MOE GATA
Koe Jiana 'e taha 'i he'ene foki mei he'ene goue, na'a ne 'ilo
ha Gata 'i he ve'e hala kuo mei mate 'i he momoko. Na'a ne
'ofa ki ai 'o ne 'ai kona ‘o ne 'ave ki hono 'abi 'o mugaki, bea
mo'ui ai 'ae manu. Ka 'i he'ene ake leva, na'a ne 'ohofi 'ae
fanau 'ae tagata; bea 'ita ai 'ae Jiana 'o ne to'o ha toki, 'o
tamate'i ia.


14
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale XXI
KOE KUMA MOE BOTO
Na'e alea, tokua, ha Kuma mo ha Boto ke na kaume'a.
Na'e tabou age 'ae kaiga ke 'oua, 'o nau behe 'e iku kovi, he
loku 'ikai te na hoa ; he koe Kuma koe manu 'o 'uta, kae 'aoga
"ahi ‘ae Boto ki he vai. Ka na‘e bau be hona loto ke fai, bea
na‘a na kamata fonoga.
Na'e behe 'e he Boto ke no'otaki ‘ae va‘e ‘oe Kuma ki hono
va'e ; koe‘uhi, tokua, ko ‘ene ‘ofa lahi kiate ia, bea ke faigofua
ha‘ane tauhi ki ai.
Na'e loto ki ai ‘ae Kuma, bea na‘a na fonoga behe ‘o
fuofuoloa.
Bea na'e faifai bea na hoko ki ha vai; bea lea age ‘ae Boto
ki he Kuma ke ne to'a be, ‘o na kamata kakau. ‘Iloage na'e
‘ai ‘e he Boto ‘ene fu'u uku, bea fuji ai mo ji‘i Kuma, he na'a
na kafa taha. Ka na'e jio ha Taiseni ki he tabate ‘ae Kuma,
‘o ne maliu hifo ‘o buke ia ‘o 'ave ; bea mo'u taubea ai ‘ae
Boto, ‘o ne mole moia.
Koe Febale XXII
KOE TOUTAI MOE IKA
Na'e ai ha Toutai 'e taha na'e tokaga lahi ki he hiva ; kae
‘iloage na'a ne jio ki ha Ika 'i he tahi bea ne kamata if! ‘ene
fagufagu, 'o ne mahalo te nau hobo ai ki 'uta. Ka 'i he ha
kiate ia koe 'amanaki noa, na'a ne to'o ha kubega jili 'o lafo'i
kinautolu, ‘o ne tava'e 'o toho ki 'uta. Bea ‘i he'ene jio ki
he'enau takafiji na'a ne behe, " Na'e ‘ikai te mou fie me'e
‘anenai 'i he'eku ifi, bea 'e 'ikai 'aubito teu kataki 'eni,”—'o ne
hage 'o tamate'i.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
15
Koe Febale XXIII
KOE TAGATA MOE FA'AHIKEHE
'Oku lau, tokua, na'e ai ha fa'ahiga Fa'ahikehe 'oku nofo
vao be. Na'e ui koe Satulo, bea ko honau aga na'e Tagata 'a
'oluga bea koji ki lalo.
Bea koe 'aho 'e taha na'e ha'ele atu ha Satulo, 'o na fetaulaki
mo ha Tagata ; bea ne 'ofa ai 'o na o ki hono fale ke kai.
Bea na'e mokojia 'ae Tagata, he koe ‘aho 'alotamaki, 'o ne ifiifi
hono nima. Bea behe 'e he Fa'ahikehe, “ ‘Ala, koeha ‘oku ke
fai behe ai ? ” Bea tali ‘e he Tagata, " Kuo mate gugu hoku
nima, bea 'oku ou fai ia ke mafana.” Toe ji‘i age na‘e ‘omi ha
ibu subo, bea hiki ‘e he Tagata 'ae ibu ki hono gutu ‘o ne
ifiifi. Bea toe behe 'e he Satulo, " Bea ko ho'o fai ia ke ha ? ”
Bea tali 'e he Tagata, “ ‘Oku vela 'ae subo bea 'oku ou fai ia ke
mokomoko.” Bea lea age leva 'e he Fa'ahikehe, " Ta mavae
mu'a, he ‘ikai teu fa'a kau mo ha taha 'oku gutugutuua.”


i6
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale XXIV
KOE KULI MOE ATA
Tokua, na'e kaiha'aji 'e ha Kuli ha alaga'i sibi, bea 'alu
moia ki hono 'abi. Na'e faifai bea ne a'u ki ha vaitafe ; 'o ne
'alu 'i ha halafakakavakava. Tloage na'a ne vakai ki hono
Ata ‘oku ma'ali 'i he vai 'i lalo. Na'a ne lau leva koe Kuli
kehe 'oku ne 'utaki ha koga kanomate ; bea ne tu'utu'uni ke
ma'u fold moia. Ka 'i he'ene u'u ki ai7 na'e to 'ae me'a
na'a ne 'ave bea mole katoa.
Koe Febale XXV
KOE MAHINA MO 'ENE FA'E
Na'e kole, tokua, 'e he Mahina ki he'ene Fa'e ke tuitui hano
kofu, 'o ne behe, ke jinoeme'a ke 'ai ke tautaugamalie moia.
Bea tali 'e he'ene Fa'e, " Kohai fua 'e fa'a gaohi ha kofu ke
fe'uga mo koe ! He 'oku ke tu'u efiafi 'eni bea toki katoa, bea
hili ia te ke toe keheage.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
17
Koe Febale XXVI
KOE ULOFI MOE LAMI
Na'e 'alu ha Ulofi ki he matavai ke inu : bea ‘iloage na'a
ne vakai ki ha Lami 'oku ne a'a mama'o atu 'i he muivai.
Na'a ne behe leva ke buke ia; 'o ne fifili ki hano tu'uga ka
ne fakamalohi'i.
Koia na'a ne lele atu kiate ia ‘o ne behe " 'Ae jiana fie-
matamu'a ke kele'i 'ae vai 'oku ou inu ! ” Bea manavahe 'ae
Lami, 'o ne behe, " Fakamolemole, Matabule, ka teu kele'i
fefe'i; he 'oku tafe mai ki heni 'o 'ikai tafe atu.” Bea tali 'e
he Ulofi, " Koia aibe ! Ka 'oku ou manatu koe ta'u kuo hili
na'a ke taukae'i au.” Bea tetetete 'ae Lami 'i he'ene fanogo
ki he lea behe 'ae Ulofi ‘o ne tagi " ‘Oiaue, Tagata'eiki! koe
ta'u kuo hili na'e te'eki ai ke fanau'i au.” Bea tali 'e he
Ulofi, " Kabau na'e 'ikai ko koe ko ho'o tamai, bea 'oku tatau


i8
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
aibe : koe'uma'a ho'o fakamatala, he 'oku ou fiekaia ”—bea
ne ‘ohofua 'o kai ia.
'Anefe ia, ‘ae majiva tu'uga 'ae fakamalohi!
Koe Febale XXVII
KOE FAGA LAGO MOE IBU HONI
Na'e mahua, tokua, ha Ibu honi, bea malaga mai ha faga
Lago 'o kai ia : bea ne ogo na'a nau fiu, ka na'e 'ikai te nau
loto ke fakatoe ha me'a. Bea na'e faifai bea bikijia honau
va‘e, bea na'e ‘ikai te nau fa'a buna, 'o nau fulutamaki ai.
Bea 'i he'enau tei mate, na'a nau behe, " Koe toki mala'ia
kitautolu ! he kuo houa taha be 'etau fiefia ka kuo mole ai
'etau mo'ui.”
Koe Febale XXVIII
KOE SALIOTE NA‘E GAI'I
Lolotoga na'e toho 'e ha faga Bulu ha saliote ve'efa, 'iloaga
na'e kamata gai'i hono va'e. Bea kaila age 'ae tagata ki he
Saliote " A ! koeha 'oku ke to'e ai koe, ka 'oku logo be 'ae
faga bulu ! ”
‘Oku ‘ikai ke 'iloga aibe 'ae gaue ‘i he logoa‘a.
Koe Febale XXIX
KOE BEA MOE FOKISI
Na'e fa'a bolebole ha Bea 'i he'ene 'ofa lahi ki he tagata;
koe'uhi, tokua, ka 'ilo 'eia ki ha taha kuo mate, 'oku ‘ikai te ne
ala ki ai 'o hage koe manu ni'ihi. Bea kata 'ae Fokisi 'o ne
behe, " Teu tui ki ho'o lau 'ofa, ka ne tae'oua ho'o fa'a kai
mo'ui ia.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
19
Koe Febale XXX
KOE KUMA NOFOKOLO MOE KUMA KAIVAO
Na'e ai tokua, ha Kuma Vao na'e kaiga mo ha Kuma
Kolo, bea na'a ne tala katoaga kiate ia. Na'e behe 'e he
Kuma Kolo te ne 'alu age, bea lahi ‘ae teu 'ae Kuma Vao.
Bea 'i he ha'u hono kaiga na,'a ne tuku 'i hono 'ao 'ae g. me'a
lelei kuo ne tokonaki, kae nofo mamao ia 'o 'olo'ola ha kau'i
koane.
Na'e fakalili'a 'ae Kuma Kolo ki he kai, ka na'a ne behe ke
ne mama ha me'a ji'i na'a mamahi hono kaiga: koia na'a
ne filifili be 'ae me'a na'e lelei age, 'o ne ofo 'i he fie nofo
'a hono kaume'a ka 'oku behe 'ae me'akai.
Bea faifai bea ne lea age ki ai, " ‘Ala, 'oku te 'ofa ki ho'o
nofo ni: 'oku ke hage koe buaka tu'u 'a, 'oku 'ikai te ke


20
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
mamata ki ha me‘a. ‘Oku ke lau koa koe me'a ‘ae vao ni !
‘A ! ‘oku te'eki te ke mamata ki ha me'a. ‘Oua keu fakaha
kiate koe ‘ae kolo. Tala atu ko ho‘o nofo ‘i heni koe
maumau'i ho‘o mo'ui. Bea ke manatu tama ‘oku ‘ikai koe ha‘a
mo‘ui kitaua, bca ‘oku totonu kc ta gaue ‘aoga ‘aki. Ta o
ki kolo.”
Bea mo'u tu‘ua ji'i Kuma Vao kuo tafu'ua hono loto ‘i he
boto moe ‘ilo me'a ‘a hono kaiga, ‘o na o ki he kolo. Ka na'a
na bo'ulia ‘i he hala, bea na'a na a‘u ki he fale faka'ei'eiki na'e
nofo ai ‘ae Kuma Kolo kuo tu'uabo.
Na'e to'oa leva ‘ae loto ‘oe Kuma Vao ‘i he'ene jio ki he
teuteu ‘oe fale na'a na hu ki ai—‘ae g. sofa uoloveti, ‘ae g.
buibui silika, ‘ae togitogi ‘oe ‘aofi, kae'uma'a ‘ae kai; na'e hage
‘oku ne‘i ha mama fo'ou. Bea taki atu ia ‘e he Kuma Kolo ‘o
fakanofo ki ha nofo'a kulokula, kae lele fano be ia ‘o fetuku
mai ha'ane kai.
Na'e kaikai atu ji‘i Kuma Vao ‘oku ofoofo hono loto ‘o ne
fehi'a'ia ki he'ene nofo mu'a ; ‘o ne fakafeta'i ‘i he ‘iloage kuo
ne mamata ki ha lelei. Kae fakafokifa kuo hua'i mai ‘ae
mataba, bea hu mai ‘ae kakai. Hobo hifo leva ‘ae ogo kuma,
‘o na toi tete be ‘i ha tuliki: bea toe ji'i age ‘i he‘ena vakai
‘oku ava ‘ae mataba na'a na ‘oho kitu‘a, ka na'e kalou mai
‘ae faga kuli bea na toe hola.
Na'e faifai bea tokaligoligo, bea fanafana age ‘ae Kuma
Vao ki hono kaiga, “ Ma'ubea ho'o nofo faka'ei'eiki moe
manavahe, kae a'aku be ‘ae kau'i koane moe fiemalie. Nofoa
kau ‘alu ! ”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
21
Koe Febale XXXI
KOE LAIONE MOE KI'I KUMA
Na'e mohe, tokua, ha Laione 'i hono 'ana, bea 'iloage na'e
totolo fainoa ha ki'i Kuma 'i hono mata, 'o ne 'a ai. Na'e 'ita
ai 'ae Laione 'o ne hiki hono va'e ke ta'i ia ; kae tagi 'ae
Kuma 'o kole ke ne fakamolemole, he ko 'ene fainoa be,
kae'uma'a 'oku ne ji'i fau ke tokaga'i 'e ha fu'u manu behe.
Na'e kata 'ae Laione 'i he lea 'ae ki'i manu, 'o ne 'ofa 'o
tukuage.
Bea fuoloa ji'i age na'e tau kubega ‘i he botu koia 'e he
kau tuli manu, bea mo'ua ai 'ae Laione. Na'a ne feiga lahi
ke hao ka na'e 'ikai. Ka na'e fanogo 'e he ki'i Kuma ki he'ene
fu'u tagi, 'o ne lele ki ai 'o ne tala ke ne fiemalie, he te ne
vete age ia. Ka na'e 'ikai toka'i 'e he Laione 'ae ki'i manu,


22
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
kae fai atu be 'ene tagi mo 'ene fu'u gugulu ; kae haga 'ae
kuma 'o 'uji 'ae fakabona 'i hono kia, bea tuaiekemo 'ene
movete. Bea 'ilo ai 'e he Laione 'oku 'ikai ta'e'aoga 'ae 'ofa ;
bea ne ogo koe ki'i ji'i, ka te ne lava ke tokoni kia kita.
Koe Febale XXXII
KOE KULI MOE MOATA'ANE
Na'e fakakaume'a ha Kuli mo ha Moata'ane, 'o na fonoga
fakataha. Na'a na bo'ulia 'i he vao, bea buna hake 'ae
Moata'ane 'o tu'u 'i ha va'akau kae mohe 'ae Kuli 'i lalo.
'Iloage na'e mafoa 'ae ata, bea 'ai 'e he Moa 'ene fu'u u'ua 'o
hage ko 'ene fa'a fai. Bea na'e fanogo ki ai ha Fokisi 'o ne
behe ke ne ma'u ia : koia na'a ne 'alu ki he fu'u 'akau, 'o
fakalea atu ki he Moa, ‘o ne behe, " Malo fau e gaue ! ta koe
toki tama 'a bo'uli koe : ka ne tae'oua ho'o fu'u u'ua, behe
kuou tomui 'i he lotu 'a. 'Alu hifo, 'ala, ka ta d ki ai.” Bea
tali 'e he Moata'ane, " 'Oku lelei, ka ke lele mai mu'a 'o tala
ki he jiana le'o ke ta 'ae fafagu.” Ka 'i he 'alu 'ae Fokisi ki
he lalo 'akau, 'iloage na'e 'oho mai 'ae kuli 'o u'u.
Ko kinautolu 'oku tau hele ki he kakai kehe, ke 'oua te
nau ofo 'o kabau te nau mo'ua ai kinautolu.
Koe Febale XXXIII
KOE TALA MOE IKA
Kuo ma'u 'e ha Tala ha Ika lahi, bca ‘i he'enc folo ia na'e
lo'oa ai. Bea 'alu age ha taha 'o jio ki ai, 'o no behe, '' Ko
ho fo'ui be ! he koe behe ke ala 'e he manu 'oe 'ata ki he me'a
'o tahi! ”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
23
Koe Febale XXXIV
KOE KULI LE'O MOE ULOFI
Koe bo ‘e taha na'e mahina na'e fetaulaki ha Ulofi mo ha
Kuli Le'o. Na'e fu'u jino 'aubito 'ae Kuli, kae bakauua 'ae
Ulofi : bea hili 'ena fetabaaki na'e behe ‘e he Ulofi, " 'Ala,
koeha 'oku behe ai fau ho fu'u jino na ? Vakai kiate au ;
ne ogo 'ete gaue 'aho mo bo'uli, ka 'oku ou mei mate 'i he
fiekaia.” Bea tali 'e he Kuli, " Kabau 'oku ke fie hage ko
au bea fai hage ko au.” " 'Io, he koeha 'au 'oku fai ? ” Bea
toe behe 'e he Kuli, " Koe le'ohi be ‘oe fale 'o 'eku tagata'eiki.”
Bea behe 'e he Ulofi, " 'Oku lelei 'aubito, he 'oku te kina 'i
he nofo vao, 'oku te mei mate 'i he momoko moe 'uha, bea


24
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
moe ‘ikai ha'ate kai; bea kovi koa ha'ate nofo fale mo kai
ma'ube ! Ta o be ki ho tagata'eiki.”
Bea na o, kae ‘iloage ‘i he'ena lakalaka atu, na'e jio ‘e he
Ulofi ki he kahoa 'i he kia ‘oe Kuli, bea ne behe, “ "Ala,
koeha e'i ho kia ? ” Bea tali 'e he Kuli“ ‘A ! koe me'a noabe.”
Bea toe huhu mai ‘e he Ulofi, “ Ka koeha nai ? ” “ Koe
va'iga be, koe kahoa be ‘oku fakama'u ki ai hoku seini.”
Bea behe 'e he Ulofi, “ Seini koa, he ‘oku no‘otaki koc ? ”
Bea kamata nenu ‘ae Kuli ‘o ne behe, “ ‘Oku ‘ikai ha me'a
behe ; ‘oku mo‘oni ‘oku ai ha g. ‘aho ‘oku ‘ai hoku seini
telia na‘aku u‘u ‘i ha taha, ka ‘oku tukuage au ‘i he bo
kotoabe, bea ‘oku fafaga au ‘e he tagata‘eiki mei he‘ene
me‘akai a‘ana, bea ‘oku ‘omi ‘e he kau tamaio‘eiki ‘enau
g. me'a gako, bea koe toki bele au, bea—ka koeha ! ko ho‘o
alu ki fe ? Bea tali ‘ae Ulofi ‘i he‘cne tafoki atu, “ ‘E ! nofoa
koe mo ho‘o g. me'a gako ; kae sai be kia au ‘ae fiekaia
moe tau'ataina ‘i he me'a taumafa na moe seini.”
Koe Febale XXXV
KOE FINEMOTU'A MOE
HINA UAINE
Na'e ‘ilo ‘e ha Finemotu'a ha
Hina uaine ‘i he kelekele. Ne
ogo kuo maha, ka na'e ‘alaha be
ki he kakai na'e 'alu age ‘i he
hala. Na'e to'o ‘e he Finemotu'a,
‘o ne totoivi hono fakahogi ‘o ne
behe, “ Ji‘i me'a ! huanoa ho'o
melie ‘oka fonu ; na'a mo ho'o
ge'eji ni ‘oku gagatu.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
25
Koe Febale XXXVI
KOE BULUMOKAU MOE BOTO
Na'e kaikai ha Bulumokau 1 ha ano, bea 'iloage na'a ne
malaki ha fagaga boto bea nau mei mate kotoa. Ka koe
taha na'e hao na'a ne lele age ki he'ene fa'e ke fakamatala :
'o ne behe, '' 'Ala, koe toki manu lahi ia neu jio ki ai—koe
me'a faka'ulia ! ” Bea behe 'e he motu'a Boto, " Lahi! lahi
fefe ? behe ? ”—'o ne 'ai 'ene fu'u fakabubula. Bea behe 'e
hono 'uhiki, " 'A ! 'oku ki'i ji'i be ia.” Bea toe taha age 'e
he motu'a manu 'o ne behe, '' Fefe eni ? ” " 'Ala, koe va'iga
be 'ena. Talaatu kabau te ke fai ke ke ba, 'e 'ikai te ke
teitei ofi ki ai.”
Na'e 'ita 'ae motu'a Boto 'i hono fakajikaka'i ia, 'o ne
totoivi 'i hono fakabubula : bea 'iloage na'a ne ba mo'oni bea
mate.
'Oku lelei ke kakaba, ka 'oku ai ha g. me'a 'e 'ikai te tau
a'ujia.
3


26
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale XXXVII
KOE TIA NA'E MAHAKI
Na'e mahaki tokua ha Tia, 'o ne fili ha botu mohukua
ke tokoto ai ke ma'ugofua 'ene kai. Bea 'i he fanogo ‘e he
faga manu ki he'ene toka, na'a nau behe ke a'ahi kotoabe
kiate ia, he na'a nau 'ofa ai. Bea nau fai: bea kai ‘e he taha
ha ki'i mohuku, mo ha taha ha ki'i mohuku, bea na'e iku be
ki he'ene 'oji. Bea 'i he fakaa'au ke mo'ui 'ae Tia mei hono
mahaki, na'a ne mate be koe fiekaia.
'Oku ai 'ae 'ofa 'oku ‘ikai koe 'ofa.
Koe Febale XXXVIII
KOE HEA MOE FONUBABALAGI
Na'e manuki'i 'e he Hea 'ae Fonubabalagi 'i he'ene ve'etuai:
ki na'e kata be 'ae Fonu 'o ne behe ke fa'iteliha 'ae Hea ha
'aho te na lova ai, he te ne lava'i ia. Bea behe 'e he Hea,
“ Ta fai ni, bea te 'ilo leva 'ae aga 'o 'eku 'alu.”
Bea na fai: ga'iga'i atu be 'a ji'i Fonubabalagi, 'o 'ikai te
ne tokaga ki ha me'a kae fai atu be. Ka koe Hea, na'a ne
'ai 'ene g. hobo ji'i, 'o ne toki behe, " Ko 'eku fakabuha'a ke
ha ! teu ma'u noabe ”—'o ne afe ji'i ki ha malumalu 'o ne
tokoto ai. Kae totolo atu ai be 'ae manu 'e taha ; bea 'i he
'iloage kuo 'a 'ae Hea mei he'ene mohe, ne ogo na'e malo 'ene
hobo, ka koe'uma'a, kuo a'u 'ae Fonu.
Ko Tuai-kae-ga'i 'oku fa'a lava me'a.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
27
Koe Febale XXXIX
KOE FONUBABALAGI MOE IKALE
Koe Fonubabalagi 'e taha na'a ne ta'efiemalie 'i he'ene nofo
aibe 'i lalo : he na'a ne fa'a jio 'aho ki he faga manu buna na'a
nau mohe fakataha, 'oku nau heheke fano ‘i he "ata. Bea na'a
ne behe 'i hono loto, “ Ka ne lava hoku 'o hake ki 'oluga, teu
fa'a buna be.” Koia na'a ne a'ahi age ki ha Ikale, 'o ne tala
te ne foaki ha koloa lahi kiate ia 'o kabau te ne 'o hake ia
ki 'oluga 'o ako ia ke buna.
Na'e fakafiji 'ae Ikale 'o ne behe 'e ‘ikai lava ; kae faka-
kolekole be 'e he Fonu, 'o ne tala ha totogi lahi, koia na'e


28
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
faifai bea behe 'e he Ikale te ne 'ahi'ahi, ka 'oku ne manavahe
na'a ‘ikai jia'a. Koia na'a ne buke ia 'o ne bunakaki ki ‘oluga,
bea ne toki behe, “ Koeni! buna ”—'o ne tujcuage : bea ba'ulu
'ae Fonu ki lalo 'o lailai.
Ko Fielahi kuo bau ke to.
Koe Febale XL
KOE MIULI
Koe Miuli ‘e taha na'e jino 'aubito bea bau'u. Bea koe
'aho 'e taha ‘i he'ene oma fano mo "aka na'a ne behe, '' Ue, ikai
koia ! ko 'eku fa'e koe hosi lova, bea 'oku ou behe mo au.”
Ka na'e toe ji'i bea ne hela, bea ne toki manatu, ko 'ene tamai
koe 'Asi.
'Oku fa'ahiua 'ae mo'oni kotoabe : bea 'oku lelei ke tokaga
ki ai fakatou'oji.
Koe Febale XLI
KOE KIT BAKA MO 'ENE FA'E
Na'e lea ha Baka ki hono 'uhiki, " Tama, koeha 'oku ke
'alu fakatafatafa behe ai ? Laka totonu.”
Bea tali 'e he ki'i Baka, " 'Ala, fakahinohino mai hono aga,
bea kau ka mamata ki ho'o laka totonu teu 'ahi'ahi ki ai.”
'Oku lelei 'ae taki 'i he tala.
Koe Febale XLII
KOE LAMI MOE ULOFI
Na'e tuli ha Lami 'e ha Ulofi, bea hufaga ia ki ha temibale.
Bea tu'u 'ae Ulofi 'i he mataba 'o ne tabou age, '' Kabau 'e
ma'u koe 'e he taula'eiki te ne tamate'i koe.” Bea tali 'e he
Lami, '' 'Oku lelei mu'a hoku feilaulau 'aki ki he 'Otua 'i ho'o
keina au.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
29
Koe Febale XLIII
KOE ULOFI! KOE ULOFI!
Na'e ai ha talavou na'a ne tauhi 'ene faga sibi ‘i he tuku'uta
oh ki he kolo. Bea koe 'aho ‘e taha, 'iloage ‘oku ne fakataba-
taba mai, “ Koe Ulofi ! Koe Ulofi! ” Bea tuku leva ‘e he
kakai ‘enau gaue 'o nau lele ke tuli *ae manu. Ka na'a nau
flu hono kumi: bea kata 'ae tama 'i he'ene jio ki he'enau
toga, he na'e ‘ikai ha ulofi.


30
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Bea toe ji'i age bea ne lele mai mo 'io'ioho, “ Koe Ulcfi !
Koe Ulofi ! ” ka na'a ne 'ehe'ehe 'i he'e nau fakaholo age moe
g. toki. Na'e tu'o lahi 'enau fai behe bea nau fiu.
Ka koe 'aho 'e taha na'e ha'u mo'oni 'ae Ulofi, bea lele 'ae
talavou ki he kolo 'oku vavana hono 'ulu, 'o ne kaikaila,
“ Koe Ulofi ! Koe Ulofi ! ” Kae kalokalo be 'ae kakai. Bea
behe 'ehetama, " Ko 'eku mo'oni ! ” Ka na'e 'ikai tokaga 'e
ha taha ka nau behe, " 'Alu, 'e 'ikai te ke toe fakahekeheke'i
kimautolu.” Bea na'e keina 'ae faga sibi 'e he Ulofi, bea ‘ilo
ai 'e he tama—ka koe 'ilo tomui—ka lea mo'oni 'ae fa'a loi 'e
'ikai tui ki ai.
Koe Febale XLIV
KOE MOA MOE BUSI
Na'e mahaki ha motu'a Moa, bea fanogo ki ai 'ae Busi,
'o ne behe ke ne a'ahi kiate ia ke tokoni, tokua, hono loto.
Koia na'a ne totolo atu ki hono mohega 'o ne behe, “ Ji'o-
to'ofa, 'ala ! 'oku ke fefe nai ? 'oku ai ha me'a teu 'aoga ai
kiate koe ? Tala mai be koeha 'oku ke tokaga ki ai: bea
jinoeme'a ke 'oua te ke loto ji'i, bea te ke lelei vave.”
Bea tali 'e he Moa, " Malo be ! ka koe me'a be 'e 'aoga kiate
au ko ho'o 'alu.”
'Oku ai 'ae ni'ihi 'oku 'aoga lahi 'enau ta'e tokoni 'i he
tokoni.
Koe Febale XLV
KOE 'AKAUTALATALA
Na'e fakakikihi 'ae Bomikaniti moe 'Abele be koefe 'i he
g. 'akau 'oku matamatalelei taha. Kuo fuoloa 'ena fai, bea
toki lea mai 'ae Akautalatala, " Tuku mu'a 'ae alea, 'oua na'a
tau femeheka'aki.”
'Oku 'ikai 'ilo 'e he kihi 'ene ji'i.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
31
Koe Febale XLVI
KOE FOKISI MOE TAGATA
Kuo hela ha Fokisi 'i hono tuli fuoloa 'o ne lele atu ki ha
Tagata na'e fai 'ene ta fefie, 'o ne kole ke ne fakahinohino ha
botu ke ne hufaga ai. Bea tala 'e he Tagata ke ne 'alu ki
hono tale : bea hu ki ai 'ae Fokisi 'o ne toitoi 'i ha tuliki.
Na'e faifai bea ha'u 'ae kau tuli manu 'o nau fehu'i ki he
Tagata be kuo ne mamata ki he Fokisi, bea behe 'e he Tagata,
" Tkai/’ ka ne tuhu be ki he tuliki 'oe fale. Ka na'e 'ikai te
nau 'ilo ki hono 'uhiga 'o nau 'alu leva. Bea 'i he ‘ilo 'e. he
Fokisi kuo nau o, na'a ne kamata 'alu : kae ui age 'ae Tagata


32
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
kiate ia 'o ne behe, " Ko ho'o 'alu 'ena ta'e te ke tatau mo,
f akafeta'i kia au na'aku 'of a kiate koe ! ” Bea tali 'e he Fokisi,
" Ka ne 'ofa ho nima 'o hage ko ho gutu, 'e 'ikai teu 'alu ta'e
fakafeta'i.”
'Oku tatau 'ae kamo moe lea.
Koe Febale XLVII
KOE KALOU MOE JIOKI
Na'e fieinu 'aubito ha Kalou, bea 'iloage na'a ne vakai ki
ha fu'u Jioki 'o ne buna fiefia ki ai. Ka ta na'e ji'i 'ae vai,
bea ne ogo 'ene feiga ka na'e 'ikai te ne lava'i. Kae 'iloage
na'a ne jio ki ha faga ki'i maka 'o ne to'oto'o taha mai 'o li ki
he ibu; bea na'e faifai bea a'u 'ae vai ki he gutu'i ibu 'o ne
inu ai.
'Oku tubu 'i he faigata'a 'ae fakakaukau.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
33
Koe Febale XLVIII
KOE TIA MATA TAHA
Kuo kui 'ae mata 'e taha 'o ha Tia; bea koia na'a ne fa'a
kaikai ofi ki tahi, 'o haga ki 'uta 'ae mata na'e 'a telia 'ae fili,
kae tuku ki tahi 'ae mata na'e kui he na'e ikai te ne mana-
vahe ki ha kovi mei he botu koia.
Ka koe 'aho 'e taha na'e fai ha fakatete bea nau jio ki he
Tia 'o nau fana'i ia mei he vaka. Bea 'i he'ene tei mate na'a
ne behe, " 'Oiaue fakabo ! Koe toki mala'ia au ; neu malu
mei he botu koia na'aku manavahe ki ai, ka kuou kai me'a
kovi mei he botu na'aku 'amanaki malu ai.”


34
KOE G. FEBALE *A ISOBE
Koe Febale XLIX
KOE KETE MOE GAHI KUBU
Koe kuoga mu'a, tokua, na'e taki taha ma'ana 'ae g. kubu :
bea 'oku lau na'a nau kamata lauga ki he kete 'i he'ene nofo
fakabikobiko, ka nau gagau kinautolu 'i he tauhi ki ai.
Koia na'a nau alea ke tuku 'enau gaue ki ai. Na'e behe 'e
Nima 'e 'ikai te ne ala ki he huo ; ’fuakava mai mo Va'e :
" 'E 'ikai teu toe 'alu ki he goue ” : lea mai mo Nifo, " Tagi
mo'oni! 'e ‘ikai teu lamu ha me'a.”
Na'e ‘ikai fuoloa 'enau fai behe, bea kamata ogo'i 'e he g.
kubu 'oku nau vaivai; na'e 'ikai fa'a tu'u 'a Va'e, be ala ‘a
Nima, bea na'e tutue 'ae jino katoa. Bea na'e toki ha ki he
g. kubu ne ogo 'oku matamata ta'e gaue mo ta'e 'aoga 'a Kete,
ka ‘oku 'i ai ha'ane lakaga: bea ne ogo 'oku falala ia kiate
kinautolu, ka 'e 'ikai te nau fa'a tu'u ta'e te ne kau ai: bea
kabau te nau fetokoni'aki 'o taki taha gaue 'i hono lakaga
bea 'e toki tu'umalie kotoabe.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
35
Koe Febale L
KOE FONOGA MOE
BEA
Koe ogo Mea nae fonoga fakataha,
bea ‘iloage na'a na fetaulaki mo ha Bea.
Na'e kaka leva 'e he toko taha 'i he'ene
jio ki ai 'o ‘ikai te ne tokaga be 'oku
fefe hono kaume'a. Ka koe taha, 'i
he'ene vakai 'e ‘ikai te ne lava toko
taha be 'ae fu'u Bea, na'a ne tokoto
leva 'o mate loi: he kuo ne fanogo
'ikai ala 'ae Bea ki ha me'a kuo mate.
'e


36
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Bea 'alu atu 'ae Bea 'o ne fakahogihogi ki ai: kae fakama-
'uma'u ‘e he tagata 'ene manava, bea na'e lau 'e he Bea koe
mate ‘o ne 'alu,
Bea kuo ne mama'o atu bea 'alu hifo 'ae tagata 'o ne behe
ki hono kaume'a, " Koeha 'ae me'a na'e fanafana 'aki 'e he
Bea kiate koc ? he na'a ne 'ai fuoloa hono gutu ki ho teliga.”
Bea tali 'e he tagata " 'Aeni be, ke oua na'aku kaume'a mo
kinautolu te nau hola 'i he tu'utamaki kae haujia honau
kaiga.”
Koe Febale LI
KOE LAIONE MOE ASI MOE FOKISI
Na'e kau taha 'ae Laione moe Asi bea moe Fokisi ke tuli
manu. Na'e lahi 'ae me'a na'e ma'u, bea ‘i he 'oji 'enau fai na'a
nau behe kc vahevahe, bea na'e fekau 'e he Laione ke tufa ‘e
he Asi. Bea na'a ne fai, 'o ne vahevahe malie koe tu'uga 'e
tolu, bea ne behe ki hono ogo kaume'a ke na fili: ka na'e 'ita
'aubito 'ae Laione 'o ne haga 'o tamate'i 'ae Asi. Hili ia na'a
ne toe fekau ki he Fokisi ke toe vahevahe : bea koe manu
olo koia na'a ne fokotu'u hono kotoa koe fu'u tu'uga be taha,
'o ne to'o ha ki'i koga 'e taha ma'ana. Bea behe 'e he Laione,
" Kohai na'a ne ako koe 'i he tufa, he 'oku totonu 'aubito ho'o
fai ? ” Bea tali 'e he Fokisi " Ko ji'i Asi na be.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale LII
KOE TAGATA'EIKI MOE TIA
Koe Tia ‘e taha na'e hela 'i hono tuli 1 he vao bea ne hola
age ki he nofo'aga 'oe kakai, 'o ne hu ki ha fale manu na'e
ava hono mataba. Bea 'i he'ene huohua'i 'ae fokotu'uga
'ulu'ulu'i koane ke toitoi ai, na'e lea age ha bulumokau 'e
taha, " Koeha 'oku ke fie mate ai ke ke ha'u ki heni ? ” Bea
tali 'e he Tia, “ Teu hao be 'o kabau 'e 'ikai te mou tala au.”
Bea na'e faifai bea ha'u 'ae tauhimanu 'o ne fafaga 'ae faga
bulumokau mo heuheu 'ae g. 'ulu'ulu'i koane mo'onau mohega:
ka na'e 'ikai te ne 'ilo ki he Tia. Bea 'alu atu 'i he fale moe
kau tamaio'eiki ni'ihi, kae buli be, bea na'a moe matabule
'oe kau sevaniti na'e 'ikai te ne tokaga'i. Bea fiemalie 'ae
Tia 'o ne behe kuo ne hao, 'o ne fakafeta'i ki he faga bulu-
mokau 'i he'enau malu'i ia. Kae tali 'e ha taha, " 'Oua mu'a,
'oku mo'oni 'oku mau 'ofa atu, ka 'oku kei toe ha toko taha ;


38
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
bea ka ha'u ia 'o ‘ikai 'ilo koe kuo lelei; ka 'oku ou tala atu
ko hono mata koe teau.”
Lolotoga 'ene lea moe ha'u 'ae Tagata'eiki ko 'ene a'ahi ki
he'ene faga manu, ke vakai be kuo lelei honau tauhi. Na'a
ne 'alu atu leva ki he 'ai'agakai 'o ne behe, “ 'A ! 'oku ji'i 'ae
me'akai, ne'ine'i tutue 'eku faga manu.” Na'a ne faka'ise'isa
foki ki he mohega, 'o ne behe, " 'Ae kau tama fakabikobiko!
koeha 'oku ‘ikai ai te nau folahi lelei 'ae ‘ulu'ulu'i koane ! ”
Bea 'iloage ‘i he'ene fakajiojio holo na'a ne 'ilo ki he nifo 'oe
Tia 'oku ‘aji hake 'i he 'ulu'ulu'i koane 'o ne behe—" Koeha
e ? ” ‘one kaila age ki he kau tama ke nau ha'u 'o buke.
‘Oku ‘ikai ha vakai ‘o hage koe vakai 'ae Tagata'eiki.
Koe Febale LIII
KOE HEA MOE KULI
Na'e ‘ilo 'e ha Kuli ha Hea 'o ne tuli, kae hao be. Bea
'alu age ai ha tagata ‘o ne manuki ki he Kuli 'o ne behe,
" Ta koe Hea 'oku ve'evave.” Ka na'e tali 'e he Kuli, " Ma-
natu mu'a ko 'eku lele ke kai be, ka koe Hea ke mo'ui.”
Koe Febale LIV
KOE FAKALELEI 'A TUKUKU
Lolotoga na'e tau ha Neiufi mo ha Hakula, na'e ha'u
ha Tukuku ko hono ta'ofi. Kae kaila age 'e he taha,
" Tuku aibe ; 'oku lelei mu'a 'ema mate 'i ho'o fakalelei
'e koe.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
39
Koe Febale LV
KOE TAGATA TA'O
MALALA MOE TAGATA
FO TUBENU
Na'e lahi fau ‘ae fale 'oe
Tagata Tao Malala ; bea 'ilo-
age na'a ne fanogo ‘oku kumi
fale ha Tagata Fo tubenu, 'o
ne kaila age ke ha'u ke na
nonofo. Kae kalokalo 'ae
Tagata 'o ne behe, “ Malo be,
ka ‘e ‘ikai jia'a: he ka lolotoga
‘eku fo ‘e 'uli be ‘i ho‘o gauena.”


40
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale LVI
KOE TOHI 'AE LAIONE
"Oku lau, tokua, na'e 'ofa 'ae Liaone ki he 'ofefine 'o ha
tagata ta'aga 'o ne tala mali ki ai, kae fakafiji 'ae tagata.
Bea 'ita ai 'ae Laione, 'o ne behe te ne fai ha me'a kiate ia :
bea ha ki he tagata 'e lelei 'ene fai fakaoloolo na'a kovi.
Koia na'a ne lea fakavaivai age 'o ne behe " 'Oku te faka-
feta'i 'i ho'o tokaga mai; he tala'ehai 'oku mau tau ke hoa
mo ha 'Eiki behe ; ka koe'uhi be ko ho fu'u nifo mo ho
bejibeji na— kohai 'e 'ikai manavahe ai. Ka ne lava ke to'o
ia hei'ilo 'e tokaga atu ai hoku 'ofefine.”
Bea loto leva ki ai 'ae Laione—he 'oku faigata'a ha me'a ki
ha toko taha 'oku buke 'i he 'ofa—bea tu'uji ‘e he tagata hono
bejibeji mo ne baki'i hono nifo. Ka 'i he'ene toe huhu age ke
ma'u 'ae fefine, na'e to'o 'e he tagata ha fu'u 'akau 'o ne taute
'aki, bea hola ji'i Laione ki he vao.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
41
Koe Febale LVII
KOE LA'A MOE MATAGI
tuku ki he me'a ni,
fa'a ue'i ha tagata
hono bulubulu koia
Na'e fakakikihi 'ae La'a bea moe
Matagi be kohai 'oku malohi, bea
na'a na alea ke
'Iloga ia te ne
fonoga ke to'o
be 'oku malohi.
Na'e fuofua fai 'a Matagi, 'o ne ki-
kivi hono 'ai ke bunakaki 'ae bulu-
bulu ; ka na'e 'ajili ai 'ene kuku.
4


42
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Toki 'ahi'ahi ‘e La'a 'o ne ulo ke malohi mai; bea na'e faifai
bea bubuha ji'i tagata 'o ne to'o hono bulubulu 'o takitaki,
bea 'i he fai atu 'ae La'a na'a ne nofo hifo ‘o ji'aki 'aubito :
bea na'e tuku leva ko La'a be 'oku malohi.
'Oku lelei hake 'ae fakaloto'i 'i he fakamalohi'i.
Koe Febale LVIII
KOE FA'A MO 'ENE FANAU
Koe tagata fa'a 'e taha ‘i he oh 'ene bekia na'a ne loto ke
fakahinohino ki he'ene fanau 'ae me'a te nau koloa'ia ai. Bea
koia na'a ne behe 'i he'ene talatuku, " Fanau, ko 'eku 'alu eni
bea koe me'a ki he koloa teu tuku atu, te mou ‘ilo ia ‘i he
goue vaine.” Na'e mahalo 'e he fanau kuo ne fufu a iha
me'a, bea hili leva 'ae fai 'oe motu'a na'a nau haga 'o keli hono
kotoa 'oe goue. Bea ne ogo na'e 'ikai te nau 'ilo ki ha koloa,
ka koe me'a 'i hono fakamolu na'e fua gafuhifuhi 'ae g. vaine,
bea koe me'a fakamanavahe ‘ae ba'aga na'a nau ma'u ai.
Koe fa'a gaue koe koloa ia.


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
43
Koe Febale LIX
KOE G. ‘AKAU MOE TOKI
Na‘e alu, tokua ha tufuga ki he vao, ‘o ne kole ki he g.
‘Akau ke tuku mai ha ‘ejia ki hono Toki. Na'e loto ‘ae g.
‘Akau ke tali 'ene kole he koe me‘a ji‘i, ‘o nau behe ke ne ma‘u
mei he Ase, he koe ‘akau tu‘a ia. Ka ‘i he ma‘u leva ‘e he
tagata hono ‘ejia, na‘a ne haga ‘o ta ‘ae ‘akau kotoabe. Bea ‘i
he vakai ‘e he ‘Oke kuo nau tu‘utamaki, na‘a ne fanafana age
ki he Sita—“ Ka ne tau malu‘i hotau kaiga tu‘a, behe na‘a
tau tu‘umalie kitautolu.”
Koe vaivai ‘i ha me‘a ji‘i ‘e mole ai ‘ae me‘a lahi: bea ka
ta‘e toka‘i ‘e he ma‘oluga ‘ae gaohikovi‘i ‘oe majiva, ke ‘oua te
nau ofo ‘o kabau ‘e faifai bea alania 'akinautolu.


44
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
Koe Febale LX
KOE ASI MOE KULI BELE
Na'e ai ha tagata na'a ne ma'u ha Asi bea mo ha Kuli.
Koe Kuli faka'ofo'ofa aubito, bea na'a ne fa'a 'emo'emo mo
tavilivili hono iku kiate ia ; koia na'e 'ofa lahi ki ai 'ae tagata
'o ne fakabelebele'i. Na'e lelei moe tauhi 'oe Asi: na'e
lahi 'ene me'akai, kae'uma'a na'e ai hono fale ke hu ki ai
'i he 'uha moe momoko : koia ne ogo na'e ai ha'ane gaue ke
fai, hage koe toho fefie moe momoji koane, ka koe lakaga
lelei. Ka na'e 'ikai houga ki he Asi 'ae lelei na'a ne tofaga
ai, bea 'ajili ko 'ene jio ki he fakahahaue 'ae Kuli; 'o ne
mahalo ka ne fai ia 'o hage koe Kuli 'e behe mo hono faka
belebele'i.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
45
Koia koe 'aho 'e taha na'a ne motuhi hono no'otaki 'o ne
'oho ki he fale lahi, 'o ne kamatafai hage koiakuo ne mamata
ai ‘i he Kuli, 'o tahobo fano mo tavilivili ki he tagata. 'Iloage
na'e mafuli 'ae tebile, bea maumau moe ibu, bea feiga ‘ae
tagata'eiki ke ta'ofi, kae 'ikai; bea tu'u 'ae Asi ki hono fuga 'o
kamata tauala mai. Bea toki manavahe ‘ae tagata 'o ne kaila
age ki he kau tama ke ha'u, 'o nau 'oho mai 'o ta'i. Bea 'i
he tei mate 'ae Asi na'a ne behe ; “ 'A ! ka neu fiemalie be
'i hoku lakaga totonu, ka koeni 'oku te tu'utamaki 'i he'etc
feiga keu ha ?—keu hagc ko ha kihi'i kuli be/’
Koe Febale LXI
KOE 'UHIKI'I ULOFI
Na'e ai ha tagata na'e kui, ka na'a ne bolcbole ka ‘omi ha
manu kiate ia te ne ‘ilo ki ai. Koe 'aho 'e taha na'a nau 'omi
kiate ia ha ki'i Ulofi: bea na'a ne fafa ki ai, ka na'e tala'a
hono loto 'o ne behe, “ ‘Oku ‘ikai teu 'ilo be kuo ke tubu 'i ha
ulofi be ha kuli: ka koeni 'oku ou ‘ilo bau ki ai, 'e 'ikai teu
kataki ke ke 'alu koe mo 'eku faga sibi.”
'Oku ha vave 'ae aga kovi.
Koe Febale LXII
KOE LUBE NOFO FINAKI
Na'e ai ha Lube na'e nofo finaki; bea koe 'aho 'e taha na'a
ne bolebole 'i he toko lahi 'o 'ene fanau. Ka na'e lea age ha
manubuna 'e taha 'o ne behe, " Tuku mu'a ho'o bolebole, he
koe fakatokolahi ho'o fanau, ‘ikai koe fakatokolahi bobula ! ”


46
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE

Koe Febale LXIII
KOE FAGA ULOFI MOE FAGA
SIBI
"Oku lau tokua na'e ‘alu age ‘ae
kau talafekau ‘ae faga Ulofi ke alea
moe faga Sibi ke nau melino. ‘O
nau behe, “ Koe'uma'a ‘e tau vakovi
ma'u aibe. Ko hono ‘uhiga ‘o ‘etau
behe koe faga Kuli na : ‘oku nau
kalou be mo fakalaga tau ‘i ‘aho
kotoabe. Ji'aki mu'a kinautolu bea
te tau melino mo lelei leva.” Na'e tui
ki ai ‘a ji‘i Sibi vale, ‘o nau tala ki he
faga Kuli ke nau o, he ‘oku ‘i kai te
nau fie ma'u kinautolu : bea ‘oho mai
leva ‘ae faga Ulofi ’o kai kinautolu.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
47
Koe Febale LXIV
KOE LAIONE MOE FOKISI
Na'e alea ha Fokisi mo ha Laione ke ne nofo ko ene
tamaio'eiki. Na'a na nonofo behe 'o fuoloa 'o taki taha fai
hono lakaga : koe Fokisi na'a ne kumi 'ae manu 'o tala ki he
Laione, kae toki haga ia 'o tamate'i. Ka na'e faifai bea lau
‘e he Fokisi 'oku ne tatau be moe Laione, 'o ne kole kiate ia
ke a'ana be 'ae tamate'i. Na'e behe 'e he Laione " 'Oku lelei,”
ka 'i he'ene 'oho atu ki he faga manu 'a ha tagata na'e ma'u ia
'e he kau tulimanu 'o te'ia.
Tauhi be ho lakaga bea 'e tauhi koe 'e ho lakaga.
Koe Febale LXV
KO JIUBITA MOE KAMELI
'Oku lau tokua na'e kole 'e he Kameli kia Jiubita ke 'age
hano nifo, he koe me'a fakamamahi kiate ia ke vakai ki he
nifo 'oe faga manu kehe ka 'oku 'ikai ha me'a behe o'ona.
Na'e 'ita 'a Jiubita 'o ne fakafiji; bea ‘ikai koia be, ka na'a ne
tu'uji ke nounou hono teliga, koe tautea 'o 'ene manumanu.
'Oua na'a tagi ke ua na'a mole 'aia 'oku ke ma'u.
Koe Febale LXVI
KOE ASI MOE KAKALU
Na'e fanogo 'e ha Asi ki he ki 'ae faga Kakalu, 'o ne malie'ia
ai, 'o ne tu'utu'uni 'i hono loto ke liia 'akinautolu. Koia na'a
ne huhu age, be koeha ha me'a 'oku nau kai 'oku tubu ai
'enau hiva malie. Na'a nau tali—" Koe hahau be,” bea tuku
'e he Asi 'ene me'akai kotoabe kae fai be ki he hahau, bea na'e
faifai bea mate.
Koe me'a 'oku mo'ui ai 'ae taha 'e mate ai 'ae taha.


4§
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale LXVII
KO HEAKULE MOE TAGATA
i
Na'e 'alu ha Tagata mo 'ene saliote
'i ha hala na'e belebela : bea ‘iloage
na'e bikijia hono va'e bea tu'u 'ae
faga hosi. Bea tu'ulutui leva 'ae
Tagata 'o lotu ki he 'otua ko Hea-
kule ke ne ha'u bea tokoni. Ka 'i
he ha'ele mai 'a Heakule, na'a ne
fekau ke ne ala 'eia ki he saliote ; 'o ne behe, 'oku tokoni
'a Lagi kiate kinautolu be 'oku fuofua fai.
'Oua na'a tau 'amanaki 'e tali 'etau lotu kabau 'e ‘ikai te
tau gaue foki.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
49
Koe Febale LXVIII
KOE FOKISI IKU MUTU
Na'e mo'ua 'ae iku 'oe Fokisi 'i ha tauhele 'o ne haga 'o ‘uji:
ka 'i he'ene kamata laka atu na'a ne ma 'i he'ene 'alu ta'e ha
iku, 'o ne behe “ Na'e mei lelei mu'a 'eku nofo 'i he tauhele.
Ka koe toe tatau ki ai, hono 'ik ai kuo fai ! ka koe mea be
ke fakakaukau ki ha me'a ke ta'ofi 'eku ma.” Koia na'a ne
tala ke fakataha mai 'ae faga Fokisi, 'o ne eginaki kiate
kinautolu ke nau fa'ifa'itaki kiate ia. '0 ne behe, “ Kaiga,
'oku te'eki ai 'ata ki homou loto 'ae lelei 'oe 'alu ta'e iku. 'Oku
faigofua 'ete laka bea fiemalie 'ete nofo : 'e 'ikai 'aubito teu
tui ki ai ka ne tae'oua kuou fai. Ka 'oku ha kiate kitautolu
'i he'etau fakakaukau ki ai; koe iku koe me'a 'oku balaku
mo fakafiu mo ta'e'aoga : koe me'a 'oku te ofo ai kita ko 'etau
kataki 'ekitautolu Fokisi ha me'a behe. Bea koia, kaiga,


50
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
kuo mou fanogo ki he'eku fakamatala ; bea ‘oku ou behe, hili
eni ke tu'uji ‘e he faga Fokisi kotoabe honau iku.”
Bea tu'u mai leva ha motu'a Fokisi ‘o ne behe, “ ‘Ala, ka ne
lava ke ke toe ma'u ho iku, ‘e ‘ikai ha‘o lau ki ha tu'u iku.”
Koe Febale LXIX
KOE FINEMOTU'A MOE FAITO'O
Na‘e kui tokua ha Finemotu'a, o ne tala ki ha Tagata faito'o
ke ne ha‘u, bea na'a na alea ‘i he ‘ao ‘oe kau fakamo'oni ki he
aga ‘oe fuavai. ‘0 behe, kabau ‘e ‘aoga ‘ene faito'o ‘e lahi ‘ae
totogi; bea ka ‘ikai, ‘e ‘ikai te ne ma'u ha me'a. Na'e ‘ikai
tokaga ‘e he tagata ke faito'o ke mo'ui: ka na'a ne ki'i bani
be bea ne ‘ave ki ‘abi ‘ae koloa ‘ae fefine. Kae fuoloa age na'a
ne faito'o mo'oni ki ai bea mo'ui, bea ne lau age leva ki hano
tukuto'o, kae ‘ikai. Bea faifai bea flu ‘ae Tagata faito'o ‘i he
‘eke ki ai, ‘o ne faka'ilo ki he kau fakamau, bea na'a nau
fekau ke hobo ‘ae Finemotu'a. Bea fakamatala ia ‘o ne behe,
“ ‘Oku mo'oni be ‘ae lau ‘ae tagata : na'a ma alea keu totogi
kiate ia 'o kabau ‘e mo'ui hoku mata, kae ‘ikai ‘o kabau ‘oku
kei kovi be. Bea ‘oku ne behe ‘eia kuo mo'ui, ka ‘oku ou
behe ‘eau ‘oku ‘ikai; koe'uhi ‘i he fua buke mai hoku mahaki,
na'e lahi ‘ae koloa ‘i hoku ‘abi na'aku jio ki ai: ka koeni ‘oku
ou fiu ‘a fakajio ka 'oku ‘ikai ha ha me'a—bea mo'ui fefe ! ”


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
51
Koe Febale LXX
KOE FAGA HEA MOE FAGA BOTO
‘Oku lau tokua na'e ai ‘aho na'e tu‘atamaki ai ‘ae faga
Hea, koe me‘a ‘i he toko lahi honau g. fili, bea moe ‘ikai
ma'u ‘enau nofo ‘i honau tuli: bea na'a nau tu‘utu‘um ke hobo
‘i he anovai na'e ofi mai ‘o melemo ai, ko ‘enau behe ko
kinautolu ‘oku mala‘ia lahi. Bea ‘ai ‘enau fu‘u ‘oho ki ai:
bea ‘i he jio ki ai ‘ae faga Boto na'e nofo ‘i ‘uta, na'a nau ‘oho-
vale ‘o uku ki he vai. Bea ta'ofi leva ‘e he Hea iia'e takimu'a
‘o ne behe, “ ‘Oua mu'a. Ta ‘oku ‘i ai ‘ae kakai ‘oku kovi age
‘iate kitautolu.”
‘Oku ke kovi nai koe ka ‘e ‘ikai te ke fie fetogi moe ni'ihi.


52
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
Koe Febale LXXI
KOE TAGATA MOE SITOAKI
Na'e tautau 'e ha Tagata ha kubega 'i he'ene goue ke touia
ai ha faga Kaleini na'e ha'u ke keina 'ene koane. Bea 'i
he'ene 'alu ke vakai, na'a ne 'ilo ai mo ha Sitoaki. Bea lea
age 'ae manu koia ki he Tagata, “ 'Oua te ke tamate'i au.
‘Oku 'ikai koe Kaleini au. 'Oku te'eki keu kai ho'o koane.
Koe Sitoaki au bea 'oku ke ‘ilo koe manu agalelei. 'Oku
ou ”—Bea ta'ofi 'e he Tagata 'o ne behe, " 'Oku mo'oni nai
'ae me'a 'oku ke lau ki ai: ka koeni be 'oku ou 'ilo ki ai,
na'aku ma'u koe fakataha mo kinautolu 'oku maumau'i 'eku
goue, bea te ke 'inaji fakataha mo kinautolu 'oku mou kau.”
'Oku 'iloga 'ae Tagata 'i hono kaume'a.


Koe Febale LXXII
KOE TOUTAI MOE KPI IKA
Na'e fuoloa 'ae taumata'u "a ha Tagata beama'e 'ikai ma'u
ha me'a. 'Iloage na'a ne ma'u ha ki'i Ika : ka 'i he'ene fai ke
tamate'i na'a ne lea age. “ 'Oua 'e tamate'i au, he 'oku ou ji'i,
bea ko ho'o ma'aga be taha. Li au ki he vaitafe kae 'oua keu
lahi, bea ke toki ha'u 'o taumatau'i au.” Kae tali 'e he
Tagata, " 'O tei! 'oku ou ma'u koe 'eni, ka 'oka ke ka 'i he
vai ko ho'o lea 'e behe, ' Ko Vaihi he ha'o ma'u au ! ’ ”
'Oku lelei ha taha kuo bau,
‘I he ua 'oku te'eki ma'u.


54
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale LXXIII
KOE GELI MOE KAMELI
Na'e fai ha fu'u katoaga 'ae faga manu bea me'e ai 'ae Geli
bea na'e lahi 'ae fakamalo ki ai. Na'e meheka ai 'ae Kameli
'o ne tu'u hake ke ‘ahi'ahi ka na'e tue 'ae katoaga 'i he'ene
ve'ehala ka na'a ne fai be : bea nau ‘ita ai 'o kabuji.
Koe Febale LXXIV
KOE MOLE MO 'ENE FA'E
Koe Mole koe manu mata kuikui; bea koe 'aho 'e taha
na'e behe 'e he ki'i Mole ki he'ene Fa'e, “ 'Ala, 'oku ou 'a.”
Na'e ‘ikai tui ki ai 'e he'ene Fa'e, 'o ne to'o mai ha koga
inisenisi 'o ne fehu'i be koeha ia. Bea tali 'e he ki'i manu koe
maka. Bea behe 'e he jinamanu " ‘Isa, ko ho'o lau jio, na'a
moe nanamu 'oku ‘ikai te ke lava ! ”
Koe Febale LXXV
KOE 'UHIKI'I LAIONE
Na'e fakakikihi, tokua, 'ae faga manu be kohai 'oku 'uhi
lahi. Bolebole 'ae Kuli ‘i he'ene ono ; bea lau 'ae Fokisi ki
he'ene valu 'o ne toki fehu'i ki he Laione fefine be 'oku ne
'uhi fiha. Bea figofigo 'ae Laione 'o ne behe, " Taha be, ka
1 oe Laione.”
“ Ji'i 'a ma'aga
Ika maka.”


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
55
Koe Febale LXXVI
KOE ‘U ‘AKAU
Na‘e fe‘ite‘itani ‘ae fanau "a ha tagata ‘e taha, ‘o ne fiu ‘i
honau akonaki'i ke nau fe‘ofo‘ofani. Koia na‘a ne behe ke
ne ‘ahi‘ahi ha fakatata, hei'ilo ‘e ‘ata ki honau loto ‘ae kovi
‘o ‘enau me'a.
Bea koe ‘aho ‘e taha na‘a ne fekau ke nau fakataha mai, ‘o
ne ‘age kiate kinautolu ha ‘u ‘Akau kuo ne ha‘i, ‘o ne behe ke
nau feji ua. Na‘a nau ‘ahi‘ahi taki taha kae ‘ikai: bea toki
vete ‘e he motu‘a ‘o ne ‘age‘age taha kiate kinautolu ke feji‘i,
bea lava leva. Bea toki eginaki ‘e he motu‘a, “ Koeni ia ‘oku
ou fa‘a tala ; ka mou ka loto taha te mou malohi, bea ka
‘ikai te mou valval.”
Koe Lototaha koe malohi.


56
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale LXXVII
KOE TAGATA MOE LAIONE
"Oku lau, tokua, na'e fonoga fakataha ha Tagata mo ha
Laione, 'o na fakakikihi be kohai 'oku malohi. 'Iloage na'a
na hoko ki ha botu 'oku tu'u ai ‘ae fakatata 'oe Tagata 'oku
ne malakiha Laione. Bea behe leva 'e he Tagata " Ue ! 'ikai
koe fakamo'oni ia ki he'eku lau, 'oku malohi 'ae Tagata 'i he
laione ? ” Kae tali 'e he Laione, " Ui! koe ta ia 'e ha Tagata,
ka ne koe fakatata kuo gaohi 'e ha laione, behe koe laione
'oku.'i 'oluga, bea 'oku ne malaki ha toko uofulu.”
'Oku 'ikai mamafa ‘ete fakamo'oni kia kita.


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
57
Koe Febale
LXXVIII
KOE TAMAJFI MO
HONO TAUHI
fano ha Ulofi ko

Lolotoga na'e 'alu
'ene kumi kai, ‘iloage na'a ne fanogo ki
he tagi 'a ha Tamaji'i moe valoki ia 'e
hono Tauhi. Na'e behe ‘e he finemotu'a
ki ai, " Tuku leva ho'o tagi—ka ‘ikai
teu li koe ki he Ulofi.”
Bea lau leva 'e he Ulofi 'e fai, 'o ne
tatali fuoloa ‘o fakatu'amelie ki ha'ane
' kai. Ka ‘i he'ene bo'uli hifo na'e na'a 'ae
Tamaji'i, bea ne toe fanogo ki he lea 'ae finemotu'a, “ Ji'i tama
5


58
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
lelei! bea ka ha'u 'ae Ulofi kovi na te ta ta'i be ke mate,
'ine koa ! ”
Bea 'ita 'ae Ulofi 'i he'ene 'amanaki noa, 'o ne gulugulu 'i
he'ene 'alu, " Ko hono 'atuga e 'o 'eku falala ki ha toko taha
'oku fokofokai ”
Koe Febale LXXIX
KOE GELI MOE TUTU'U
Koe aga 'oe kau toutai 'i mu'a ke 'alu mo kinautolu ha geli
be ha kuli 'i he'enau fa'a folau. Bea na'e ai ha vaka na'e
folau tokua ki Atenisi: bea fakafokifa be kuo to ha fu'u
taufa, bea mafuli, bea nau to kotoabe ki tahi. Ka na'e jio 'e
ha Tutu'u ki ha Geli 'oku ne mei melemo, 'o ne 'oho ki ai 'o
tala ke ne biki ki hono tu'a, ka ne kaufaki ia ki 'uta. Bea 'i
he'ena a'u ki he taulaga 'o Atenisi, 'aia 'oku ui ko Bilaeo, na'e
fehu'i ‘e he Tutu'u ki he Geli, " Koe Atenisi koe ? ” Bea
tali 'e he Geli, " Seuke ! koe taha au 'o hono houeiki." Bea
toe behe 'e he Tutu'u, " Bea ta 'oku ke 'ilo 'a Bilaeo.” Bea
mahalo 'e he Geli ko ha higoa 'o ha 'eiki Atenisi 'e taha, 'o ne
tali" Kohoku kaume'a ia." Bea 'ita 'ae Tutu'u 'i he'ene loi
'o ne uku, 'o ne tuku 'a ji'i Geli ke tu'utamaki.


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
59
Koe Febale LXXX
KOE HOSI MOE TAGATA
Na'e kaikai ‘e ha Hosi ‘i ha toafa, ‘o ne tafataha ai. Ka
na'e faifai bea ha'u ha Tia ‘o kai ai; bea ‘ita ‘ae Hosi ‘o ne
kole ki he Tagata ke tokoni kiate ia ‘i hono tautea. Bea
behe age ‘e he Tagata kiate ia, “ ‘Oku lelei, tuku keu ‘ai ha
biti ki ho gutu, beau heka ki ho t.u‘a, bea te ta lava ‘ae Tia
‘o kabuji mei ho toafa.” - Bea na fai: na'e kabuji mo‘oni ‘ae
Tia, ka na'e ‘ikai fie ‘alu hifo ‘ae Tagata; bea talu aibe moe
bobula ‘ae hosi ki ai.


6o
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale LXXXI
KOE ULOFI NA'E LAVEA
Na'e 'uji ha Ulofi 'e ha kuli bea na'a ne lavea lahi. Bea ui
ia ki ha Sibi na'e 'alu age, 'o ne kole ke ne 'omi ha'ane vai; 'o
ne behe kabau te ne 'omi ha me'a inu te ne lava 'eia ha me'a
kai. Bea na'e tali 'e he Sibi 11 'Oku mo'oni ho'o lau, kabau
teu ofi atu mo ha me'a inu te ke mc'a kai 'aki au.”
Koe Febale LXXXII
KO JI'I UITOU MO 'ENE SIBI
Na'e ai ha finemotu'a Uitou na'e toko taha be 'ene Sibi, bea
na'a ne velevele ke ‘oua na'a mole ha me'a ; bea 'i he'ene koji
hono fulufulu na'a ne faka'u'uli ia, bea lahi hono lavea. Bea
na'e mamahi ai 'ae Sibi 'o ne behe, " Koeha 'oku ke gaohi
behe'i ai au ? Kabau 'oku ke fie ma'u hoku kakano 'ave au
ki he tagata tamate sibi, bea 'e 'oji vave ai 'eku mamahi: bea
kabau 'oku ke fie ma'u koku fulufulu, 'ave au ki he tagata
koji, bea te ne koji au 'o 'ikai teu mamahi.”
Koe Febale LXXXIII
KOE KULI MOE TAGATA'EIKI
Na'e teu fonoga ha tagata 'e taha ; bea 'i he'ene vakai 'oku
tu'u 'ene kuli 'i he mataba na'a ne kaila age, 'o ne behe,
" Koeha 'oku ke mama'o aibe, 'o 'ikai te ke faka'oji ho'o teuteu
ka ta o ?” Bea tavilivili 'e he Kuli hono iku 'o ne tali,
“ Kuou 'oji teu au, Tagata'eiki, ko koe be 'oku tuai.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
6l
Koe Febale LXXXIV
KOE KULI HEHEGI
Koe Kuli 'e taha na'e hehegi 'aubito mo fa'a maumau me'a
bea koia na'e fakakafa ia 'e he tagata'eiki, 'o ne no'otaki ki ha
botu'i 'akau ke ta'ofi 'ene 'oho. Na'e lau 'e he Kuli ko hono
koloa ia, 'o ne ha'ele fakamofutofuta fano 'i he mala'e, 'o lulu'i
mo tohotoho fano ke nau tokaga'i. Ka na'e faifai bea fana-
fana age ha kuli 'e taha 'o ne behe, " Feutua mo ho koloa na !
na'a ke mei 'alu faka'ete'ete, he ko ho fakama'i.”


62
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale LXXXV
KOE TAGATA TAUHELE MOE VEKEVEKALAGI
Na'e 'alu ha Tagata ke tau tauhele 'i ha toafa ; bea jio ki
ai ha Vekevckalagi, 'o ne 'alu 'o tu'u 'i ha va'akau mama'o atu,
‘o fehu'i mai be koeha 'ae me'a 'oku ne fai. Bea tali 'e he
Tagata “ Ko 'eku fie tanaki ha kakai, bea ko ‘eku laga 'eni
ha kolo ke nau fie nofo ki ai." Bea kuo 'oji 'ene fakakai
bea ne 'alu 'o toitoi 'i ha vao ofi mai. Na'e tui 'ae Vekeveka-
lagi ki he'ene lau, 'o ne buna hifo ki he botu 'o ne touia 'i he
tauhele. Bea ‘i he lele mai 'ae tagata ke buke ia, na'e lea
age 'e he manubuna, " Kabau koe aga 'eni 'o ho'o kolo, 'e 'ikai
lata ki ai ha toko lahi."
Koe Febale LXXXVI
KOE SUALO MOE LEVENI
Na'e fakakikihi ha Sualo mo ha Leveni, be kohai 'oku
matamatalelei. Kuo fuoloa 'ena alea bea toki behe ‘e he
Leveni, " Koia aibe ho'o lau na ki ho matamatalelei, ka 'oku
ke 'aoga be ki he mafana, he ka momoko leva bea mole.
Ka ko au 'oku 'agaua, ‘aoga he mafana, 'aoga he momoko.”
Koe Febale LXXXVII
KOE MAMA BOILA
Koe Mama ‘e taha na'e fa'a boila, kae 'iloage na'a ne fu'u
ulo. Bea hiki ai hono loto, 'o ne bolebole ki he kakai ‘i he
fale kuo lahi 'ene ulo 'i he la'a be koe mahina, kae'uma'a 'ae.g.
fetu'u. Fe'uga moia moe agi mai ha ki'i tu'oni matagi, bea
mate ai 'ae Mama. Bea 'alu ha tagata 'o ne tutu, mo ne
tabou age, “ ‘Ala, taukave be ho'o ulo na bea tuku ho'o lau.
he 'oku mate koa ‘ae g. mama 'oe lagi! ”


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
63
Koe Febale LXXXVIII
KOE TAGATA MOE BULU
Kuo mole ‘ae Bulu "a ha Tagata 'e taha bea na'a ne 'alu ki
he vao hono kumi. Na'a ne he ai 'o fuoloa 'o ‘ikai ‘ilo, bea
ne lotu ki he g. ‘otua, ‘o ne tala'ofa ke feilaulau ‘aki ha lami
ro kabau te nau faka'ilo mai 'ae kaiha'a. Na'e tali leva, bea
na'a ne jio ki he'ene Bulu 'oku tu'u ai ha fu'u Laione. Bea


64
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
mate ilifia ‘ae Tagata, ‘o ne tagi ki he ‘Eiki, ‘o ne behe, te ne
‘atu moe Bulu, kabau te ne fakahaofi ia mei ai.
Ka ne tali aibe ‘etau lotu ‘e lahi ‘ae tu'utamaki.
Koe Febale LXXXIX
KOE TAGATA NAE ‘UJIA ‘E HE KULI
Koe Tagata ‘e taha na'e ‘ujia ‘e ha Kuli, bea na'a ne feiga
holo ke ma'u ha taha ke faito'o ia. Bea ‘iloage na'e behe mai
ha toko taha kiate ia, “ Koeni ‘ae mea te ke mo'ui ai: to‘o ha
koga ma bea unu ia ‘i he toto, bea ‘age ki he Kuli na'a ne ‘uji
koe.” Ka na'e tali ‘e he Tagata, “ Kabau teu fai ki ho'o lea,
‘e ‘oho mai ‘ae kuli kotoabe ‘o u'u.”
Koe buleaga ‘oku totogi ki hono fili ke tuku, ‘e ‘ikai te
nau majiva fili.
Koe Febale XC
KOE FONOGA MOE BUKO
Na'e hela, tokua, ha Fonoga, he koe ‘aho na'e bubuha
‘aubito : bea ‘iloage na'a nau jio ki ha fu'u Buko bea nau ‘alu
‘o malolo ai. Bea lolotoga ‘enau takoto ‘i hono malumalu,
na'a nau febehe'aki, “ Hono ‘ikai koe toki ‘akau ta'e'aoga eni!
tala'ehai ‘oku fua, be ‘aoga ki ha laga fale.” Bea lea mai
leva ‘ae ‘akau “ ‘Ae kau ta'eloto ke lau ‘oku ou ta'e'aoga, ka
‘oku mou lolotoga kai me'a lelei 'iate au J ”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
65
Koe Febale XCI
KOE OKE MOE KAHO
Koe taimi 'e taha na'e fu'u matagi bea higa ai ha fu'u Oke.
Bea ‘i he tekina hifo 'ae 'akau koia 'i he vaitafe, 'iloage na'a ne
jio ki ha 'ulu Kaho 'i he ve'evai, 'o ne ofo ai 'i he kei tu'u ha
me'a vaivai behe, ka kuo mata'aki ia koe fu'u 'akau malohi.
Bea behe 'e he Kaho, “ Tuku mu'a ho'o ofo, he koe 'atuga 'ena
ho'o fakafefeka ki he matagi ; ka ko kimautolu, na'a mau
fakamalulu be ki ai, bea ko hono o e 'oku man tu'umalie.”
Koe Febale XCII
KOE GATA MOE KILI
Na'e hu ha Gata ki ha fale tufuga, 'o ne fakajio holo ha
me'a ke ne kai. 'Iloage na'a ne 'ilo ki he Kili, 'o ne 'alu atu
ki ai 'o ne kamata 'uji. Kae lea mai 'ae Kili 'o ne behe " 'E !
tuku mu'a au ; he koe behe koa te ke fa'a ma'u ha kai 'iate
341, 'aau 'oku ou nofo be ke keina ha me'a kehe | ”


66
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale XCIII
KO MEAKULI MOE TUFUGA
Lolotoga na'e ta ‘e ha Tufuga
ha fu'u 'akau 'i he ve'e vaitafe,
'iloage na'e homo 'ae toki 'i hono
nima 'o to ki he vai. Na'a ne
fu'u mamahi 'i he mole 'ene koloa,
he na'e taha ; bea na'e 'ikai te ne
fa'a ta'ofi, ka ne fu'u fakafoa 'o
‘oiaue ! fakabo !
Beaogo'iia'ehe ‘otua ko Meakuli, 'one ha'ele mai 'o fehu'i
be koeha 'ae me'a 'oku ne tagi ai. Bea 'i he fakamatala age
'ae tagata na'e uku leva 'a Meakuli, 'o ne 'o hake ha toki


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
67
koula, ‘o ne fehu'i age be koia. Bea tali ‘e he tagata 'oku ‘ikai.
Bea ne toe uku ‘o ‘o hake ha toki siliva, kae behe ‘e he tagata
‘oku ‘ikai koia. Bea ne toki uku ko hono tub tolu, ‘o ne ‘o
hake ‘ae toki na'e mole. Bea fiefia ‘ae tagata, ‘o ne behe
koia be. Bea fiemalie ‘a Meakuli ‘i he fai totonu ‘ae tagata,
‘o ne foaki moe ogo toki na'a ne fuofua ‘o hake.
Bea na‘e ‘alu ‘ae tagata ki he kakai, ‘o ne fakaha ‘ae me‘a
kuo hoko : bea tu‘utu‘uni leva ‘e ha taha ke fai behe, hei'ilo
te ne monu'ia foki. Koia na'a ne ‘alu ki he botu, ‘o hage ko
ha‘ane ta'aga, ‘o ne tuku ke homo ‘ae toki ki he vai, ‘o ne
nofo hifo ‘o tagi loi. Bea ha mai leva ‘a Meakuli, bea ‘i he'ene
fanogo kuo mole mo hono toki o‘ona na'a ne uku be ‘o hage
ko ‘ene fuofua fai, ‘o ne ‘o hake ha toki koula, ‘o ne behe ki
he tagata, “ Ko ho toki eni ? ” Bea tali ‘e he tagata, “ Koia,”
‘o ne ala ke buke, kae taofi ‘e he ‘otua, ‘o ne ‘ita ‘i he'ene kaka
‘o ne kabuji ke ‘alu. Bea foki ‘ae tagata kuo ‘ikai te ne ma'u
‘ae koloa, bea kuo mole mo hono toki o'ona.
Koe Febale XCIV
KOE FAGA KUSI MOE FAGA KALEINI
Na'e kaikai fakataha ‘ae faga Kusi moe faga Kaleini, bea
‘iloage na'e ha‘u ‘ae kau tulimanu. Na'e buna leva ‘ae faga
Kaleini, he na'e ‘ikai te nau loko jino ; ka na'e fu‘u gako ‘ae
faga Kusi mo mamafa, bea na'e ma'u kotoa.
‘Oku ‘ikai koe majiva ‘oku tu'atamaki ki he maveuveu ka
koe koloa'ia.


68
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale XCV
KOE TUFA 'A LAIONE
Na'e kau taha 'ae Laione moe faga manu kehe ke 'alu 'o
tulimanu. Na'a nau ma'u leva ha fu'u Tia, bea behe 'e he
Laione te ne fai 'eia ‘ae tufa. Koia na'a ne hae tolu 'ae
manu, 'o ne behe, " Koe tu'uga koeni—‘e a'aku ia he koe tu'i :
koe tu'uga ko'ena—'e a'aku mo ia koe'uhi ko 'eku kau 'i
hono tuli: bea koe tu'uga ‘oku toe—‘iloga ha fie mate bea ne
ala ki ai.”
Koe Febale XCVI
KOE IKALE MOE GAHAU
Na'e fana'i 'e ha tagata ha Ikale, bea tau. Bea 'i he tei
mate 'ae manu, na'a ne vakai ki hono fulufulu 'e taha o'ona
kuo teuteu 'aki 'ae gahau, bea ne behe—" 'Oiaue, ko hono
kovi eni 'o 'ete mate he 'oku te kau ai I ”


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
69
Koe Febale XCVII
KOE KULI I HE ‘ALAGAKAI
Na‘e nofo ha Kuli ‘i ha 'ai'agakai; bea ka ha‘u ‘ae faga
hosi te ne gugulu mo ina ki ai, bea na‘e ‘ikai te nau ofi atu.
Bea behe'e he hosi ‘e taha, ‘‘Ta koe toki Kuli fakamana-
vahe ! ‘oku ‘ikai te ne fa‘a kai ‘eia, bea ‘ikai te ne tuku ke kai
‘ekinautolu ‘oku lava.”
Koe Febale XCVIII
KOE LAGO MOE BULUMOKAU
Na‘e hela ha Lago ‘i he‘ene buna fano, bea ‘alu ia ‘o tu‘u ‘i ha
nifo ‘o ha fu‘u Bulumokau. Bea ‘i he‘ene ‘i ai, na‘a ne lea age
ki he Bulu ke ne fakamolemole, bea ‘oua na'a ne tubutamaki
‘i he‘ene tu‘u ai, bea kabau te ne mafajia ai ke ne tala bea te
ne hiki leva. Bea tali ‘e he Bulumokau, “ E Matabule, ‘oua
te ke ogojia fakamatala, he ‘oku tatau aibe kiate au ; tala
atu na‘e ‘ikai teu ‘ilo kuo ke ‘i hena.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBIt
70
Koe Febale XCIX
KOE VEIBA 'AE GAHI 'OTUA
Na'e veiba, tokua, 'ae g. 'otua be kohai te ne gaohi ha me'a
'oku haohaoa. Na'e gaohi 'e Jiubita ha tagata, ‘e Atena ha
tale, bea koe bulu ‘e Nebituno : bea na'a nau tu'utu'uni ke
fakamau 'e Momo, koe 'otua fakaaga.
Na'e fuofua lauga ia 'i he bulu, koe'uhi 'oku 'i lalo hono
mata kae 'i 'oluga hono nifo ; bea koia ka 'oho 'o tui, 'oku 'ikai
te ne lava ke jio ki he me'a 'oku ne fai ki ai. Hili ia na'a ne
lauga 'i he gaohi 'oe tagata, koe'uhi, tokua, na'e ‘ikai ha ava 'i
hono fatafata ke ha ai 'ae g. me'a 'oku 'i hono loto. Bea na'a
ne toe lauga foki 'i he fale, koe'uhi na'e 'ikai hano va'e ke hiki
ai 'oka vakovi moe kauga'abi.
Bea 'ita ai 'a Jiubita, 'o ne tala ke ne 'alu mei he lagi; he
'oku ha 'e 'ikai lava ke gaohi ha me'a ke fiemalie ai ha tokc
taha 'oku nofo ke faka'aga ; bea ke ‘oua mu'a ke ne lava 'eia
ha me'a lelei, bea ke ne toki lau ki he me'a 'ae kakai kehe.
Koe Febale C
KOE TA'ANE 'A LA'A
Koe ta'u 'e taha na'e mafana 'aubito, bea 'iloage na'e tala-
noa'ia 'oku teu ‘ae ta'ane 'a La'a, Na'e lahi 'ae fiefia 'ae ni'ihi,
kae'uma'a 'ae faga Boto, bea na'a nau tu'utu'uni ke fai ha
fu'u katoaga. Kae tabou mai ha motu'a Boto 'e taha 'o ne
behe, " 'E, tuku 'ae lau katoaga he koe me'a fakafiefia !
Na'a mo eni 'oku tau tei mate 'i he bubuha, bea huanoa 'oka
ai mo ha g. la'a.”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
71
Koe Febale CI
na'e ‘ikai tautea ia 'e he finemotu'a, ka na'a ne fakamalo be.
Bea 'i he'ene tagata na'e fakautu'utu be 'ene kaiha'a ; bea
na'e faifai bea 'iloa, bea fakamau'i 'o tuku ke mate. Bea
'i hono 'ave ke tamate'i, na'a ne vakai ki he'ene Fa'e 'oku
muimui mai, 'o tagi mo jifatafata, ‘o ne kole ki he kau
'ofisa ke tuku ke ne fanafana age ki ai. Bea 'i he ‘unu'unu
mai 'ae finemotu'a, na'e haga 'ae tagata 'o 'uji hono teliga
ke motu. Bea 'ita ai 'ae kakai 'o nau valoki ki he tagata,
“ Tama, kuo ji'i koa ho'o bago, ke ke toe fai 'ae mea ni ki


72
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
ho'o Fa'e ! ” Kae tali ‘e he tagata,“ Koe tefito ia 'o ‘eku kovi;
he ka ne ne ta'i au 'i he'eku 'ave kiate ia 'ae tohi na'aku kai-
ha'aji ‘i he ako, behe na'e 'ikai teu tubu 'i he kovi 'o iku
behe ni.”
Koia 'oku fakaji'iji'i ki he ta 'oku fehi'a ki he'ene tama.
Koe Febale CII
KOE BUSI MOE FAGA KUMA
Tokua kuo motu'a ha Busi 'e
taha, ‘o ‘ikai te ne kei lava ke
bo kuma. Koia na'a ne faka-
kaukau be fefe'i ha'ane oloa ki-
nautolu ; bea na'a ne to'o ha koga
tubenu 'o ne takai 'aki hono jino,
'o ne tukutukutaube 'i hono alaga
mui, koe'uhi ke nau lau koe tagai
‘oku tautau. Ka koe motu‘a
Kuma 'e taha 'i he'ene jio ki ai,
na'a ne lea age ki hono kaiga,
" 'E 'ikai teu ofi atu au, he 'oku
lahi 'ae tagai kuou mamata ai,
ka 'oku te'eki keu jio ki ha tagai
'oku hage koe 'ulu ‘o ha busi
hono mui.” Bea lea age 'e he
Kuma 'e taha ki he Busi " Ne
ogo te ke tautau aibe 'o ta'egata,
'e 'ikai teu ofi atu au.”
Koe Febale CIII
KOE FOKISI NA'E FOFONU
Na'e fehu'i 'e he Laione ki he Sibi, be 'oku namuku 'ene
manava: bea ‘i he'ene tali 'io, na'a ne ui ia koe vale, 'o ne


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
73
'uji hono 'ulu. Hili ia na'a ne fehu'i behe ki he Ulofi, bea
tali 'eia, “ ‘Ikai,” bea hae ia 'e he Laione ko 'ene labu. Na'a
ne toki ui ha Fokisi ke ofi mai 'o vakai be 'oku fete 'ene
manava. Bea tali 'e he manu olo koia, ko hono bago he 'oku
ne fofonu bea 'oku 'ikai te ne fa'a nanamu.
Koe Febale CIV
KOE TA'AHINE MOE HINA HU'AKAU
Koe 'aho 'e taha na'e 'alu ha
Ta'ahine ki he kolo ke 'ave hu'a-
kau ke fakatau, 'o ne hili 'ae
Hina ki hono 'ulu, 'o hage ko
'enau fa'a fai ‘i he fonua koia.
Bea lolotoga 'ene 'alu na'a ne
fakakaukau ‘i hono loto—" Koe
ba'aga teu ma'u 'i he hu'akau
ni teu fakatau 'aki ia 'ae g. fo'i
moa, bea toki kakato 'eku tolu-
geau. Bea ne ogo 'e kovi ha
ni'ihi, ka kuo bau ke ma'u ha
ki'i moa 'e toko uageau tubu 'oka
fofoa'i. Bea fe'uga mo 'enau lalahi
kuo hoko 'ae fa'ahita'u 'oku ma'u-
gata'a ai 'ae faga moa, bea teu
ma'u ai ha ba'aga lahi. Bea teu
fakatau ha kauni fo'ou ki he
faka'ojita'u. ‘E fefe nai hono
lanu ? Koe lanu mata 'abe 'e
hoa mo hoku aga. Bea teu 'ai
'i he katoaga ; bea 'e tokaga lahi mai 'ae kau talavou, ka 'e
'ikai teu tokaga age ki ha taha, ka 'oka lau ‘ofa mai teu figo-
figo be mo kalokalo 'o fulitu'a ki ai.”
6


74
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
Na'e behe ‘ae mo'ua ‘o |hono
loto, na'e galo ‘ae hu‘akau; bea ‘i
he'ene behe ke figofigo mo kalo-
kalo na'a ne ‘ai, bea to ‘ae Hina ‘o
foa bea mahua ‘ae hu'akau, bea
mole ai ‘ene ‘amanaki.
‘Oua na'a lau ‘ae fo‘i moa kae
'oua ke fofoa'i.
Koe Febale CV
KOE FAGA BULU MOE KAU TA BULUMOKAU
‘Oku lau, tokua, na'e tu'utu'uni ‘e he faga Bulumokau ke
te'ia ‘ae kakai na'e faiva ‘aki ‘a honau tamate'i. Koia na’a
nau fakataha ‘o nau faka'alo honau nifo ke majila ; kae
‘iloage na'e lea mai ha fu'u Bulumokau motu'a ‘aubito.
“ Kaiga, fakakaukau mu'a ki he me'a ‘oku tau teu fai. ‘Oku
mo'oni ‘oku fa'a tamate'i kitautolu ‘e he kakai ni: ka ‘oku
nau boto hono fai, bea ‘oku ji'i ‘ae mamahi. Ka ne ogo te tau
lava'i kinautolu, ka ‘e fai be hotau tamate'i: he tala'ehai ‘e
tuku ‘e he kakai ‘enau fie kai bifi, bea ko hotau gaohi ‘e
fakamamahi ‘aubito.”
‘Oku lelei mu'a ke kataki ‘ae kovi ‘oku 'ilo, ‘i he hola ki ha
me'a ‘oku ta'e ‘ilo hono aga.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
75
Koe Febale CVI
KOE OGO HINA
Kuo to ha fu'u 'uha 'i ha botu, bea lomaki 'ae fonua ; bea
na'e tekina hifo ha ogo fu'u Hina, 'aia na'e ukamea 'ae taha,
kae 'umea 'ae taha. Bea lea 'ae Hina Ukamea ki he Hina
'Umea, ke 'oua te ne manavahe ka ne nofo ma'u 'i hono
tafa'aki bea te ne malu'i ia.
Kae tali 'e he Hina ‘Umea, “ 'A ! ko koe be 'oku ou mana-
vahe ki ai, he ka ta ka febaki, ko au be 'e kai me'a kovi.”
'Oua na'a ke fakau 'i ha malohi; he ka baba'ivale ke kovi,
ko koe be 'e tu'utamaki.
Koe Febale CVII
OEK FAITO'O MO 'ENE MAHAKI
Kuo fuoloa 'ae fuavai 'e ha tagata Faito'o ki ha mahaki,
ka na'a ne bekia. Bea 'i he fai 'oe butu na'e 'alu fano 'ae
Faito'o 'o lau ki he kaiga, 'o ne behe, " Ka ne tuku 'e ji'i
tagata'eiki 'ene inu kava, bea tokaga lelei ki hono jino, bea
fai 'a e mo e, behe 'oku ne kei tu'umalie.”
Kae tali 'e he kaiga, " Koe'uma'a ho'o lau behe eni, na'a ke
mei lea ki ai 'oku kei mo'ui 'ae tagata ke ne fai.”


y6
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
Koe Febale CVIII
KOE FAKATAHA 'AE FAGA KUMA
"Oku lau, tokua, na'e mamahi 'ae faga Kuma ‘i honau fa'a
tuli 'e he Busi: 'o nau tu'utu'uni ke fai ha fakataha, ke nau
alea be koeha ha me'a 'e lava ai hano ta'ofi. Na'e lahi 'ae
fakakaukau na'e lau kl ai kae 'ikai jia'a ; kae 'iloage na'e lea
ha kuma mui, ke nau tautau ha fafagu 'i he kia 'oe Busi, ke
'iloga ai 'ene ha'u ka nau hola. Na'e malie'ia 'ae Fakataha'i
he lea koeni, 'o nau tu'utu'uni ke fai. Bea toki lea mai ha
motu'a Kuma 'o ne behe, " Malo ji'i fakakaukau ‘ae matabule
na, bea ka fai 'e 'aoga 'aubito. Ka 'oku ai ha'aku ki'i fehu'i,
be kohai te ne tautau 'ae fafagu ‘i he Busi ? ”
He 'oku kai 'e lau !
Koe Febale CIX
KOE OGO LAIONE
Koe 'aho ‘e taha na'e fakaa'afu 'aubito, na'e fetaulaki ha ogo
Laione ‘i ha ki'i vai. Na'a na tau leva be kohai ‘e fua inu ;
bea koe me'a fakamanavahe 'ena fai ‘o fematematei. Kae
'iloage na'a na vakai ‘oku lolofa mai 'ae faga Vulitua ke
keina ha taha 'e mate : bea na behe leva ke na tuku, he 'oku
lelei mu'a ke na vahevahe 'i he'ena mate 'o hoko koe me'akai
'ae faga manu kehe.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
77
Koe Febale CX
KOE KUSI NAT FAKATO FUA KOULA
Na'e ma'u, tokua, 'e ha tagata ha motu'a Kusi, 'aia na'a ne
fakato ha fua koula ‘i he ‘aho kotoabe. Ka na'e ta‘e toli'a ai
'ae jiana 'i he'ene ha'uha'u taha, 'o ne fakakaukau ke tamate'i
'ae Kusi ka ne ma'u leva hono kotoa. Bea ne fai; ka 'i
he'ene tafa'i ia—ta 'oku tatau mo ha Kusi kehe.
'Oua 'e tagi ke ua.


78
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
Koe FebAle CXI
KOE TAGATA FATVA MOE BUAKA
Koe 'eiki Loma ‘e taha na'a ne tokaga ke fai ha katoaga
ma'a hono kakai, bea ne feiga ke teu ia ke lelei. Koia na'a
ne tala ha fu'u koloa ki he Tagata te ne lava ha faiva fo'ou.
Na'e toko lahi 'ae kau faiva na'e ha'u, bea taukave 'e ha taha
'oku ai ha'ane me'a 'oku te'eki ji'i fai 'i ha katoaga. Na'e
ogoogoa ‘ae talanoa koia, bea ‘i he hoko hono 'aho na'e 'ikai ke
hao 'ae kakai ‘i he fale faiva. Bea 'i he tu'u toko taha 'ae
Tagata, 'o 'ikai ha'ane naunau, be ha ni'ihi ke tokoni, na'a
nau ofo 'aubito ‘o nau behe be koeha a'ana 'e fai. 'Iloage na'e
mabelu hifo hono 'ulu, 'o ne humaki hono gutu 'i hono kofu,
'o ne tagi 'o hage tofu be ha ki'i Buaka. Na'e behe 'e he
kakai kuo ne 'aikona ha ki'i Buaka ‘o nau fekau ha ni'ihi ke
'eke ia : bea 'i he ha 'oku ‘ikai na'a nau fakamalie.
Ka na'e tu'u ha Tagata 'e taha ‘o ne behe, " ‘A ! teu liia ia,”
bea naa ne fakaha te ne fai ia 'abogibogi. Na'e toko lahi 'ae
kakai na'e ha'u ke mamata ‘i he'ena fe'auhi: ka 'i he te'eki
fai 'ae me'a, kuo to honau loto ki he Tagata faiva ka nau
fehi'a ki he Tagata 'e taha. Na'e fuofua fai 'e he Tagata faiva.
bea nau tue fakamanavahe. Na'e toki tu'u mai 'ae Tagata 'e
taha kuo ne ‘aikona ha ki'i Buaka, 'o ne la'uji hono teliga ke
ne tagi. Ka na'e kaila 'ae kakai 'oku mama'o 'aubito moe
Buaka 'a 'ene fai, bea koe Tagata faiva be ‘oku lelei. Bea
toki to'o 'e he Tagata 'ae buaka mci hono kona 'o ne behe
“ Malo 'ae fakamau ! ”


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
79
‘ae Kuli 'ae tagata'eiki moe Kuli "a
hono kaiga, 'o ne behe ki ai ke ne ha'u ke na katoaga foki
kinaua. Bea 'alu 'ae Kuli 'ae kaiga ki he banitele 'o ne
lelei'ia 'i he'ene jio ki he teu, bea ne behe 'i hono loto, " Hono
'ikai koe monu'ia au 'i he'ete ta'imalie 'i he me'akai 'a hou'eiki!
Teu kai halafaki na'a 'ikai ma'u ha'aku tokoni 'abogibogi.”
Bea lolotoga 'ae mo'ua hono loto 'i he fakatu'amelie, na'e
tavilivili hono iku : bea jio ki ai 'ae kuki, bea 'i he'ene 'ilo
koe fo'ou, na'a ne buke 'o li'i he tuba.


8o
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale CXIII
KOE TAGATA MO 'ENE FAGA KOJI
Koe 'aho 'e taha na'e 'alotamaki, bea na'e lahi 'ae sinou ;
bea nae fakateka 'e ha Tagata 'ene faga Koji ki ha ‘ana ke
malu ai. Ka na'a ne 'ilo ai ki ha faga koji kaivao, bea ne
behe ke tuku 'ae faga Koji a'ana ke kumi ‘enau kai, ka ne li
ki he faga Koji fo'ou 'ae lou'akau kuo ne ha'u moia, ko 'ene
mahalo te ne ma'u ai kotoabe. Ka 'i he mole 'ae sinou na'a
ne 'ilo kuo mate 'ene Faga Koji a'ana, bea kuo hola ki he
vao 'ae faga Koji kehe, bea ne foki ki 'abi kuo ‘ikai ha'ane
me'a.
Koia 'e ta'e tokaga ki he kaume'a mu'a, koe'uhi ko ha taha
fo'ou, ke 'oua te ne ofo kabau 'e faifai bea mole fakatou'oji.
Koe Febale CXIV
KOE TAGATA KUBEGA
Tokua na'e 'alu ha Tagata ki ha vaitafe ke fai kubega :
bea hili 'ene a'au 'ae kubega na'a ne lutu 'ae vai ke sese'e 'ae
ika ki ai. Bea 'alu age kiate ia ha toko taha na'e nofo ofi
ai, 'o ne valoki'i ia 'i he'ene kele'i 'ae vai. Bea tali 'e he
Tagata, " ‘A, koe me'a bago 'oku kovi 'eku gaue kiate
kimoutolu ! ka ne ogo e me'a ke fefe—koe me'a eni 'oku ou
mo'ui ai.”


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
8l
Koe Febale CXV
KOE FAGA BOTO HONAU TU'I
'Oku lau, tokua, na'e fiu 'ae faga Boto 'i he'enau
mo'ui fa'iteliha be 'o 'ikai hanau agi. Bea na'e ai
ha 'aho na'a nau fakataha ai 'o nau kole kia
Jiubita ke tuku mai hanau Tu'i,
hei'ilo 'e 'ajili lelei ai 'enau mo'
Na'e 'ilo 'e Jiubita honau aga,


82
KOE G. FEB ALE 'A ISOBE
ne li hifo ki he vai na‘a nau nofo ai ha fu'u botubotu'i 'akau.
Na'a nau ilifia ‘i he fu'u ba'ufu 'ae me'a : na'e uku ni'ihi 'i he
vai bea toi ni'ihi ‘i he kele, bea na'e fuoloa moe 'ikai fa'a
haga ha taha ki ai.
Bea na'e faifai bea mabuna hake ha Boto 'e taha 'o fakajio
ki ai; bea fuoloa age bea fakato'oto'a ha ni'ihi 'o kakau age :
bea 'i he'enau vakai 'oku 'ikai ke gaue na'a nau hobo 'o tu'u ai.
Bea 'i he mole 'enau malu'ia na'a nau kamata fehi'a ki ai, bea
nau kole kia Jiubita ke fakamolemole kae 'omi ha tu'i 'oku
ne o'i me'a. Bea tali 'e he 'otua 'enau kole 'o ne fekau age ha
Motuku ke bule 'i he ano.
Bea 'i he a'u ki ai 'ae Motuku, na'a ne haga leva 'o keina 'ae
faga Boto bea na'e mole 'ae toko lahi. Bea nau kole kia
Jiubita 'i he'enau mamahi ke ne 'ofa 'o 'ave honau tu'i: kae
tali 'eia " ‘E ‘ikai, he ko homou fo'ui be, bea te mou 'ilo ai
'amui ke fiemalie 'i homou aga na'a mou tubu ai, bea
'oua na'a tagi ki ha me'a kehe.”
Koe Febale CXVI
KOE ASI NA'E LAUGA
Na'e tu'umalie 'aubito ha Asi 'e taha, he koe manu 'ae
tagata na'e goue ofi mai bea na'e ji'i ‘ene me'a ke fua. Ka na'a
moe ki'i gaue’koia na'a ne lauga be, 'o ne kole kia Jiubita ke
bule ke ne nofo ki ha tagata kehe. Na'e 'ita 'a Jiubita 'i he'ene
lauga, 'o ne tuku ia ki ha tagata tufuga ibu. Ka na'e mamafa
'aubito 'ae g. kavega na'a ne fua: bea na'a ne ogojia 'o ne
toe kole kia Jiubita ke tokoni. Bea o'i 'e he 'otua ha tufuga
ki'li'i man'u ke fakatau ia. Na'e fakautuutu ai 'ene mafajia,
kae'uma'a na'a ne vakai 'ae g. kili'i asi 'i he me'a na'e gaohi.
Bea koe 'aho 'e taha na'a ne to'e 'o behe, " Ta koe toki mala'ia


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
83
au, na'aku lauga 4 he'eku gaue ki he ogo tagata'eiki miTa,
'aia na'e ji'i: ka koe tagata ko'eni 'oku ne fakaogojia au 'i
he 'eku mo'ui, bea na'a mo 'eku mate te ne gaue 'aki hoku
kili.”

Koe Febale CXVII
KOE KULI MOE KAIHA'A
Kuo kaka ha tagata 'i he
"a, ko 'ene ha'u ke kaiha'a, ka
na'e 'ilo ki ai ha Kuli 'o ne
kalou mai. Na'e li age ki ai
'e he tagata ha me'akai ke ne
tuku 'ene kalou; kae behe
'e he Kuli, " Fei mo 'alu ! na'a-
ku mahalo kovi kiate koe 'i ho'o fua ha, ka 'oku ou 'ilo bau
ki ai 'i ho'o 'omi me'akai.”


84
KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
Koe Febale CXVIII
KO JIUBITA MOE BI
‘Oku lau, tokua, na'e buna hake ha Bi ki he lagi, ‘o ne ‘atu
kia Jiubita ha honi ko ‘ene feilaulau. Na'e lelei'ia ai ‘ae ‘otua
‘o ne behe ke nc kole ki ha me'a kae ‘atu. Bea hu ‘e he Bi ‘o
ne behe, “ ‘E Jiubita Lagilagi, ‘akoc na'a ke gaohi au, ke ke
‘omi ki ho‘o tamaio‘eiki ha huhu, koe‘uhi ka ha‘u ha taha ke
kaiha‘aji ‘eku honi, keu tamate‘i ia.”
Na'e mamae ‘a Jiubita ke ‘atu ia telia ‘ae tagata, bea ne
folofola mai “ Ten tali ho‘o kole bea te ke ma'u ha huhu ke
tui ‘aki ho g. fili: ka ko'eni, ‘oka kc ka huhu ‘e mamahi
mo'oni ho fili, ka te ke mate ai koe.”
Koia ‘oku ne kole ha kovi ma'a ha taha kehe ‘oku ne kole
ha kovi ma'ana.
Koe Febale CXIX
KOE TULIMANU MOE TOUTAI
Koe ‘aho ‘e taha na'e foki ha tagata mei he'ene tulimanu ‘o
na fetaulaki mo ha Toutai mo ‘ene koto ika. Na'e ‘umiji ‘ae
Tagata Tulimanu, bea ‘uakai manu ‘ae Toutai, bea koia na'a
na fetogi 'ena me'a. Na'a na toe fetaulaki ‘abogibogi ‘o na toe
fai, bea behe be ‘o fuoloa. Bea fakaaga ki ai ha toko taha
na'e jio ki ai, ‘o ne behe, “ Koeha ‘oku na fai behe ma'uaibe,
he te na fiu bea taki taha manako ki he'ene me'a mu'a.”


KOE G. FEBALE ‘A ISOBE
85
Koe Febale CXX
KOE MOTU'A LAAKE MO ‘ENE FANAU
"Oku lau na'e ai ha fagaga Laake na'e nofo 'i ha goue uite
'aia kuo meimei motu'a : bea koia ‘oka ‘alu ‘ae Motu‘a Laake
ke kumi kai na'a ne na‘ina‘i ki he‘ene Fanau ke nau ‘a bea
fakamatala kiate ia ‘ae g. me'a kotoabe ‘e hoko.
Lolotoga ‘ene mama'o na'e ha‘u ‘ae Tagata'eiki ke vakai
‘ene ta‘u, bea na'a ne behe, “ ‘A ! 'e lelei ke tala leva ki hoku
g. kauga'abi ke nau ha‘u ‘o tokoni ke tu'uji ‘eku ta'u.” Bea ‘i
he foki mai ‘ae Motu'a Laake na'e fakaha ‘e he Fanau ‘ae
me'a kuo nau fanogo ki ai, ‘o nau kole ke ne hiki leva kinautolu.
Kae tali ‘eia “ Kei tuai be ; kabau ‘oku ne falala ki hono g.
kauga'abi ‘e ‘ikai tu'uji vava ‘ene ta'u.”


86
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe 'aho na'e hoko na'e toe ha'u 'ae Tagata'eiki, bea 'i he'ene
vakai kuo te'eki ai ha'u ha taha na'a ne tafoki age ki hono
foha 'o ne behe, “ Kuo motu'a 'aubito 'ae uite, bea 'e 'ikai te
tau fa'a tatali ki hotau g. kauga'abi: 'alu koe 'o tala ki hotau
g. kaiga ke nau kataki mai 'abogibogi.” Na'e manavahe
'aubito 'ae faga ki'i Laake, bea 'i he foki mai 'enau fa'e, na'a
nau fakamatala ki ai 'o tagi ke nau hiki. Kae tali 'e he
Motu'a manu ke 'oua te nau manavahe, he 'oku 'i ai 'ae ta'u
'ae kaiga ke tu'uji, bea 'e 'ikai te nau fa'a tokoni.
Bea toe ha'u 'ae Tagata'eiki 'abogibogi; 'o ne vakai kuo
kamata gagana 'ae tega'i uite, bea kuo 'ikai ha taha. 'O ne
behe ki hono foha, " 'Oua na'a tau toe tatali ki ha kaiga be
ha kauga'abi, ka ke 'alu koe 'o uga ha kau gaue, bea te tau
haga kitautolu 'o kamata 'abogibogi.” Bea 'i he fakaha 'e he
faga ki'i manu 'ae me'a kuo nau fanogo ki ai, na'e behe 'e he
Motu'a La’ake " Tau o leva, he ka behe 'e ha tagata te ne
fai 'eia 'ene gaue, 'o 'ikai tuku ki ha ni'ihi kehe, kuo bau
ke fai.”
Koe Febale CXXI
KOE LAIONE MOE TUTU'U
'Oku lau na'e 'eve'eva ha Laione 'i he matatahi 'o ne 'ilo
ki ha Tutu'u, 'o ne behe ke na kautaha : koe'uhi, tokua, koe
tu'i ia 'oe faga manu, bea koe Tutu'u koe tu'i ia 'oe ika, bea
'oku totonu ke fetokoni'aki 'ae g. tu'i. Na'e loto ki ai 'ae
Tutu'u. Fuoloa ji'i atu na'e mo'ua 'ae Laione 'i he tau moe
fu'u bulu, bea na'a ne ui 'ae Tutu'u ke tokoni. Na'e feiga ‘ae
Tutu'u ke tali, ka na'e 'ikai te ne fa'a fai ha me'a ko 'ena
'i 'uta ; bea 'ita ai 'ae Laione 'o ne behe kuo ne kaka. Kae
tali 'e he Tutu'u " 'Oku 'ikai ko au 'oku kovi, ka ko hoku aga.”
Ka tau ka kumi ha tokoni, ke tau vakai ha ni'ihi 'oku loto
mo mafai foki.


KOE G. FEBALE 'A ISOBE
87
Koe Febale CXXII
KOE TAMA IFI TALUBITE
Na'e fakahoko 'ae tau, bea na'e faifai bea mo'ua 'ae Ifi-
talubite. Na'a ne kole fakamatoato ke 'oua te nau tamate'i
ia, he na'a ne behe " Tala'ehai kuou tamate'i ha taha, be fai
ha.me'a ka koe if! be/' Bea tali 'e he ogo jiana kuo na
buke ia " Koe me'a koia te ke mate ai; he ne ogo 'oku 'ikai
te ke te'ia 'ekoe ha ni'ihi, ka kuo ke o'i ha kakai kehe
ke fai ”
'Oku kovi tatau 'aia 'oku o'i bea moia 'oku fai.


88
KOE G. FEBALE 'A ISOBE
Koe Febale CXXIII
KOE FAGA BI MOE FAGA TALONE
'Oku nonofo 'ae Talone moe Bi, bea 'oku na fa'ahiga, ka
'oku ‘ikai ke gaue 'ae Talone. Ka ne ogo ia, ka 'oku lau na'a
nau fakakikihi moe Faga Bi, 'o nau behe 'oku 'anautolu 'ae
honi. Koia na'a nau 'alu ki he manu koe Uasibi, he koc
fakamau ia. Bea na'e 'ilo 'eia honau aga 'o ne behe " Ko'eni
'oku mou fai tatau 'aubito 'i he aga 'o homou jino moe lanu
moe me'a kotoabe, bea 'e faigata'a ki he kakai ke fakamo'oni
be kohai. Bea koeni ‘eku tu'utu'uni, ke mou taki taha gaohi
mai ha honi mo hono 'ai'aga, bea teu toki 'ilo be kohai 'oku
fai tatau 'ene gaue boa moe me'a ko'eni 'oku mou fakakikihi
ai.” Na'e loto 'aubito ki ai 'ae faga Bi, ka na'e ‘ikai loto ki ai
'ae Faga Talone : bea na'e toki behe 'e he Fakamau, " Ta 'oku
mahino leva 'aia ‘oku a'ana 'ae honi: koe Bi be.”
Koe Febale CXXIV
KOE KAUTAHA 'AE LAIONE MOE ASI
Na'e kautaha 'ae Laione moe Asi ke tulimanu. Na'e faifai
bea na o ki ha 'ana na'e 'i ai ha faga koji; bea na'e nofo 'ae
Laione 'i he gutu 'ana, kae 'alu 'ae Asi ki loto, 'o ne tagi mo
'aka fano ke 'alu ki tu'a 'ae faga koji kae ma'u 'e he Laione.
Bea 'i he'enau 'oji mai ki tu'a, na'e hu atu moe Asi, 'o ne behe
age ki he Laione, " Hono 'ikai malo ‘eku fai, mo 'eku fakahe'e
mai 'ae faga koji ! ” Bea tali 'e he Laione—“ 'Oku mo'oni,
talaatu neu mei manavahe 'i ho fu'u leo, ka no tae'oua 'oku
ilo'i koe koe Asi be.”