Citation
Vita Sanctorum Stephani regis et emerici ducis

Material Information

Title:
Vita Sanctorum Stephani regis et emerici ducis ad fidem codicum seculi XII, XIII, et XV-I recensuit, nonnulla eiusdem aetatis monumenta
Series Title:
Historiae hungaricae fontes domestici : Pars I, Scriptores ; 1.
Creator:
Mátyás, Flórián, 1818-1904
Matyas, Florian, 1818-1904
Place of Publication:
[s.l.]
Publisher:
Quinque-Ecclesiis
Manufacturer:
Michaelis Taizs
Publication Date:
Language:
Latin
Physical Description:
iv, 236 pages : facsimile ; 24 cm.

Subjects

Subjects / Keywords:
Stephen, King of Hungary
Stephen I, King of Hungary, 975?-1038 ( LCNAF )
Stephani I, Hungarorum Regem, 975? -1038
István I, a magyar király, 975? -1038
Hungary -- Kings and rulers -- Biography ( LCSH )
Magyarország -- Királyok és uralkodók -- Életrajz
Hungaria -- Reges et principes -- Biographia
Stephanus, Sanctus, Hungarorum Regum, 975?-1038
Genre:
Biography
Életrajz
Biographia
Temporal Coverage:
975 - 1038
Spatial Coverage:
Europe -- Hungary
Európa -- Magyarország
Europa -- Hungaria
Coordinates:
47 x 20

Notes

General Note:
disquisitionesque criticas adiecit M. Florianus.
General Note:
"Typis Michaelis Taizs" -- cover title page. Taizs was known to be a printer based in Leipzig.
General Note:
VIAF (name authority) : Mátyás, Flórián, 1818-1904 : URI http://viaf.org/viaf/27053628/
General Note:
LCNAF (name authority) : Mátyás, Flórián, 1818-1904 : URI http://id.loc.gov/authorities/names/no99078822
General Note:
VIAF (name authority) : Stephen I, King of Hungary, 975?-1038 : URI http://viaf.org/viaf/100194460/
General Note:
LCNAF (name authority) : Stephen I, King of Hungary, 975?-1038 : URI http://id.loc.gov/authorities/names/n50081475 http://viaf.org/viaf/100194460/

Record Information

Source Institution:
SOAS University of London
Holding Location:
SOAS, University of London
Rights Management:
This item is licensed with the Creative Commons Attribution, Non-Commercial License. This license lets others remix, tweak, and build upon this work non-commercially, as long as they credit the author and license their new creations under the identical terms.
Resource Identifier:
12874000 ( OCLC )
A.943.903 /40483 ( SOAS classmark )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text
ANCTORUM
ftd fidem codigum seculi xii, xiii, e1
nonnulla eiusdem aetatis monumenta
criticas adiecit
M. FLORIANUS
QUINQUE-ECCLSIIS 1881.
TYPIS MICHAELIS T A I Z S.






HISTORIAE HUNGARICAE
FONTE8 DOMESTICL
PARS PEIMA.
SCRIPTORES.
--


VITA SANCTORUM
STEPHANI REGIS
ET
EMERICI DUCIS.
AD fidem. CODICUM SECULI xii, xiii, ET xv-I RECENSUIT, NONNULLA
EIUSDEM AETATIS MONUMENTA, DISQUISITIONESQUE criticas
ADIECIT
M. FLORIANUS.

QUINQUE-ECCLESIIS 1881.
TYPIS MICHAELIS TAIZS,




PRAEFATIO.
Fontes historiae hungaricae domesticos constituunt: I. Scri-
ptores rerum hung-aricarum, II. praeter alias antiquitatis reliquias
Monumenta diplomatica et politica, praecipue seculi XI? XII et XHI-i.
"Nos hoc volumine scriptorum antiquissimos proferemus, qui
memoriam sanctorum Stephani et Emerici posteris prodiderunt.
Hi sunt anonymi tres; quorum duo gesta sancti reg*is, tertius
vitam Eraerici ducis perscripserunt. Quartus est Hartvicus vel Cart-
vicus, qui Leg-endas S. Stephani reg*is in unum conflatas et inter-
polatas postremo in lucem protulit.
Biog*raphorum sancti regis prior Legendam eius minorem,
posterior maiorem confecit. Opus illius integrum, huius extrema parte
mutilum superest in duobus duntaxat diversae aetatis codicibus.
Hartvici codicum magna suppetit copia.
Praeter has tres sancti regis biographias, alia supparis aeta-
tis nondum comparuit. Authenticae librorum scripturae," quas auctor
Legendae minoris in prologo commemorat, habuerint pauca ea, quae
in codice Warsawiensi, Sermonibus Pelbarti et nonnullis Ohronicis
110va de sancto rege praedicantur.
Tribus his Legendis subiunguntur: Excerpta e codice Warsa-
wiensi de vita S. Stephaui regis; Trausumta Capitulorum Albensis,
Yaciensis, et Strigoniensis; Excerpta e Sermonibus Pelbarti oratoris
sacri sub flnem seculi XV-i; Lectiones et carmina e Breviario et
Missali eiusdem seculi depromta; Excerpta denique e Vita S. Adal-
berti martyris, quae ad illustrandam sancti regis historiam con-
ducere videbantur.
Adduximus porro raonumeuta quaedam literaria, initio regimi-
nis S. Stephani, ut fama fert, confecta: Epistolam nempe Silvestri
II. pontiflcis ad Stephanum dataai, et Privalegiuin eiusdem regis
monasterio S. Martini supra Panuoniam sito concessum. Quibus ad-
nectendum duximus: Opus ipsi S. Stephano tributum, de instit.utione
morum ad^filium Emericum; et Leges eiusdem sancti regis.


II
Leg-es has consequitur Yita S. Emerici ducis, quani illustraiit
excerpta e sermonibus Pelbarti, Lectionesque et carmina e Breviario
et missali seculi XV-i descripta.
Disquisitiones nostras criticas de contextu aetate et fide co-
dicum supra laudatorum, de auctore demum libelli ad Emericum
ducem nomine patris script-i, in illorum gratiam adiecimus, qui his-
toriam hung-aricam, inscitia partim scriptorum fabulis scatenteni,
partim data opera depravatam, ad veritatis regulam conformare, et
nativo suo nitori restituere conabuntur.
Parum quidem est quod in hac parte praestitimus; sed si
primis hisce conatibus excitati doctiores plura et meliora repererint,
in hoc investigandi et perscrutandi negotio nos non plane frustra
fuisse arbitrabimur.
Bestat ut de apparatu literario, quo in hac editione ador-
nanda usi sumus, pauca dicamus.
I. II. Manu scriptum exemplar utriusque Legendae S. regis
monasterii S. Crucis in Austria 0. Cisterciensis diligenter inspexi-
mus, et cum editis doctorum virorum Endlicher et Wattenbach con-
tulimus. Codicis Mellicensis editione anni 1781. usi sumus, quam
satis accuratam fnisse, per editorem Antonium Mancini, in praefatione
libro praefixa docemur.*) Contextum et divisionem in capita dedimus
ipsius codicis Sancrucensis. Yarias lectiones adposuimus supra lau-
datarum editionum, codicis Pestiensis, et ceterorum Hartvicianorum,
ubi consentiunt. Subdivisionem in paragraphos ex editione Eudliche-
riana adoptavimus.
III. Codicum Hartvici optimus et vetustissimus est Pestien-
sis Musei Nat. Hungarici, olim Francofurtanus; cuius contextum cum
suis mendis et repetitionibus expressimus. Addidimus scripturae huius
codicis specimen lithographicum.
*) Titulus libri: Primi Hungarorum regis apostolici S. Stephani
vita e pervetusto codice MS. celeberrimi monasterii Mellicensis excer-
pta. Posonii. 1781. pp. 56. In praefatione: Non scribendi modo ratio-
nem, sed ipsas quoque interpunctiones ac menda MS-i in codice occur-
rentia retinere studui, ut ea mihi a Cl. P. Beda Schuster 0. S. B. ex
autheiitico submissa fuerunt; quae correcturus eram, nisi codicis aucto-
ritati integre consultum voluissem."


III
Fragmenta codicis Warsawiensis et Yitae S. Adalberti par-
tim ex editione Pertziana, partim e Bielowskii Tomo I-mo Monumen-
torum Poloniae; Transumta Capitulorum de decimis, ex ipsis
autographis; Excerpta vero e Sermonibus Pelbarti, Lectiones
denique et carmina ex editis seculi XY-i et XYI-i descripsimus.
Omnes codicum vitam S. Stepliani continentium varias lectio-
nes his siglis consignavimus.
Cors. Codex bibliothecae Canoniae Praemonstr. de Corsen-
donk in Brabantia, ex editione Georgii Pray. a. 1771.
Cr. Editio Cracoviensis Leg-endae sanctorum in Lombardica
historia non contentae. 1511.
E. Endlicher. Rer. hungaricar. Monumenta Arpadiana. San-
galli. 1849.
H. Omnes codices Hartviciani.
L. Cod. Lunaelacensis bibl. Caes. Yindob. sec. XY-i n-o
3662. signatus.
M. Cod. bibl. inonasterii Mellicensis in Austria, sec. XY-i.
Edidit Antonius Mancini Posonii. 1781.
P. Cod. Pestiensis Musei N. Hungarici, sec. XHI-i.
R. Cod. monasterii Runensis in Stiria, sec. Xlll-i. n-o
69. signatus.
S. Cod. monast. Sancrucensis in Austria, sec. Xll-i.
T. Cod. Tegernsensis bibl. regiae Monacensis sec. XY-i n-o
18,624 signatus.
V. Cod. Yindobonensis bibl. Caesareae sec. XIY-i n-o 832.
signatus.
W. Editio doctissimi viri Wattenbachii apud Pertz SS. XIII.
pp. 222. et sqq. Ubi vero nulla litera ponitur H. intelligitur.
IV. In Epistola Silvestri Il-i italicis literis scripsimus ea,
quae acerrimi etiani authentiae propugnatores interpolata esse
concedunt.
Y. Privilegium regium anni 1001. ex ipso autographo de-
scripsimus, lineas numeris signantes. Yariae huius diplomatis lectio-
nes: Numero 2. ex apographo monasterii S. Martini, an;ii ut videtur
1239, in libro dicto rubro. 3. E transumto Andreae regis anni
1213. 4. E transumto Innocentii et Honori III. pontificum. 5. E
transumto Grregorii IX-i sunt adscriptae.


IV
VI. Institutionis morum ad Emericuni ducem contextus e
codice chartaceo sec. XV-i n-o 3455. rec. 1125. biblioth. Caes. Vin-
dobonensis est expressus, cum variis lectionibus codicis Kollariani
deperditi, quem describi curaverat atque ediderat 111. episcopus Igna-
tius de Batthyiiny Legg*. eccl. T. II. pp. 48. sqq. Varias porro prae-
bet lectiones editio Sambuci anni 1581. ad calcem Historiarum Bon-
ftnii. Literis K. et S. signantur ita, ut ubi litera non ponitur Sam-
buci editio intelligatur.
VII. Legum S. Stephani regis libros duos dedimus e codice
Admontensi; cuius fide dignum exemplar Pestini in bibliotheca Aca-
demiae Sc. Hungaricae constat foliis octo, signaturque numero inter
codices latinos 24. Varias lectiones adposuimus e codice Kollariano
deperdito, olim bibliothecae. Caes. Vindobonensis, n-o 414. signato,
in cuius extrema pagina haec legebantur: Anno domini MCCCCVI.
die XVII. mensis Aprilis completus est iste liber rationalis ad glo-
riam Dei et mandatum domini Magistri Iohannis de Buda, Cano-
nici ecclesiae Strigoniensis et archidiaconi Borsiensis." Leges hae in
editione Batthyaniana II. pp. 5468. leguntur. E codice porro
dicto Turocziano chart. seculi XV-i. eiusdem bibliothecae n-o. 3455.
Ex editione denique Sambuci anni 1581. Signantur literis K. T. S.
Hic cum laude nominandus est nobis etiam vir doctus Steph. La-
dislaus Endlicher, e cuius egregio de legibus S. Stephani opere
rnultum profecimus.
Legenda S. Emerici. Cum brevis haec narratio historiam
gentis paucis attingat, interpolatores a depravando eius contextu, si
prologum et peregrinationem Almi ducis excipias, manus abstinuerunt.
Exemplum dedimus codicis Lunaelacensis chartacei seculi XV-i bi-
bliothecae Caes. Vindobonensis; cum quo facit Tegernsensis biblio-
thecae regiae Monacensis eiusdem seculi. Varias lectiones ex editio-
nibus: Veneta a. 1498. et Cracoviensi a. 1511. congessimus.
Et haec quidem hoc volumine; daturi Chronicorum Hun-
gariae maiorum et minorum contextum, cum disquisitionibus criticis
de aetate et ftde auctorum, si ut studium et diligentia scriptori supe-
rant, sic subsidia necessaria editionem molienti 11011 defuerint.


VITA 8. 8TEPHANI REGI8.
L
Legeiula m i 11 o r.
CAPUT I.
1. Cuni intelliganuis sanctoiaiin morita in libro uite
seripta A)a) et memoriale eorum ooram domino in seeulaA)
uere saluberrimum asserimus, ali.cj_ni.cl in exemj)lum de vita
et aetil)us bonoruin, ad sueeessormn propaibnem") seriptis
emanasse. ipsi tideliter }>ro eliristo eertauerunt. et feli.ci.ter
]>ro eertamine eoronati sunt. nos si laboris eorum imitatores
eftieiamur, sieut Paulus dieit, liefed.es (juidem dei erimus,
eolieredes autem Christi.0) martyrum:i) agonibus mater
eottidie4) eeelesia eoronatur, eonfessorum tidelibus lueris
re])aratur? tantis(|ue perornata fulgoribus eirea uoiubilem
orbis axem splendeseit. multa eoriun gloriose'1) eertamina
mundus olim liabuit qug uetustate temporum elausa tide-
lium memori^ 11011 sunt eommendata, quia uane6)d) saero
cairuerunt. sed de antiquis, qu£ iam eomprehendi neque-
unt, omittentes, seimus enim ([uoniam laus eorum ante
deum in7) sempiternum 11011 ueteraseet, ad ea quibus sermo
texitur, ueniamus.
2. Sanetissimi confessoris Stephani, ineliti uidelicet
Pannomoriun regis uitam actusque, sieut tideli et ueraci
relatione8) tunc temporis inuentum9) accepimus, digimm
ascripta M. 2) progeniem. M. 3) martirum. M. 4) quotidie.
M. 5) gloriosa. W. 6) uate W. E.7) in. oin. M. E.8) religione. M.9) uiuen-
tum.W.il) quorum nomina sunt in libro uitae. Philip. 4, 3. b) me-
morialecoramdomino inaeternum. Exod. 28, 29.c)Rom. 8, 17.a) omnes
illacrimabiles argentur ignotique longa nocte, carent quia vate sacro.
Hor. od, IV, 9.
l


et honorificuun duxinuis ])osteritati tnmsinittiMv. iht dootcis
ooinpositasqiu1 grammaticorum linoas, nut j)liiloso])lionLin
inteiprotatorunn') seu so])hystiea") aeninina imitamur, (|iiia
stultuni3) est in altum nauigare, si non ]>ossit ad poitum
transmeare. illi ista autumant, (jui seeunduni poetieas ta-
Inilas jiegaseo4) fonte potnti sunt, (jiii se somniasse inter
saera jnirnassi j gloriantur, horum sapientia ex uanitate in
uanitatem euanuit, et ex ea nihil tructus ad ])roteetum
sui eapientes stulti taeti sunt. uos autem intelligentes,
(juod seriptoris al) ore souat, pusillanimitati eius eedite,
(juia cjuod a tidelihus auditu didieit. reeitat. certe non
equum15) onus uirihus suis eonsiderat. eum j)rorsus eaivat
lueida faeundia, et hene eapaci intelleetu. j)resertini uere-
tur suj)er emulatorum morsihus, cjui sua negligenter eom-
ponentes, aliorum serijita. laniant. ergo lieet autentieas')
libroruni serij)turas reuoluatis, tamen hee hreuiora legite,
et si (|uid ahnornie, si minus neritis rustieitati eius j)areite.
o. Itiicjue eum diu harhariea gens lumgarorum errore
infidelitatis su? teiHMvtur, et ritu gentilium uanas saerile-
gasque sujierstitiones sequeretur, j)laeuit miserieordie sa-
luatoris dei, tinem peeeatis eorum ponere, ut eessante
diaholiea illusione, saltem reliqui^ gentis huius saluarentur.
nam quasi lumen de tenebris, heatissiinum regem Stepha-
num suseitauit, (juem iuxta eatholie^ tidei ueritatem eru-
ditum ad prcparandum sihi pojmlum aeeejitahilem dispo-
suit. hie Strigoniensi oppido natiuitatis exordiuni halvuit,
et jvuer adhue seientia grammatic^ artis acl phaie imhutus
est. pater eius rex quidem, sed priniuni gentilis fuit. pos-
tea illustrante sjviritus saneti gloria, uit£ et ui^ lumen
agnouit, euangelieam8) institutionem seeutus ad imagineinl))
ueritatis jieruenit. interim 1()) autem diuinis e.onsjiectibus se
prohahilem reddidit, ut omiuvs militie suq eomites ad ueri
b interprrtatioues. W. a) sophistica M. 3) statutuiu M. 4) pe-
gasio. W. 5) parnasi. M. 6) equum M. 7J autheuticas. M. 8) euange-
licaiuque. M. W. 9) ymaginem. M. 10) intantum. H. W.


dei ciiltm-aii) conuerteivt. cjuos uero aliene uie seetatores
rejierit minis terroriI)us(]iie suhiugauit. (|ui eum iam senes-
eeret, resolutioiumH|ue sui corporis iininiiHMV sentiivts filio
arce ivijni suhlimando uxorem nohilissimanu ex latissima
romanoimm iinperatonnn prosapia (lei-inatani') cluxit. interea
rex cliristiani noininis amator, (lebitum soluens mrturc
concessit. (|ui ut credimus, per conlessioneni deitatis glo-
rianr pterne (elicitatis conscHmtus (\st.
4. Post cuius obitum Ste|)hanus adlmc puer. lauore
principum et ])lebis in regni solium laudabiliter ])rouectus
ardentiori animo ueritatis cepit propagatov existere. (juia
(piamuis pueritie"'*) annis tloreivt, 11011 tamen cor in ore,
sed (>s babebat in corde.4)a) Scripfurarum diuinarmn, (|ui-
bus adprinmnr1) tlagvabat, non innneinov, iudieium et iu-
stitiam ante oculos") proponebat, iuxta illud Salemonis,7)
aiuliens sapicms8) sapientior erit, et intelligens gubernacula
possidebit.1') non pvoponeliat ante oculos!)) reni iniustain
tacientes. (4 consiMitientes, sed in onmibus mandatis dei
fidelis dis])ensatorc) existens, apud se cepit meditari, ut
si ])o])ulum iam jividom baj)tisinatis conseci-atione renatiun
absque disci])Jina diniitteret, tacile ])ost errorem uanitatis
sup itermn conuerteretur. luinc secundum ecelesiasticam
doctrinam instituens, iiiguin et legeni disciplinp subpositis
ceruiciljus adhibuit, omnesipie imumnditias lnalorum pror-
sus destruxit.
(1AIHTfb II.
5. Quidam uero nobilium, (juibus luxus et clesidia
corclis inerat, uidentes quocl assueta coacti reliquissent,
b diriuataiii. M. E. 2) Post obit. uero patris Stepli. adh. ado-
lescens. H.8) adolescentie.4) in cordehab. H.b) adpiime. H.W.l]) in oculis.
H. 7) Salainonis. M. 2. Salamonis. II. 8) disciplinam add. H. tuos
add. M.
il) in ore fatuorum cor illoruui, in corde sapientium os illo-
rum. Eccli. 21. 29. b) audiens sapiens sapientior erit, et int. gub.
poss. Prov. 1. 5. ) Luc. 12. 42.


4
diaLolico instinctu iudioia i'o;j;is ('(YntcMiipsonint, et ad prio-
res uoluntatisl) sne usus auinunn redueentes, eontva euni
anna nionebant. (Hqierunt auteni urbes eius desolari, pre-
dia uastare possessioues depredari, seruos cedere, et ut
eetera sil(Mun reiu ~) insultare. (Mini(|ue deelinaiv nollent a
uia sua peruerScM,:|) uec furor eoruni satiaretur, .ivx4) ipse
eontidcMis de (4(M'iia uirtute, ad superandiunIiostiuni ra-
bieni, euni lnultitudinc1 exeivitus sui proeessit. illis fbrte
diebus urlxMii <|ue) bespr(Mii nuiKMipatur. obsederant, boe
ad uitia7) eius cominouentes. seilie(4 ut ubi aee(\ssus re-
galis8) et conuersatio liabebatur, ibi eonsederent, eilior ing;ressus ad alia presidia oeeupanda inueniretur.
rex'J) diuina ])ivennte elenientia aduersus eos eonsurrexit,
et lii10) iufidi,11) illi uero tantuin in armis eonfidentes
utrinque deeertauerunt. tandcMn12) hostibus uietis et ex
partv eesis, ex parte ea])tis ckt allii>atis ivxl:t) uictor cnni
suis uivtorie signa u) ivportauit. ])ivtcMva 1 ;>) de possessioni-
bus eorum tam in ai>ris quani in nillis sapienter diiudiea-
uit. noii sicM.it quoudain Saul, <|ui d(Miieto ainaleeb, de
spoliis eius doinino [irobilxMite meliora elei>vrat. ex onmi-
bus enini nicliil ad o])ns sui reseruauitl(j), s(>(1 abiens, saneto
eonlessori inartyno17) consecrauit, iu euius Iionore etiani
basilieani eonstruxit. illos auteni et posteros eorum us(jue
in presentein diem seruos cxadesie instituit. postea iinpe-
tratione optiinatuin suoruni consiliuni ee])it, ut tantiun
deeimas ex his que |)ossi(le])ant daivnt, ne aftlieti disper-
derentur a18) terra.
CAPIjT III.
(). Sul)iui>atis p(M,scM|iicMiti.iun se tunuiltibus, et. eon-
b uoluptatis. M. 2) ipsi. H. f) cumque decl. de via sua perv.
nollent. H. f) dux. H. 5) superandam H. 6) uulgo, add. M. H. 7) con-
uitia. M. H. E. W. regal. acc. M. ducalis accessus conversatio.
H. n) dux H. dona. H. 15) (|iiapropter. 1(i) reservans. H. 17J Mar-
tino. M 18) e. M.


5
firniato in pace regni solio, eepit sanete religionis magis
ae{) niagis emnlator existere, oninesque in C1hristo pie ui-
ueutes diligere. eelebritas prudentio apud lilios hoininuni
in niaxinia leuerentia liabebalnr. ereseebat eottidie eeelesia
tideliung et niulti cx diiuMsis niundi ]>artibns audielites
de doetrina eins eontliudiant. duin longe latetjue saneti
dei cultores inultipliearentur, rex ut erat artius bonis ope-
vilms intentus, statuit atria sancte niatris eeclesie anipliare2)
(jiiod et deuotissiine iinplmiit, nam sul) titulo sanete Marie
gioriose uirginis in Alba eiuitate, que ob sj)eeialitatein
nol)ilitatis sue noineu aeecqjit, templum instaurauit, ubi
inter ])lurima distineta:{) genunarum eolore perornata pliy-
lacteria, jirimo ex purissimo auro fabricata, iu opus san-
etuarii intulit. inde ex uniuersis pcMtinentibus sibi tani in
agris quam in uineis partem in oblatioiumi dedit, et ofti-
ei.a elerieoruni illie domino tainulantiuin instituit. perei])i-
ensque laboriosum liddibus esse, si illue ab extei-ioribus
loeis ad missaruin soleninia eonfluenmt, iussit, ut deeem
uillarum populus eeelesiain ediliearet. ad euius dioeesim4)
])ertinereb ne tedio alfeetus niinus rcdigionis sue officium
euraret. (piibus seeundum uite nHMMtiun (kpiseopos et saeer-
dotes preieeit, auetoritate a])ostoliee traditionis erudi-
rentur. nee inulto post alias se eonuertit. eorroboratus uoee
domini dieentis: lueeat lux uestra eoram hominibus, ut
giorilieetur pat(4r uester (pii in eelis est,a) et quosdam ta-
miliarium siiorum liomam adire (hdegit, eominendans ta-
eultates multas niniis, ut ibi in lionore prothomartyris
Stephani eeelesiii fundari deberet. cpiod et ita factum est.
post liee diuisit alia (piibus aeipiirerentur domus, uille
possessiones et eetera talia, (pie ad sumptus ininistroruin
qe(desie pertinent. et singulis annis quanidiu aduixit, 11111-
nera et oblationes s(km])er J) augebat, ne ali(piid extrinseeus
(piqrenmt, (|ui officio sanetuarii preerant. derosolimis etiam
in monasterio quod eonstruxerat, nionialium eonuersatio-
y
b et. W. amplificare. M. :i) distincto. M. W. l) diocesin.
M. 5) superaugebat. M. W. 1L) Matth. 5. 16.


6
iKMii dcstinauit, (|uil)us simili dispusitioiu1 nucussnria prc-
parauit.. 0 ucrc fcliccni Stc])hanuin, <(iii ut ^tcrnam man
sioncm cditicatani hahcrct in c(;lis. scipsuin doniino liabi-
taculum ])rcparabat in tcrris.
CAIHT IV.
7. Sancta dci ccclcsia in pacc collocata, ct cx ro-
mana anctoritatc iusti1 ordinata. gcns bisscuoruin longc a
tidc alicna. ct (juasi bclluina l) stultitia carcns intcllcctiu
jiatric cius continia dcnioliri aggrcssa (\st. rcx ucro illos
antc dics in rcniotis ])artibus ucnatui insistcbat. ut saltim ~)
])ost multas curas ipiibus opijrinudianturali(.piantispcr
intirma mcnibra laxarcntur. cum (M#go ciixxu, mcdiam ho-
ram dici sopori induIg(M'ct. pcr uoluntatcm dci, (|ui ca
(juc futura sunt, spiritu uisionis suc manifcsta ct cognita
tidclibus4) ostcndit, ui(Icd>atr>) astantibus jnvscntialitcr ininii-
cis patric1 hxpii. ct cpiasi cos tcrrcndo protcrrc: cur uana
ucstra cohortc claustra sanctc ccelosic irruinj)cr(k uultis,
cur grcgcm pastoris niagni ct ouilia cius dcsolari ucnistis?
rcccditc, rcccditc, ipiia inipctraui ab impcratorc mco ui-
rum ctu) dcfcnsorcm ct duccm mcum, scilicct martynum,
qui non patictur niorsibus ucstris pascua iustorum lacc-
rari. cuigilans(]uc ix\iwr\ uultu, qui. sua protcrrct nuntia
adcssc manclauit. cui assistcnti, non incc iiujnit lcgationis
caussas cxj)lcrc ])otcris, scd alius, cjui tidclior inucniatur
acccdat. jircsentatuin ikm^o cisdcin ucrbis rcdirc jircccpit.
amoto') ct tcrtio: jicrgc ait adirc lcstina jirojicrc, ct mca
tollens mandata. dic tribuno jilcbis in uIt(M'ioribus nioranti,
ut sc jircuidcat.8) uiros ad pugnam cligat ct") hostium
cuncos, in mc bcllum moiKMitcs propcllat. asccudit illc
uclocit(M'. ad locuin p(M'iiolauit, quod acccpcrat indicauit,
ideni([iic diligcntcr factuni (kst. iam hostis propius adcrat,
iam mcnia, urbis uallaucrat, cuin.Iu) inopina incursio cst,
b beluina. M. 2) saltem. M. E. 3) opprimebatur K. '*) suis.
add. M. E. W. B) videbatur. M. E. W. om. M. W. 7) ammoto.
M. 8) provideab M. E. W. ,J) om. M. E. W. 10) tum. M.


7
fribuiuis cuni copiis suis illuin iim;i(leivt. funo ufrinquo
(lccortnfum usf. isti ])rotoctionc doi rohorati Mccinguntur,
illi innontici sim obligati discinguntur posfrcmo tcrga fui;"C
dcdcnnit, plurcs autcm ') corrucrunt, plures corum in cn-
ptiuitatcm ducti sunt. ccdc ]>cracta. is qui ucncrat, ad
rcgcm2) rc^rcditur ut nuntiarct ci. rox audito cuentu bclli
gratcs habuit omni])otcnti5 qui uictoriam fidclibus suis dc-
dit ox inimicis. niminun credimus supcrna pictate illum
uisitari, (pii nc circumdarctur ah inimicis liboratorom dc
cclis luibcrc mcruit, ut ])rcccdcrct ct custodirct eum, sicut
cnim dcus cliristum suum danid quondam a facic phvlis-
tinorum angclo suo protogontc lihcrauit, ita ct hunc dc manu
])ci'scqucntium crijmit3) duccns ctrcduccms in saluationcm.
CAPUT Y.
8. Kama nominis sui in aurihus sccularium dilfusa,
ct iudiciis oris sui cclcbri laudc ul)i(pic innotcsccntihus
LX uiri hysscnorum, cpiorum supcrius mcntionem liahui-
mus, cum uniucrso apparatu suo, uidclicct auri ct argcnti
copiositatc, nuiltacpic uaricitatc ornaincntorum, currihus
onustis4) parfibus hulgarorum c(u'ivssi "') tcaaninos panno-
niorum appndicndaht.(') at multi seruorunn quorum aninuis
ccrcus') cst flccti in uitiuim malignifatis faccs) succcnsi
ohuiam illis cxicrunt, (piosdain j^ladio ])crcusscrunt, quf
onnuum coruin") fucrant auffcrentcs 1 ) uacuos ct seminc-
ccs rclicpierunt. illi iudicio rcgis (piod 1!) actum, (piiduc
perpessi sunt12) reseruantes, iter (piod cepcrant perege-
runt, ct ad cum usquc propcrantcs, gcnihus13) sc aduol-
ucrunt. quihus uisis, qu^ inquid c.ausa maloruin.14) mi
dominc rcfcrcruntls) nos scrui tui nihil mali machinantos
J) corura. add. M. *) a rege. E. :i) erripuit. M. E. 4) de. add.
H. 3) ut. add. E. W. (i) aprehendant. W. apprehendaverunt E. ad
regem venire volentes terminis pannoniorum appropimpiaverunt. H.
7>) certum. M. 8) facie. M. n) omnia ({uae eorum fuerant H. 10) af-
ferentes. M. n) quid. P. quod acLum quodue. M. 12) sint. H. ly) eius
add. H. u) quae causa inquit. M. H' lf)) referunt. M. H. W.


18
tid audiendaiii iudicioruni tuorum diseiplinani ucniebcunus,
ct quorundain manibus (]uam nol)iscuni tcrel)amus pecunia
a.l)sque delicto omnium nosti'um ablata est. insuper ap-
prehensos1) ceciderunt, et uita uix comite ueniinus ut
muntiaremus tihi. rex ut eivit prudentioris animi, 11011
uultu non uerbis minatus est? sed sustinens ut seribitur:
prudens spiritum reseruat in posterunn'd) misit ocius ad
illum sul) (]uo militabat2) tribimum, ct die constituto,
omnes perditionis illorum uiros iussit conspectibus suis
presentari. actum est ut imperauerat, et ad discutiendum
in presentia sui statuti sunt. quos alhxpiens: cur inquit
lcgcm preceptoriun dci transgrcdicntes, non intellexistis
misericordiam, ct uiros iuuocentie condempnastis? non e-
nim auditores legis. sed transgressores teriendi simt,3)b)
sieut fecistis, ita faeiet dominus uobis coram me.4) aceepta
sententia educti sunt. ct ]>er omncm rcgioncm5) ingressu
uiarum duo et duo susjiendio ])erierunt. per boc denique
uolens intelligi, ut (juieunque 11011 adquiesceret iudicio
iustiti^, (|uod a domino proposuerat, sic tieret illi. audierunt
habitatores terr^ iudicium quod iudicasset rex, et timuerunt.
CAPUT VI.
!). Post 11011 inultum temporis egrotationem incurrit
(| \ la ])ostniodum corporc discessit ) longa7) languoris
molestia ingrauesceiite in pedibus stare nequibat. uidentes
auten i ([uatuor nobilissimi palatinorum d iu grauiterque
laborantein, nam ipsi adhuc in perfidia cordis crrabant,
consilium iniquitatis duxerunt, occasunnjue eius in mortem
conati sunt tractare. iam die aduesperascentc, ante({uam
') nos, add. P. 2) militabant. H. '') non enim sunt. om.
H. 4) hodie, transgressores legis feriendi sunt. add. H. in add. M. H.
W. 6) decessit. M.E.W. ecxessit. H.7) longaque M. longa namque. P.W.
a) totum spiritum suum profert stultus, sapiens differt et reser-
vat in posteruin. Prov. 29. 11.b) non enim auditores legis iusti sunt
apud deum, sed factores legis iustificabuntur. Rom. 2. 13.


"9
in domo lucerna accenderetur, unus eoruin audacter1)
sub obscuro ingressus est, et nd iuguliun2) ensem nuda-
tum sub clanii.de tegebat. dum pedem inhiberet3) ubi
rex ({iiiescebat, reuera oglest.i impidsu gladius corruit,
percussusque in terrain tinnitum reddidit. statim expe-
rectus4) causam requisiuit et tamen quid fuisset presciuerat.
uir5) ille anxius obruit0) consilium furoris sui recognouit,
doluit, acccssit, procubuit. uestigia regis amplexatus est,
se deliquisse fatebatur7) sibi indulgere precabatur.8) ue-
niam qugrentem non auerfit, facinus facile dimisit. idem-
que9) iussus traditionis conscios apeiaiit. postera die pre-
cepto regis homicidg illi inuenti adducuntur, et aduersus
eos iudicia10) locutus est, ut autem reliquis essent in
exemplum, et discerent dominos summo honorc uenerari,
uisu priuauit, manus noxias abscidit, et qui iniustitia sua
insidias iusto sanguini parauerant, iudicio iustiti^ in malum
uit§ su§ deuenerunt.
CAPUT VII.
10. Anno dominicg incarnationis MXXXVIII in-
dictione VI. Heinrico1 {) romanorum augusto, anno autem
imperii sui XXXVTTI kal. septembrisI2) obiit, et in basi-
lica uirginis Mari? quani pretioso opere consummauerat,
honorifice est sepultus. multis igitur annorum cursu laben-
tibus, seu propt-er exhabundantem populi malitiam, seu
propter aliquam diuisionem in ecclesia, thesaurus tant§
pecunig in terra latuit, et mortalium cognitionem13) occul-
tus solius oculis domini apparebat, sed uolens eius incompre-
hensibilis bonitas, quanti esset apud deum premii, reue-
b audacitor. M. E. W. 2) iugulandura regem ensem. H.
a) inhiceret. M. 4) statiirque n x audiens. H. 5) autem. add. P. B) obri-
guit. M. W. corruit. H. 7) confcssus. H. 8) precatus est. H. 9) iussu
regis adducti suut. P. tradition. consc. apor. postera die prece-
pto." oin. praoter V. codd. H. 10) iudicio. M. P. u) Hainrico. M. 12) itu-
perii sui XXXVIII. XVIIL kal. Scpt. W. (possis etia-m ponere XX.
XVIII. nam XVIII. ego inserui. Wattenbach.) 13) cognitioni. M. E. W.
2


10
lare, declit illi gloriam in eonspectu hoininuiu, elarescente
miraculorum frequentia, et sicut laude et eantieo sibi in
c§lis assistebat, ita eum laude et cantieo sue eeelesie
digne memoriterque in terris decorauit. nani sicut iubar
noui luminis sanctitas eius in omnem eirca regionem re-
splenduit, et tamquam suauitas odoriferi ungenti]) audien-
tium corda repleuit.2) presidente iu regni solio ladiselauo
pie memori§ rege, episcopi et abbates, et qui preerant
in regimine sanct§ §cclesi§ animaduertentes sanctitatem
eius, signis testantibus, communi decreto triduani ieiunii
indixerunt afflictionem, ipsique orationibus uacantes, uisi-
tationem supern§ clementig in plebem expectabant. postea
corda tollentes ad deum, ymnorum3) uocibus resonuerunt4)
in confessione sui nominis, sicque venerunt ad locum ubi
sanctissimum corpus claudelvatur. quem soluentes aperue-
runt,5) tantaque odoris diflfusio ascendit, quanta nunquam
circnmstantibus apparuit, ac omnium qui illic6) occurrerant
membra languidorum curata sunt. cgci luinen, claudi plan-
tarum soliditatem, leprosi mundam cutem, paralytiei salu-
tem, omnesque, quacunque doloris tenebantur obsessione,
curam meruerant. assumto ingstimabilis pretii pondere
omnipotenti deo gratias egerunt, deferentesque in tlieca
argentea signauerunt.
II.
Legeiida major.
CAPUT I.
1. Omne datum optimum et omne donum perfectum
desursum est, descendens a patre luminum.a) neque7) quip-
UDguenti. M. E. 2) fluebant omnes diuersi lanquoris homi-
nes, qui antidoto pietatis sue attacti curabantur, et qui corruptionis
plaga pene defecerant, in solidum astricti reuertebantur. add. M.
8) himnorum. M. 4) resonauerunt. M. W. 5) apperuerunt M. 6)illuc.
E. W. 7) enim. add. P. a) Jacohi I. 27.


11
piani boni potest in rebus1) esse uel fieri, absque benefi-
cio2) uenientis miserationis dei. oculis quideni diuinp pro-
uidentip, quibus sibi fainulatum3) celestium uirtutum et4)
statum inconeussum secmndum placMtum suum intuetur,
hiisdem5) etiam liominis perditi restaurationem dignatus
est misericorditei' contemplari et operari, ut quem imagi-
nis sue dignitate creando deeorauerat, paterni regni cohe-
redem fieri per incarnationis sue sacramentum mirabiliter
efficeret. perfectis igitur in redemtore nostro patriarcharum
ac prophetarum oraeuHs, per uirginem ineffabiliter nascendo,
loer crucis passionem ac mortis assumptionem tertia die
resurgendo, cum discipulis suis quaclra.ginta. diebus, con-
uersando; postquam ipsis cernentibus cplorum alta pene-
trans, patris dextere naturaliter et jiotentialiter est asso-
ciatus, et6) spiritum sanctum paraclitum a patre et a se
procedentem, in filios adoptionis mirabili sonitus uehe-
mentis aduentu transfudit. qui linguis7) in igneis apparens,
eos omniuni linguarmn scientia diuites effecit, et miracu-
lorum insigni potentia, uirtute deifica8) niirificauit. cuius
ardore caritatis inflammati, secundum quod eis saluator
noster ante preceperat, euangelice predicationis functi le-
gatione totum nmndum diuini semina uerbi spargendo
perlustrauerunt. quidam eorum regna cmn regibus, quiclam
principatus cum principibus, quidam partes et diuisiones
regnorum et9) prouinciarum cum prefectis et prepositis
ad christiang religionis cultum perduxerunt. et in tantum
feruore sancti spiritus exarclescente per orbem uniuersalis
ecclesiq sunt stabilita funclamenta / ) cjuocl et11) ipsa
mundi totius metropolis roma, cum12) monarchia clignita-
tis' imperatori^ christi fidei colla submittens uanitatum
erroribus renuntiauit. non remansit patria neque natio, ubi
quorundain miserationis christi 11011 fuisset assumptio. unde
existentibus. add. M. et P. 2) gratis. add. P.3) famulantium
P. 4) et. om. P. 5) hisdem P. 6) inde. P. 7) linquis igneis M. 8) cla-
rifica. P. 9) regnorum et. om. M. P. 10) fund. s. stabilita. n) etiam.
P. 13)et. M. E.


12
contigit diuinq pietatis iutuitu1) iu filios perditiouis et
ignoranti§,2) populum rudem et uagiun, culturam dei ne-
seientem,3) ungaros4) uidelibet5) et6) pannonie patriam in-
habitantes elementi usu7) de c^lo prospieeret,8) ut quos
ad uleiscendas [)ieuarieationes ebristianorum de sedibus
naturalil)us in oeeiduas partes oeeulto perpetuitatis eon-
silio prius exeiuerat,9) hos tempore su§ predestinationis
iam instanti10) de uia iniquitatis ad iustitiq semitam dele-
ta11) nebula12) ad spem in eternum permanentis perdu-
eeret retributionis.
2. Erat tune13) prineeps intus14) ab illo, qui
ingressionis ungarorum in pannonia15) dux primus fuit
nomine Geiza,10) seuerius17) quidein et erudelius olim18)
potentialiter agens in suos, miserieors autem et liberalis
in alienos et preeipue in christianos. paganismi lieet ad-
hue ritibus19) oliuolutus, tamen adjiropinquante spirituali-
bus20) fulgore karismatis, eum omnibus dei21) circuinqtia-
que pOisitarum prouineiarum uicinis de paee, euius nun-
quam ante fuerat22) amator cepit attente traetare, ut iam
in illo posset agnosei, euius filius desidcrai-ct fieri. seeundum
dictum saluatoris nostri dieentis in euangelio: beati paei-
fici, quoniam filii dei uocabuntur.a) statuit insuper preeep-
tum ceteris23) ehristianis regnuni24) suum intrare uolenti-
bus, hospitalitatis2 5) et seeuritatis gratiam exhybere,2 6)
elerieis ae2 7) monaehis ])otestatem eoneessit presentiam
suam adeundi, quibus uoluntarium libenter auditum pre-
intuituni. P. 2) agnorantie. P. '') creaturam dei esse se
nescientem. P. 4) huagaros. P.5) uidelicet. M. P. [>) om. P. W. V uisu.
M. P. E. W. prospicere. M. P. E. W. 9) excitauerat. P. 10) instan-
te. P. n) de mesticie nebula. P. l2j nullius. add. M. i:b in ea. add.
H. 14) sic M. editor liuius codicis in nota: forte alius ab illo."
quartus H. lbj pannoniani. H. 1G) Gr H. etsic fuerat in cod. correctuin prima manu in ius. 18j ueluti. H.
1 11. 91) om. M. H. 22) fuit. P. 23j cunctis. H. 21) ducatum. H. 25) ho-
spitalitatem. H. 2,jJ exhiberi. H. 27) et. H. :i) Mattli. 5. 9.


13
bens, orthodoxg tidei senien pectoris in orto satum delec-
tabatur germen emittere.
X. Quid plura? adest tempus celitus depositum1)
eredidit ipse cuni tainiliaribus suis et baptizatus est, oin-
nes ditioni sue subditos se polliecms christiano nomine2)
mancipaturum. emiKpie nimium esset sollicitus de rebel-
libus domandis, ot ritibus sacrilegis destruendis, et episco-
patibus secundum estimatioiuan suam ad proiectuin sancte
ecclesie statuendis, mirabili uisione noctu consolatus eum
c c-
dominus, fecit astarc sibi iuucneni delectabilem aspectu,
qui dixit ei, pax tibi christi chuqc, iubeo te dc sollicitudinc
tua forc sccurum, non tibi concessum cst pcrficerc quod
meditaris, quia manus pollutas humano sanguine gcstas.
dc tc filius nasciturus cgrcdictur. cui hec omnia dispo-
ncnda diuinc prouidcntic consilio doniinus coinniendabit.3)
hic unus crit4) dc5) rcgibus clcctis a domino, coronain
uit§ sccularis conunutaturus ctcrna. ucrumtanicn uirum
spirituali legatione tibi transmittcudum lionorabiliter su-
scipito 5 suscc})to honcsto0) timore ])erditionis ultim§ per-
territus, ct amorc ra})tus iugitci' mancntis spei qu§ non
confundit, exhortationibus cius non fictum cordis fidelis
assen su 1 n prebct< >.
CAPUT II.
4. Expcrgcfactus princeps uisioneui stuporis7) prius
secuin, post cum Christi fidelibus et suis })crtractans, dco
gratias pauiincnto manibus expansis adhcrens humiliter
egit, sc principatiun(|uc cum filio nascituro custode8) illius
qui non dormit, ue<|iie dormitat lacrimis fusis connncn-
dauit. (luin miratur crgo diuinitus dc uiroM) prcdicto, nun-
ciatur ci ,(>) Adalbertus bocmicnsis ccclesie pontifex ad sc
uenturus propter eonuersionem ipsins (4 fidei non fic-
b dispositum. M. H. E. 2) nomiui. H. b coinni. duus. H.
d) erit un. H. 5) ex. II. <;) suscepluiu venerabiliter haboto, tiinore P.
susceptuui honesto timore. M. E. 7) stupidus. H. custodie. M. H.
9) de uiro diu. H.10) beatus.add.M. beatuin pont venturuin. H.


t§a) profectum doniino deo liostiam laudis oblaturus.
oritur leticia nouis christi militibus inerrabilis,2) dux ob-
uiam tyroni christi cum fidelibus (|uibusque procedit,3)
honorabiliter suscepit, et ut per uisuni monitus est, pro-
])ter timorem et amorem dei, modis omnilnis obedientiq
filium ei se fore demonstrauit. igitur iul)ente principe fit
ubique congregatio gentis indomitg, per sanctum episcopum
tiunt4) exliortationes continue, conuertuntur et baptizantur
alunmi patrig, statuuntur multis in locis gcclesie. lux
quippe, que illuminat onmem honiinem?b) tenebris expul-
sis c§pit in ungaria enitesceiu,:>) et inqileta sunt) uerba
propheti§7) dicentis: gentiuin populus0) cjni ambulabat8)
in tenebris, uidit lucem magnam. lux lucis inuisibilis
christus est, (piem tunc gentes uidere meruerunt, quando
reuocati de tenel)ris ipsum uerum lumen9) deum et ho-
lninem uerum esse perfecte10) crediderunt.
5. Xascitur interea ])re(lictus a domino principis11)
tilius quem secundum proplietam: ante(]uaina) in utero
conciperetur dominus nouit,l2) lumc deo dilectus Adalber-
tus episcopus crismali baptismate secundum credulitatis
su§ ueritatem intinxit, et susceptor eius fuit.13) nomen sibi
impositum est Steplianus, quod alienum a consilio dei14)
non credimus. Stephanus (juippe grece coronatus15) sonat
latine, ipsum quippe10) in hoc seculo17) deus uoluit ad
regni potentiam, et in futuro coroua beatitudinis semper
permanentis18) redimere 19) decreuit, ad iieixdpiendum20)
uit£ iugis indeficientem gloihun. creuit infans regali21)
nutritus educatu, qui transuadata2 2) jiueritia, postquam
primum adolescentie gradum transcendit,2;1) conuocatis
oblaturum. H.2) ineuarrabilis. M. II.3) et. add. H.4) et per suos
add. H. 5) enitere. H. in ea. add. H. 7) prophete. M. 8) ambulat.
M. 9) om. H. 10) perfecti. E. n) fil. princ. P. nov. dom. M. 13) suus
ipse fuit. P. 14) fuisse. add. P. 15) coronatul. P. 1U) quidem. H. 17) co-
ronare. add. H. 18) manentis. H. 19) redimire. P. 20) percipiendam H.
21) diligenti et reg. P. 22) transacta. H. 23) grad. adol. prim. ascendit. H.
a) I. II. Tim. 1. 5.b) Ioan. 1. 9. c) Isai. 9.2.(1) Jerem. 1. 5,


15
pater suus huugarig primatibus, cuni ordine sequenti, per
coinmunis eonsilium eolloquii tilium Stephanum suum
post se regnaturum populo prefecit, et ad lioc eorrobo-
randum a singulis saeramentum exegit. post hgc pleiuis
dierum anno dominice inearnationis DC-CCCXCVIJ. seeuli
iiequam erumpnas eglesti mutauit gaudio. et eodem aiino
beatus2) adalbertus episcopus causa predicandi uerbum3)
dei ruziam4) ingressus est5) et ibidem cumG) pabna mar-
tyrii coronatus est.
CAPUT Iir.
6. Regno denique7) pannonico8) beati iuuenis mitu9)
adtendente, pacein cum exterarum10) populis fideliter sta-
tutam corroborauit;1utin12) eo securius quod in mente
tractabat, in nouella plantatione51) christianitatis explere
sufficeret. sed aduersarius totius bonitatis inuidig plenus
et malitie13) diabolus, ut sanctum christi tvronis proposi-
tum disturbaret, iiitestina contra eum bella commouit,
quum14) eius instmctu plebs gentilis christiang fidei iugo
colla submittere renuens, cum principibus suis adomino15)
ipsius se subtraliere molieliatur. quos omiies eum prote-
gente gloriosissiinf1G) erueis signaeulo, jiatroeinantibus
dei genitricis1 j ac perpetu§ uirginis mari§ meritis, sub
uexillo deo dilecti pontificis lnartini, sanctique martiris
Geory,18) ducibus eorum interfectis in breui suo seruitio
subegit, et baptismatis unda lotos, unuin deum colere,
monita salutis per fideles sacerdotes eis distribuendo,
compulit.
7. Deuictis ergo19) hostibus christi miles gaudio
spirituali repletus, totus20) ingenii consilium euangelici se-
b suum Steph. H. 2) episcopus. Adal. P. 3) verbi. P.4) pyziaiu.
M. 5) est oii). H. 6) ibi palma H. 7) regnoque pann. P. 8) ipsius. add.
P. 9) nutum. P. 10) provinciaruui add. H. n) roborauit. H. 12) oin. H.
13) invidia malitia. P. u) in Ms. qm. 15) dominio H. 16) victorio-
sissime. P.17) genetricis. E.W.18) Georgii. M. PAq) vero. P.20) totiusM. H.
a) Ps. 143. 13.


16
minis (lecreuit fore reeeptaculuin. elemosinis et orationibus
uacans, frequenter pauimento aclherensl) clomus sanete,
lacrimis fusis2) perfeetionem propositi sui dei cominisit
uoluntati. ut qui sine ipso nichil agere ualeret, opitulante3)
dispositionis ipsius expletionc, honuin quod cogitauerat,
cum inceptione uirtutum ad tineni perducore posset. ad
hoc igitur incipiendum et consummandum, quoniam fide-
lium christi consultiun habebat necessarium, nunciis et
litteris in omnes partes suum diffamauit4) desiderium.
inde multi presbiteri et elerici instinetu spiritus paracliti
compunctir>) relictis sedibus propriis elogeruntfi) peregri-
nari. abbates et monacbi nichil proprium habere cupien-
tes, sed7) sub tam religiosissimi ]irincipis patrocinio8)
regulariter uiuere desiderauerunt.n) inter rjuos uit§ reli-
giosus10) asericus pator11) cuin suis discipulis acluonit,
quorum unus bonifacius nomine in loco patris abbas de-
inde constitutus dum a beato rege eausa predicationis in
inferiores ungari^ partes esset missus, in ceruice gladio
percussus,12) licet postea uiueret,13) non est; priuatus mar-
tirio., l) uenerunt et alii duo de terra poliensi15) heremi-
ticam uitam causa contemplationis eligentos, quorum unus
andreas noinine per confessionis moritum angclicis choris
est associatus, testibiis lniraculorum signis per ipsum a do-
mino factis, alter benedietus pro cbristo sanguine fuso
mirabilitcr1 fi) laureatus. ascrieus1') abbas cum suis hono-
ritiee suscept-us, ad radicem montis lerri18) cenobium sub
titulo saneti patris benedicti construxit, ubi usque bodie
congregatio monasterialis disciplina regulari pollens, tem-
poraliuni sustentione1 ) copiarum20) superhabundans, non
b pav. sauc. dom. adh. H. b rlfnsis. H. opitulauti. E. 4) di-
vulgauit. H. ') spir. par, visitatione coiup. H. 6) pro domino. add. H.
7) oiu. H. 8) et luoderainine. add. P. *) deliboravorunt. H. ,n) regularis. H.
u) asc4us. M. pater ascr. P. ,2)perc. gladio. M. P. 13) suporviveret. H.
u) inart. priv. P. 15) polonionsi. H, lfi) inisoricorditor. H. ,7)astricus. M.
18) ferrei. H. 19) sustontationo. M. H. 20) ox donativis sancti ducis.
add. H.


17
alicuius egeus, nisi ut suos et aliorum pedes secunduin
euangeliumA) lauet,
8. Cuni liis2) dci seruus princeps ehristianissimus
aliquando conununiter cmn onmibus, aliquando sigillatim3)
eum uno quoque cornm colloquium habens prouincias in
X partitus est episcopatus4) strigoniensem eam5) metro-
polim et magistranq per consensum et subscriptionem ro-
man§ sedis apostolici ceterarum0) fore constituens7) cui
iam dictum uenerahilem ascricum abbatem, pontificalis
dignitatis infula decoratum, electioue canonica prefecit.
cuius consilio ceteras sedes patrum curis ct prouisionibus
coinmisit. iaciuntur ubique sacrarum fundamenta domorum,
surgunt claustra canonicorunq florescunt claustra8) ccnobia
regularitcr conuersantium canonicorum9) congregationum.
imdique fit cursus10) deo fainulantiunq quoruni11) deside-
rium tam lilieralis principis excitauit benigng susceptionis
solatium. et quoniam pannonia beati pontificis martyni
natiuitatc gloriatur, cuius etiain patrocinantibus meritis
rex12) cbristo fidelis, ut iam dictuin est, dc hostibus vic-
toriam reportaucrat, inito13) cmn thcopliilo14) consilio,
iuxta fundiun sancti presulis in loco (jui. sacer mons di-
citur, sub titulo ipsius mouasterium coustruens15) posses-
siouibus et reditibus/6) cuiictisque sufficieutiis ditauit, et17)
suffragio domitorum decimatioiiibus simile fecit episcopiis.
9. Quinto18) post patris obitiun anno, diuina sic
9 cottidianis precibus et lacriinis. add. H. 2) is. P. 3) singil-
latim. M. H. 4) et. add. P. 6) ecclesiam. P. G) ecclesiarum. addit in
margine Ms. P. 7) Ms. P pro ens it substituit et locum sic inter-
polat: constituit. Predictum uero uenerabilem abbatem ascri-
cum pontiftcalis dignitatis infula decoratum, electione canonica su-
blimauit, et colocensi episcopatui prefecit. (quatuor ult.
voc. in margine). 8) om. M. P. 9) om. M. P.10) concursus. P.11) omni-
um. add. P. 12) vir. H. 13) initio. M. u) theophilis H. 15) constitu-
ere," et alio loco nconstruere cepit.;< P.10) redditibus. M. 17) ipsius.
add. H. 18) quarto. H.
3


18
uoluntate1) cleinentia, benedLctionis apostoliee 1 iteris2)
allatis, presulibus euin elero, comitibus cuni jxijmlo laiules
eongruas acclamaiitibus, dilectus deo Stephanus rex ap-
pellatur3) et unctione crismali perunctus diademate re-
galis dignitatis ieliciter coronatur. post acceptum autem4)
imperalis5) excellentig signum, qualis uit£ uir et discre-
tionis fuerit, cuni episcopis et primatibus liungarig statu-
tum a se decretum manitestum faeit. in quo scilicet unius-
euius6) contrarium dictauit anticlotum. et ut pacis per
quam cliristus mundum7) coadunauit, se fore j)robaret
filium, ({uod nullus alium bostiliter iiuiaderet, nemo ini-
micum8) sine iudicum9) examinatioire lederet, uiduas et
orplianos nullus opprimeret, subseri])tione federis non pe-
reuntis posteris suis rclujuit stal)ilitum.
CAPUT IV.
10. Ad consortium uero regni, precipue causa so-
bolis propagandg, sororem romang dignitatis augusti uide-
licet hemriei10) (jui ob mansuetudinem morum pius est
appellatus, gillam11) liomine sibi in matrimonio sociauit,
quam unctione crismali perunetam, gestamine corong12)
sociam esse liotifieauit.13) qug qualis erga dei eultum or-
dinandum14) extiterit, (juain frequens et beneHca circa deo
seraientium congregationes ajqiaruerit, multarum ecclesia-
rum cruees et uasa uel jirejjaramenta1 ) opcrc miriHco
facta uel contexta us(pie bodie testantur. pre cunctis
tamen domus episcopatus bespremicnsis16) quani ipsa a
fundamento ceptam omnibus sufHcientiis ad dei serui
tium17) in auro uel argento, uestimentisque jnultiplicibus
volente. M. coiniiionente. H. 2) cum corona et cruce simul.
add. H. 3) ajjpellatus. H. 4) om. H. 6) regalis. H. 6) cuiusque. M. H.
culpae. add. H. 7) orbem. 11. 8) vicinuui. H. 9) iudicii. M. H.10)hain-
rici. M. henrici. H. n) gislam. P. 12) regni. add. H. 13) signiftcavit.
M. constltuit. H. u) ornandum P. l5) paramenta. H. 10) besprimien-
sis. P. E. 17) ad serv. dei. M. dei ad serv. E.


19
nobilittT adornauit. ipse uero rex episcopia nuper incepta
sinrul cuni abbatiis prediis et curiis, fainulis1) et rediti-
bus2) regaliter disposuit, crucibus et uasis aliisque sub-
pectionibus3) ad niinisteriuin dei pertinentil)us5 secunduin
(piod unicui(]ue o])us fuit, suffi(Menter (lecorauit. lnonaclio-
rui.ii uitam et coiuiersationeui, nunc per alios nuncf per
senietipsmn4) explorando diligenter examinal)at5 torpentes
arguens, uigiles sub dilectione constituens, canonicoruni
ministerimn episcoporuin prouidentig sub testimonio christi
et ecclesiq5) connnendabat, secunduni apostolum: omnibus
omnia factus, ut onmes lucrifiiceret.a)
11. Erat uir iste fidelis6) in omnibus actibus suis
deo perfecte deditus, per uotum et oblationem seinet cum
regno suo sul) tutela per[)etue uirginis dei genitricis mari§
precilnis assiduis conferens, cuius honor et gloria7) tam
celebris inter ungaros8) habetur, (juod etiam festiuitas
assumptionis eiusdem uirginis sine acldimento9) proprii
nominis ipsorum lingue10) regine uocitetur. et ut maiorem
ipsius defensionis miam 1!) consequi ualeret, in ipsa rega-
lis sedis ciuitate (|ue dicitur alba, sub laude et titulo
uirginis eiusdem perpetue tamosam et grandem liasilicam
opere mirifico et12) celaturis in chori pariete distinctis,13)
pauimento tabulrs niarnioreis strato construere cepit. (juam-
que uidentibusI 4) testimonium ueritatis uerborum nostro-
rum perhilient15) innumerabilia palliorum paramentorum
et aliorum ornamentorum ibi esse geuera, circa altaria
tabulas10) plures auro purissimo fal)ricatas5 lapidum spe-
cies17) preciosissiinoruni in se coutineiites. ciborium arte
J) familiis. P. 2) redditibus. M. H. 3) suppellectilibus. H.
4) seipsuin. H. 5) testimonio episcopi eccl. H. 6) vir iustus et fid. H.
7) gl. et hon. H. 8) hung. M. P. 9) additamento. H. l0) lingua. M. H.
reg. dies. H. n) materiam. M. misericordiam. H. 12) om. H. 13) in.
add. H. u) qui vidit. P. 15) perhibet verb. nostr. H. 16) tabulas circa
altaria. H. 17) series. H.
a) I. Cor. 9. 22.


20
mirabili supra christi niensam erectmn. cameram omni
genere uasorum cristallinorum, onichinorum aureorum ar-
genteorum1) pleniter refertam. clecreuit iam filius dei
qui2) tunc liabebat et adquirere poterat, omnia christo
(]uq ipsius dono mixerat conferre,3) ut qui eum gloria et
honore muncli presentis dignum fecerat, celestis patrig
(duibus clementer associare dignetur.4) legimus in pro-
phetia cle apostolis scriptum, quod in omnein terram exi-
uit sonus eorum etcetera,5) lioc 11011 solum de cluoclecim,
sed cle omnibus a deo missis ad euangelizandum dictum6)
probatur, quorum ficle et7) uerbis et moribus incremen-
tum parauit8) ecclesia, de (piibus iste cliristianissimus9)
11011 minimus fuisse computatur;10) l>on§ uohmtatis et
operis fania,11) quam in edificandis ecclesiis, in amplitu-
dinem12) proprii iuris exercuit,13) longe positas terras
et14) famosissimas disperserat. construxit enim in ipsa
conuersationis cliristi secunduni hunianitatemt5) ierusalem
monacliorimi ceiiobium, precliis ditauit et uineis ad uictuni
cottidianmn copiam miiiistrantilius. in capite1 ) mundi
roma sub titulo protomartyris stephani XII canonicorum
congregationes 17) cunctis pertinentiis liabundaiites18) sta-
tuit, et materiam19) in circuitu lapide muratam, cum do-
mibus et homiuibus20) et hospit-iis ungarorum orationis
causa beati principis apostoloriun petri linuna queren-
tium.2 A) ipsam quo(pie regiam urbem constaiitiiiopolim,
beneficioruni muuere nisi2 2) priuatuni,2 3) (piam2 4) eccle-
sia25) mirifici operis cuni2 G) omnibus necessariis suis do-
b oili. M. 2) demum servus dei quae. H. 3) ex ip. do. lluxe-
rant conf. studuit. H. 4) dignaretur. H. 5) et in fines orbis terrae
verba eorum. add. H. i]) esse. add. II. 7) et. om. H. 8) parit. H.
9) rex. add. H. 10) comprobatur qui. H. ir)famam operis. H. 12) am-
plitudine. H. iy) exercuerat in. II. u) urbes. add. H. 15) civitate.
add. H. 1,;) quoque. add. H. 17) congregationem. H. 18) habundan-
tem. II. 19) maceriam. H. 20) et hom. om. H. 21) condidit. add. H.
22) non. M, H. 23) privavit, II. 21)in (piaP.25) ecclesiam. P.20) om. H,


21
nauit, merito igitur infra terminos sug dominationis nomen
adeptus est apostoli, quoniam etsi ipse euangelizandi non
assumpsit officium, ])redicatonim tamen dux et magister,
eiiis tutaminis et sustentationis instituit solatium.
12. Inter omnia superny miserationis beneficia bqato
regi diuinitus concessa, pre onmibus sunt illa dinume-
randa seriptisquel) coinmendanda, qug locum primum2)
obtinent ad eternq uitq gaudia promerenda,3) in onmibus
enim factis suis felicibus illud intendebat esse principiuin,4)
(juod ex euangelio fideli'1) jioctoris contemplatus est uisu,
per ueritatis ipsius testimonium dicentis: beati misericor-
des, quoniam ipsi misericordiam consequentur.a) et in alio
loco: date et dabitur uobis.b) tantis igitur misericordig et
pietatis lirachiis christi pauperes, immo christum in ipsis
amplexabatur,G) quod nullus unquam liospes et peregri-
nus ab eo sine benignitatis alicuius solainine tristis ab-
scessit, ad recreationem egenorum cottidianas expensas in-
desinenter7) fieri constituit, nocturnas uigilias in lauandis
christi fidelium pedibus8) in abscondendis in sinuni9) pau-
perum elemosinis0) agiliter et hilaritei* transigere solebat,
egenum christum in lnembris suis consolari deliberans
temporaliter, ut10) ipse uit§ celestis cameram cunctis de-
lectamentis refertam inueniens iocundari meruit11) §ter-
naliter.
CAPUT V.
13. Quadam uero nocte spirituali monitu tactus,12)
nemine sciente solus plenum dono dei gerens sacculuin,
christi pusillum gregem solito more perrexit uisitare. sta-
timque pauperes distribuenteinl3) c§lestis thesauri pecu-
b et scriptis. P. 2) om. E. 3) misericordia scilicet et veri-
tas. add. H. 4) precipuum. H. 5) fidelis. M. ,5) amplexatus est. H.
7) iudeficieuter. P. 8) et. add. H. 5)) sinu. P. 10) et add. H. E. n) me-
ruerit. M. mereretur. H.12) tractus. H. 13) distribuendae. pecuniae. H.
a) Matth. 5, 7. b) Luc. 6, 38. c) Eccli. 29. 15.


22
niam distrahentesl) initium uiri dei meritis eimlsionem2)
barh§ prchuerunt tcstimonmm. oh lioc gaudio perfusus3)
milcs cliristi maximum4) contugimn fccit5) ad beatissimam
creatoris omnium genitriccm, prostratorjuc0) tevvQ gratias
ageus sicque7) exclamauit: rcgiua cclcstis ct mca, quem
tu rcgem statuisti, inilit.es tui sic8) honoraiicnmt. si ab
aliquo aducrsario mihi lioc illatum fuissct,9) mcas iuiu-
rias pcr tumu ulciscerer admiuiculum. sciens ergo doinina
per10) licc gterna mc signatmn felicitate11) nimis cxulto,
gratias agcns saluatoris nostri nomini ct consolationi/12)
quibus discipulos suos consolatus cst dicens: capillus dc
eapitc uestro non pcribit.a) his dictis sc uir dci celestis13)
gratia pcrcipiens iiisitatum, ct spiritualit4) carismate per-
fusum, cordis ianuas opcm qu^rcntibus nunquam claudcrc
decreuit. ct15) per sc dcinccps ct pcr alios scd16) pvcci-
puc pcr christi scruos ct familiarcs, clcricos scilicct ct
monachos, cclitus sibi datas facultatcs in gternis tlicsauvis
pcrmancntcs17) pcr manus paupcrum fccit collocari. liu-
ius rci tcstimonium pcrliibet18) in ^tcrnum cum ipso
eglestis uit§ paiticeps monaclius cx scculari nobilitate10)
ct liercmita bcatus gutlicrius,20) quod21) liberalitate cari-
tatiui principis illectus solcbat cum s^pius dc tcrra l)oc-
morum22) uisitarc. quoticns cnim curiam ipsius aduentus
sui fulgorc perlustrauit, camcra rcgis sub manu sua po-
sita, peregrinis cgcnis ct indigenis, uiduis ct orphanis,
cenobiis ct ccclcsiis distriluita re23) (piam24) contincl)at,
disturbantes. H. 2) ovulsione. H. :{) inaximo. add. II.4) om.
H. 5) se coutulit. H. G) prostratusque. M. E. prostratus terrae. H.
7) que. om. M. E. H. 8) me. add. P.9)mihi fuiss. hoc ill. H.10) pro
hoc. P. n) eternam mihi retribui felicitatem. P. 12) verbis consolato-
riis quibu^. H. 13) colesti. M. H. 14) speciali. M. 15) sed. P. 1G) et.
P. 17)om. H. 18) quam plures exhibent, sed ex his unus. H. 19) con-
versus. add. H. 20) gunterius. P. 21j qni. H. 22j bohemicorum P.23) re
distr. H. 24, quautum. E.
a) Luc. 21. 18.


23
in breui fuit exinanita. ad nutum etiam ipsiusl) serui
dei, rex deo deuotus, monasterium quod beli2) nuncupa-
tur incipiens, onmibus bonis ditauit. ubi modo3) geradus4)
de venetia ueniens, uitam eontenqdatiuam agere cepit,
qui eonstitutione fraterna5) pontifex eleetus, post obiturn
saneti regis, instante disturbatione ehristianitatis, lapidatus
est, etG) per donum gratie sjviritualis dignus effeotus est7)
eonsortio martyrii.8)
14. Nec lioc pretereimdum estimo, quod in uiro
dei (juaiiti meriti jxvst obitum foret, diuina uirtus in uita
sua demonstare uoluit. (juippe quotiens alicuius bominis
intirmitas auribus suis intimata fuit, missa sibi pro medicina,
quam tunc in presenti poterat liabere, particula panis,
pomi uel herbg aromatic§9) per mandatum, ut sanus sur-
geret transmisit, et dei propiciatione uerlvum ipsius co-
mitante, statim sospitatem reeejvit. post gloriosam ad cg-
los aseensionem, et mirabilem patris confessionem10) sal-
uator noster j)aueis eorj)oraliter aj)paruisse perhibetur.
per uisionem uero multos consolatos1 [) futurorum eos
prescios esse docuit. quod et huic beato12) contigit. qua-
dam igitur noctc rcj)ente jver reuelationem quandam ex-
jjergefaetiLS, ueredarium13) quendam infra14) cliem et no-
ctem ad albam transsyluanam precepit festinare, et om-
nes in rure manentes ad nuuiitionem eiuitatis15) quam
citissime posset congregaret.1G) predixit enim superuentu-
ros christianorum hostes, uidelicet qui tum ungaris immine-
Ivaiit bissenos 17)? et possessiones eorum depredaturos.
uix liuntius mandata regis comjvleuit, et ecce bessorum
inopmata calamitas inccndiis ct rapinis cuucta deuastauit.
per reuelationem dei meritis beati uiri concessam, anima-
b eiusdem H. 2) bel. P. 3) moncichus. H. 4) gerardus. M. P.
6) superna. H. 6) om. P. 7) est eff. H. martyrum. P. 9) herbe redo-
lentis mandatum. P. 10) concessionem. P. consessionem. E. W. n) con-
solatus. P. E. W. 12) regi. add. H. 13) exper. vered. om. M. u) intra. P.
15) munitiones civitatum. H. 16j possent congregare. P. 17) bessos. P.


24
bus homiimm saluatis per receptacula nmnitionum oon-
diclit.[) post hgc2) (lctuncto beati rcgis per sociam cognato
romang dignitatis augusto lieinrico3) pio, contigit4) clmn-
radum5) imperatorem6) potestatis coronam per germano-
runi electionem assuinere. (|ui destrueta paeis trauquillitate,
totius teutonie7) nianu coadunata, pannonig terminos liosti-
liter conatus est inuadere. contra quein rex consultum
liabens episcoporum et principum, ad tuendam patriam
annatos totius ungarig contraxit. prius tamen recolens,
se nihil posse sine suffragio christi, manus et cor leuans
ad etliera, doniing sug perpetuq uirgini dei genitriei ma-
ri§8) iniurias coinmendans, talem erupit in uocem: si pla-
cet tibi domina9) tuq liereditatis opusculum10) ab inimicis
deuastari, et nouellam plantationein christianitatis aboleri,11)
non me§12) imputetur desidig, sed potius dispositioni uo-
luntatis tue; si pastoris culpa quod meretur, ipse luat,
in ouibus13) parce precor ouibus.14) liis dictis ({uasi conso-
latus ab ea,10) tiducialiter aduersus hostein iter arripuit.
altera mox die nmitius ad unumquenque ducem germa-
norum in castra ceu10) missus ab imperatore uenit, qui
ei17) redeundi mandatum intulit.18) regredientibus aduer-
sariis ubi19) sanctus respectu miserationis dei se uisitatum
intelligens, christo sugque genitrici terr§ prostratus2 ) egit,
cuius se cuni regni prouisione21) tutamini, precibus assi-
duis commendauit. imperator uero suorum tam repentina
perterritus defectione sciscitans, qualiter res facta fuerit,
cum nuntium reuersionis eorum non solus22) fuisse uera-
citer sciret, per consilium diuinitatis ad corroborandam
regis fidelissimi spem factum non dubitauit. seque dehine
b oin. H. 2) accidit p. haec. H.3) hainrico. P. 4) om. H. 5) coun-
radum. P. add. H. 9) mundi. add. H. 10) tue partem bereditatis. H. n) abolere. E.
12) precor. add. H. 13) insontibus. H. u) parce precor ovibus. om. M.
15) ipsa. P. 1U) om. M. 17) eis. M. H. 18) detulit. M. H. 19) vir. sanctus. H.
20) gratias. add. M. H. 21) secum regni provisionem, M. 22) suum. H.


25
ab imiasione regni eius timore inclieis eterni retentus
alistinuit.
15. Tn beato (juoque1) eonstat apostolicum illud
inq)letiun, quod legitur, quoniam ])er multas tribulationes
o])ortet nos2) intrare in regnuin dei.a) et in libro sapien-
tiq: quos diligit deus eastigat, et pater flagellat3) filium
quem recipit.b) multis eniin modis correptioni diuing suc-
c.ubuit tribus annis in4) infirmitate eontinua laborans. post-
(|uam iude propieiatiouis dei luedieamine eonualuit, iterum5)
eterni per seereti eonsilii quandam exannnationem,6) filio-
rmn suoriim oliitus7) sensit iinniinere uerba,8) quos in
ipsis infantie gradibus insontes quos9) dedit abstulit. de
quorum morte mestieiam orbatam10) genitor propter amo-
rem filii superstitis sanete indolis uiri11) heinriei12) solatio
compescuit, quein quasi iam unicmn13) diligens affectu,
])reeibus14) cottidianis, et eius genitriei uirgini pcrpetug
eonnnendauit. liune igitur15) fore superstitem, hunc regni
eius16) lieredem uotis omnibus desiderauit. et ut efficacior
fieret ad tenenda tanti regiminis gubernacula, uirorum do-
euinentis ortliodoxormn, usu lectionis cottidiang, feeit audi-
111111 utrumque prebere. ipse quoque paterng clilectionis
ardore compunetus, libellum17) de institutione mormn con-
stituit,18) in quo fideliter et amicabiliter19) uerbis euin
admonitionis spiritaliter2 ) alloquitur, instruens qualiter
ante omnia debeat obseruare fidem catholioam, ccnfirmare
statum ecclesiasticuin, honorem impendere dignitati pon-
tificum, principes et milites diligere, iudicium obseruare,
patientiam in cunctis actibus babere, hospites benigne
b adcl. H. 2) oni. H. 3) omnem. add. H. 4) om. H. 5) iu-
dieis. add. H. in. add. H. 7) obitu sibi. H. 8) praeter P. ceteri
verbera". 9) qui. M. H. E. W. 10) obortam. H. n) pueri. H. 12) lien-
rici. P. 13J caro. add. H. 14) cbristo. add. M. H. E. W. 15) sibi add-
H. 1G) om. H. 17) sibi. add. H. 18) composuit, H. W. 19) diligenter. H.
20) spii-itualiter. M. E. spiritalis. P.
il) Act. 14. 22. b) Hebr. 12. 6.
i


26
suscipere,1) benignius nutrire, sine consilio nieliil agere,2)
et ad exempluni statuere, orationis offieium frequentare.
pietatem et misericordiam cum cgteris uirtutibus possidere.
talibus et liis similibus diseiplinis institutus iuuenis pre-
clarus3) dispositioni gterne cui cimcta subiacent oliediendo
MXXXf dominicg incarnationis anno uitam4) exitialem
commutauit sempiterna, supernorum ciuium adiuuctus con-
tubernio. o quantus5) luctus oinnium sed maxime prin-
cipum, inter (juos pater desolatus graue traxit suspirium.
uidens enim se solum sine spe posteritatis adrelictum, )
pietatis affectu doluit. seiens uero scuiptum: non esse
pruden-tia non sapientia,7) non consilium eontra dominuin,5)
et illud in canonibus: neminem propter ol)itum carorum
suorum8) nimis9) deliere eontristari,1') deposito merore se
totum contulit ad quqrendani Iaigitatem miserieordie di-
uing; cenobioruin, et ecclesiarnm ministros monaclios et
clericos diuersis eleniosinarmn donis eonsolatus, expensas
totius suinptus que10) ad jiresens habere ])oterat, pere-
grinis uiduis1 orphanis (Togauit, exterorum etiam mo-
nasteriorum ac ])rouiiiciarum uiros12) nuinific.entig regiq clo-
nis innumeris per nuntios suos sqpc uisitauit. grauedinem
morum, quam in iuuentute pereeperat,13) us(]ue ad. finem
uit§ tenuit, uix uiKjuani ad risum lahia mouit, recolens
scrijitum: risus dolore miscehitur, et extrema gaudii luc-
tus occupat,0) semper sic apparens, ac si ante trilnmal
christi staret. interiorihus oculis cmus presentia uultus14)
uerendo oonspiciens, ehristum in ore, christum in canxle,
christum in cunctis actihus se gestar(> (lemonstrauit, diem
b recipere. P. 2) niaiores suos ante oculos semper ad exempl.
add. H. liabere. add. E. 3) ad iiutum dispositioiiis. H, 4) hauc. add.
H. 5) ortus (-st jngeus luctus. H. derelictum M. H. E. W. 7) uou
est. sap. n. est prud. n. est cons. M. H. 8) om. M. H. 9) nimium.
H. 10) quem. P. n) et. add. H. *2) exterarum etiam monasteria pro-
vinciarum munificentiae. H. 13) receperat. 14) presentiam vultu. M. H.
a) Prov. 21. 30. h) I. Thess. 4. 12. ) Prov. 14. 13.


27
ultiinuiu semper ante1) corclis, clesiderio toto mentis sta-
tuens2) iam inter patrig cqlestis ciues, quasi quadam3)
angelicq conuei-sationis habitu cupiebat liabitare. cunctis
deo })1acitarnm uirtutum gcmcribus adoruatus et4) in iu-
sticia sanctitatis5) coram ipso omnibus0) diel)us uitq suq
conuersari deei-euit. ut in eo iam7) quqdani futurg glori-
fieationis species8) clarescere nideretur. tandem per9) mi-
sericordinm dei dignus centuplicitatc l0) retributionis brauio,
taetus febri eum sibi transitum 11) innninere non ambigeret,
aeeersitis episcopis et primis palatii de christi nomine
gloriantibus, primuin ciun cis tractauit de substituendo
pro se rege5 petro12) uidelicet sororis suq filio5 quem in
uenetia geiutunq ad se nocatum iam (ludum exercitui
suo prefeeerat duccm. dcindc moniiit illos paterne fidei13)
orthodoxam seruare5 quani acrrprniut, aimue iusticiam, uincula
lVatrnic kaiitatis diligvre, casfitati opoi'am darc, liumilitatis studio
inuigilaro, prc omnibus ucro noucllc christianitatis plantationi cu-
stodiam adliibere. His dictis manus cf oculos lcuans ad sydera sic
cxclamauit: rcgina c(di laqiaratrix inclita mundi, tuo patrocinio san-
ctam ccclcsiam cuni episeopis ct clciv, lvgnum cum primatibus et
])o])ulo suprcmis prccibns committo. ([iribus ultinium ualc dicens ma-
nibus tuis animam nicam commcndo. Instabat tunc sollcmpnitas pre-
cipua cchhris angclis ct liominibus dics assumptionis ciusdcm per-
petue uirginis marie, in cuius gaudio si dissolutio sui corporis fieret,
maioris spcm miscricordic sc spcrans habiturum, prccibus hoc spiri-
tualibus postulauit, suspiriis ct lacriniis obtinuit. Aderat igitur fclix
illa dics pcr cius obitum fclicior mox futiira, circumstabat cum clcro
b antc sc'. M. E. antc" oculos. H. 2) stat, toto. mcn. dcsi-
dcrio. H. sc iam intcr. M. 3) quodam. M. H. E. W. 4) om. II. 5)
sanctitatc ct iustitia, H. om. P. 7) ccu. add. H. 8) spcs. M. H, E.
9) om. M. 10) ccntuplicatc, P. n) dicm transitus. H. 12) ..pctro
duccm." P. oiii. cctcri, 13) fidcm. M. E. patcrnc mon, ill. fidcm
orth. scrvarc. P. Hic dcsinunt codiccs Lcgcndac maioris. Quac se-
quuntur c codicc Pcsticnsi conicctura ct stili similitudinc ducti
supplevimus.


28
patemitas episcoporum, ciyn mauu ministronmu principatus clionis
comitum. ubi rex domino dilectus in medio iacens, accepto nnctionis
spiritualis sacramento, sanctam animam, corporis et sangaiinis domini
nostri ihesu cliristi uiatico recreatam anno dominice incarnationis
mill. XXXVIII-uo in manus uirginis perpetue, et sanctorum angelo-
rum celestis cpiieti beatitudinis inferendam tradidit, factus est planc-
tus maximus suorum, gaudium ang-elorum. sed hic planctus postea
uersus est in leticiam sempiternam tam nascentium, (piam et uiuen-
tium. ad exequias funeris eius ex omnibus pannonie plagis concurri-
tur. corpus ad sedem regalem albam uidelicet ciuitatmn deducitur.
et quoniam ecclesia beatissinie uirginis ab ipso constructa nondum
erat dedicata, inito consilio statuunt jiontifices prius basilicani san-
ctificare, deinde corpus terre conunendare. perfecta dedicationis sol-
lempnitate, corpus sanctum in medio domus sarcophago candidi mar-
moris imponitur.
CAPUT VI.
16. Quieuit itaque corpus beatum eodeni in loco, non aper-
tis declaratum signoruin inditiis XLV annis miro disposicionis ipsius
secreto qui in sanctis suis predicatur et est mirabilis, ut hiimi gra-
uedine pressum et in puluerem redactuni, et hic tempore predestinato
declarari dignius, et in resurrectionis die renouari gloriosius habere-
tur. Hoc quorsum respiciat, quid designet, oculis spiritualibus ddec-
tat intemlere. quod sine preordinationis affectu diuine factum non
estimatur. forsitan quedani in ipso terreni pulueris aspersio igno di-
uinc exaniinationis purificanda remanserat, sine qua regnantes quasi
quodam iure potentiali uitam presentem uix aut nullatenus transin;
queunt, Adueniente uero tenipore declarationis eius, et laudabilis
gratie eius quam per ipsnni gens hungarica promeruit in inuudo
diuulgande, rex ladizlaus qui tunc rempublicam anmiinistrabat, uni-
uersa honestate nioruni preclarus habitus, et uirtutum fulgore con-
spicuus, laudibus et seruitio dei perfecte deditus, spiritus paracliti
perlustratione tactus, habito colloquio cum episcopis et primatibus
et totius pannonie sapientibus, triduaiiuni cunctis indixit ieiunium,
ut quod communi catholicorum utilitati, spiritus sancti donis, aiiinia-
riun et corporum salutein operantibus uideretur fore proficuum, coni-


29
nmiii cuiietoriiiiL (lcprecatioiic, ieiuniis et eleinosiuis fundata per nui-
iiitestatioiiein signorunL a christo deheret esse qnerendnnL.
CAPUT vir.
17. Completo igitur tertie diei ieinnio et uespertinali officio,
cnnctis dinine miscrationis heneficia por beati niri meritnm presto-
lantibns, snhito phd)ein siiam cliristo uisitante miraciiloruin insignia
per aniplitudinem doinus sancte funduntur celitus, quorum pluralitas,
quoniam ipsa nocte numenini excesserat, illud euangelicum hic libet
introducere, quod lnundi saluator iolianni per nuntios sciscitanti an
ipse sit qui uenturus est, ]ier respousinn ma.mlauerai: c(kci nident.
claudi ainbulant, surdi audiunt, leprosi nuindantur inanci corriguntur
paraiitici curantur. Juuenis quidani omnibus menibris dissolutus, an-
nis XII paralisim passus, manuum et pedum carebat officio. qui
parentum adiumento uectus illuc, recepta totius corporis sospitate
signorum fecit inicium. atque ad altare haud segniter currens omniuin
christo laudes clamantium augineutauit gaudium. Alius quoque puer
septennis a natiuitate contractis neruis, genibus et manibus reptabat,
quem parentes fide pleni, beati uiri sulfragio conferentes, ipsi pro-
strati inxta sepulchrum secuin posiierunt gratiam petituri. quam mox
consecuti contractionem neruoruin in filio distendi niirahantur. et
consolidatis genibus et plantis, omnes eum incedenteni uidentes,
christi noinen in beati uiri meritis laudabili clamoro glorificauerunt.
quejn rex deo deuotus pre nimio gaudio lacrimatus, manibus a terra
leuat-um ad altare portauit, ubi imno laudis prolato, gratias deo pro
beneficiis prestitis in sanitate pueri, cum omnibus qui aderant fauo-
rabiliter egit. 8ic totam nocteiu deus, per famuli sui uejierationem,
niultoniin fulgoribus siguoruiu, mirabilit(i-r perlustrauit, populus uero
uigiliis et oratiouibus iutentus, miraculum ununi quodque lauduin
clamqribus manifestum facere non cessabat,
CAPUT VIII.
18. Mane facto die post assumptionem sauctissime uirginis
marie quinto, conuenientibus in ecclesiam cuin rege principibus, ciim
clero pontificibus, priinuni nrissa pro defunctis est celebrata, deinde
sublata tabula marmorea que pauiinento prominebat, postquain per-


30
ueiitum est ad tumbiim, tanta flagrautiit suaue nMlolentis odoris iu
apparitione ipsius onuies qui aderant circumdedit, quod in medium
paradisi deliciarum domini se raptos opinarentur. ipsa quoque tumbii-
plena fuit aqua parum rulxmti, quasi oleo permixta, in qua ueliid
in balsamo liquefacto qiiieuerant ossa pretiosa. quibus in miiiidissiino
linteamine collectis, in ipso liqnore dintissime qnesitns est annlns
qni beati uiri dextere fuerat impositus. quo non innento cepernnt
qnidam inssn regis aquam in caldarias argvutcms et dolia effnnd(Te,
nt enacnato sarcopliago certior annli fieret innentio. sed mirnm in
modnm, qnanto magis liqnor (Tnndebatnr, tanto plns eo crescente
tumba replebatur. quo uiso miraculo liaustam aquam loco suo re-
stituerunt, nec tamen ea nffnsa magis ob lioc tnmba repleta fuit.
tunc cooperto sepnlchro laudes et gratias diuine pietati proclamantes,
cum inuento thesaui'0 beatissime mamV dei genitricis et perpetue
uirginis, altare repecierunt. Inteiim deus qui est mirabilis in sanctis
suis effusis sue lai-gitatis beneficiis, tam extra, quam intra basilicam
salutem petentibus miraculorum suorum signis, se presentem esse
notificauit, in tantum, ut tempus illud dominice conuersationis inter
homines uideretur reuolutum, de quo legitur: omnes qui hahehant
infirmos uariis languoribus ducebant illos ad ihesum, et ciirabantur.
Iiec omnia uirtus diuina non solum ipsa die, sed post, tempore
multo, per merita famuli sui dignata est operari, quod etiani de
aliis regionibus audita heneficiorum dei fama, pro recuperanda sani-
tate, diuersarum inualitudinum moi-his laborantes, ad suffragium uiri
beati cum magno desiderio conuolarent. Comitissa uero quedam no-
bilitatis eximie matrona, nomijie maclitildis, trilms continuis annis
dolore uiscerum grauata iam morti proxima fuit. que a suis in fe-
retro delata, mox ipsa die qua beati uiri tiimulum attigit, paulatiin
se meliorari sensit, ac in breui uite prioris sospitate recepta ma-
gnalia dei per famuli sui merita in se remunerata diuulgauit. cefera
uero miraculorum dei prodigia pro dilectione famuli sui celitus
ostensa, non ideo quod fastidirem non scripta dereliqui, sed quia
non soli milii pluit dominus, qui super bonos et malos solein suuiu
clarescere facit, beneficiorum ipsius multiplicitateni cunctorum proficuo
consulentem, innumeris sapientibus, quos hungaria fouet et amplecti-
tur, stilo declarandam commendaui.


31
§. 1!). Illiul taiitnni in fmo codicis addere decreui, quam
miro pietatis d(d munere diu quesitus, et non inuentus anulus, cum
ipsa beati uiri dextera post translationis eius triennium est mani-
festatus. Monachus quidam nomine mercurius, qui in ordine clerica-
tus tliesauii perpetue uirginis custos fuerat. etiani per amoreni ce-
lestis patrie seculo reniinciauerat, ipsa hoin, qua tumulus fuerat
apertus nequid saiictarum ndiquiarmn raperetur redargutione regali
procul inde est remotus. cui tristi uultu in choro residenti iuuenis
quidam albis uestibus uestitus, pannum inuolutum tradidit dicens:
hec tibi committo senianda, cum tempus fuerit manifestanda. post
completiojiem officii sacri monacbus in angulo domus, pannum ex-
pandit, integramque uiri dm* maiuim cum anulo miriftci operis cer-
nens expauit. atque secum nemine sciente ad monasterium, quod rex
suo regimini commeiidauerat, tempus a iuueiie sibi predictum a chri-
sto prestolaturus, deportauit. ibi diu solus absconditi in agro the-
sauri custodiam et excubias exercuit. post, fundatores ipsius cenobii
conscios fecit. ad ultimum appropinquante tempore rei declarande,
1'egis ad noticiam perduxit, qni mox coadunatis episcopis et hunga-
rie primis multis a christo miraculorum ibi beneficiis erogatis, eleuande
uiri dei dextere diem statuit celebritatis.
CAPUT IX.
20. Quid est fratres, quod ceteris membris dissolutis, et in
pulnenun carne redacta penitus disiunctis, sola dextera manus, ossi-
bms, cute cum neruis adlierente sue seruauit decus integritatis ? non
aliud arbitror diuini consilii profunditatem in huius excellentia facti
uoluisse declarare, iiisi dilectionis opus, et elemosine cuuctos uirtutum
gradus ascendere. Vnde ueritas dicit in euangelio: beati misericordes,
quoniam ipsi misoricordiam consequentur. ot itein: date et dabitur
uobis.. item in alio loco: sicut aqua ignem, ita elemosina peccatum
extinquit. merito beati iiiri dext(U'a fuit aliena putredinis, que sem-
per piotatis ftore reuirescens in alemlis pauporibus nunquam uacua
(fuit) donis erogationis, subueiiit quidem in necessitate positis, libe-
rauit oppressos a iugo captiuitatis, uestes et hospitalitatem prebuit
peregrinis, uidiianim et orphanorum miserias et indigentias suas esse
computauit. (amam et niandatuni dominicum in lauandis egenorum


pedibus cottidie reuouanit. elemosinas 11011 de nipina uel aliorum
dampno, sed de proprii sumptus sacculis effluere fecit. ut doinos dei
diuites efftceret, sibi uoluntateni liabendi subtraxit. sicque cunctis ad
nutum diuinitatis proficie-ns, carnem suain cuni uiciis et concupiscen-
tiis crucifixit. imle sibi est corporis et dextere delectabilis et mi-
randa ueneratio, inde dulcis et felix eterne uite retributio. imle de-
siderabilis supernoriim ciuium cohabitatio, ubi ipsum irradiat semper
lucens et imleficieiis splendor unius summeque deitatis, patris et
tilii. et spiritus saneti ])er infinita secula s(m:iiIoi-iiiil. Aineii.
III.
Ilartviei episcopi: Vita sancti Stephani regis.
Ad interpolationes facilius disceniemlas dedimus scriptura ra-
riore partes Legendae minoris; literis italicis propria codicum
Hartvicianoniin; crassioribus peculiaria codici duntaxat Pestiensi.
Oetera sunt Legeudae maioris, quam Hartvicus totain transcripsit.
Accesserunt: A. Vita S. Stephani excerpta e libro cui
titulus: Cronica Ungurorum iuncta et mixta cum cronicis Polono-
rum." Edit. Bielowsky. B. Caput III. operis Hartviciani, e tabulariis
ecclesiarum Albensis, Vaciensis, et Strigoniensis. C. Excerpta e Ser-
moiiibus Fratris Pelbarti de Temeswar, exeunte seculo XV-o habitis.
D. Pars Legendae et Laudes S. Stephani regis e breviario Strigo-
iiiensi an. 1515. E. Excerpta e vita S. Adalberti episcopi et mar-
tyris.
PRAEFATIO.
Domino1) suo colomanno2) regi precellentissimo,
hartuicus3) episcopus officium spiritale4) per niisericorcliaiii
clei consecutus, post istius uit§ terminum, felix illucl euge
sempiternum. Incepturus opus doniine mi rex inclite, cjuocl
in uestro regali precepto de uita beati regis stephani5)
domno R. 2) Calamanno. L. Cr. 3) Cartuicus. R. L. T. Car-
thuitus. Cr. 4) speciale L. T. 5) de bona vita regls Stephani. Cr.


33
potentialitcT iniuncxistis, diu rehellem ingenioli mei per-
pessus sum inscitiam,oh lioc presertinp quod priscianus
auctor2) artis grannnatic§5 medullitus milii notus3) olim,
longe digressus, faeiein suanq cpiasi ealigine quadam cir-
cumfluam mihi deci-epito iam facit ohscurissimam. Yerpm-
tamen parte ex alia, dum uestrg dignitati (sic) intuitus
reuerentiam, incerta grauarer meclitatione, tandem omnium
uirtutum lux et gennna (luhietatem anxi§ mentis deuicit
ohedientia. Cuius forti presidio deficere uolens in me4) ui-
res mehoandi operis recepit (iducia. Sed quoniam sepe fidu-
cialiter acta res inuidie fomitem generat, precor genibus
flexis uestrq triumphalis exeellentiq suhlimitatem, ut ma-
nihus regalis defensionis hoc suscipiatis opnsculum, ne
male sonantium positio dictioimm, uel eonfusi ordinis enor-
mitas ues.trum cum legeritis offendat oculmn. Cui si for-
sitan alicpiid ) indignum occurrerit offendiculum, malo
coclicein ut ignis comminuat incendium, quam ad tertium6)
liuore plenum perueniat oculum. Tgitur quia boni quic-
quicl est, ex conditoris misericordia manat, ex ipsius dono
sermo ceptus talia pcrsonat.
Ti tulus oporis iu cod d. Iucipit vita saucti Stophani re-
gis uugarorum, ot apostoli ooruni. Runeuisis. Logenda de sancto
Stephano rege Yngarie inperfecta, Y i 11 d 0 b 011 e n s i s. Incipit legencla
sancti Stepliani regis vngarie. Lunaelacensis et Tegernsensis. Incipit
cronica hungarorum, iuncta et mixta cum cronicis polonorum et uita
sancti Stephani. Varsaviensis. Sancti Stephani hungarie regis
vita. Corsendonckanus. De sancto Stephano rege et patrono
regni hungarie. Eclitio Cracoviensis anni 1511.
CAPUT I.
1. Omne datum optimum et omne donum perfec-
tum desursum est, clescendens a patre luminum. hiihis
inscienciam. L. T. 2) actorL. T. autor. Cr. 3)ignotus. L. T. 4) in
me videns. Cr. 5) quod si aliquod. Cr. 6) certum. R. L. T. uestrum.
W. E. quam ut liuor ad plenum perueniat oculum. Cr. liuore plenus E.
5


34
patris (Idtum optimum vt donum pcrfcctum in omncs large
proucnicns, quia nullum spcrnit, scd omncs homincs uult sal-
uos jicri1) ct ad agnitioncm ucritatis ucnirc ,2) ad hiuigaros
usque quos christi((norum jlagcllum dijfusum cst.3) neqiie enim quippiam boni potest in re-
Ims existentibus esse uel fieri, abscjue beneficio gratis
uenientis miserationis dei. oeulis quidem diuing prouiden-
ti§, quibus sibi famulantium cglestium uirtutum statum
inconcussum secundum placitum suum intuetur, hisdem
etiam hominis perditi restaurationem dignatus misericor-
diter contemplari et operari, ut quem imaginis sue digni-
tate creando deeorauerat, paterni regni coheredem fieri
per incarnationis sug sacrainentum mirabiliter efficeret.
perfeetis igitur in redemptore nostro patriarcharum ac pro-
phetarum oraculis, per uirginem ineffabiliter nascendo, per
crucis passionein, ac mortis assumptionem tercia die re-
surgendo, cuin discipulis suis XL diebus coimersando, post-
quam ipsis cernentibus eglorum alta penetrans patris dextere
naturaliter et potentialiter est associatus, inde spiritum san-
ctum paraclitum a patre et a se procedentem in filios adop-
tionis mirabili sonitus uehementis aduentu transfudit. qui
linguis in igneis apparens, eos omnium linguarum scien-
cia diuites effecit, et miraculorum insigni potencia uirtute
clarifica mirificauit. cuius ardore caritatis inflammati, se-
cundum quod eis saluator noster aiite preeeperat, euan-
gelicg predicatioiiis fimcti legatione, totum mundum diuini
semina uerbi spargendo perlustrauerunt. quidam eorum
regna cum regibus, quidam principatus cum principibus,
quidam partes et diuisiones prouinciarum cum prefectis et
prepositis ad cliristiamg religionis cultum perduxerunt. et
in tantum feruore sancti spiritus exardescente per orbem
uniuersalis gcclesie fimdamenta sunt stabilita, quod gtiam
\ saluari fieri. V. 2) perueuire. Or. 3) Quae sequuutur ceteri
codd. omittmit. Subiuiigunt statim: Quod qualiter etc. in fine liuius
capitis.


35
ipsa muiuli tocius metropolis roma, caim monarcliia digni-
tatis imperatori§ christi fidei colla submittens, uanitatum
erroribus remmciauit. non remansit patria neque natio,
ubi quorunulam miserationis christi non fuisset assumtio.
unde contigit diuing pietatis intuitum in filios perdicionis
et agnorantig populum rudem et uagunp creaturam dei
essg se nescientem, Umgaros uidelicet pannoniq patriam
inliabitantes clementi uisu de c§lo prospiccre, ut quos ad
ulciscendas preuaricationes christianoruni de sedibus natu-
ralibus in occiduas partes occulto perpctuitatis consilio
prius exscitauerat, hos tempore suo predestinationis iam
instante, de uia iniquitatis ad iustici§ semitain de mesti-
cie nebula ad spem in §ternum permanentis perduceret
retributionis. Quod qmditcr ct quando factum wf xtdi offtcio
memorig commcndarc corujruum du.vimu*.
CAPUT U.
2. Ka siquidcm tcmpcstatc quaujem prefata1) dci ccclcKiam
dcpopulabatur erat in ea princeps quidam quartus ab illo, qui
ingressionis lumgarorum in pannoniam dux primus2) fuit
nomine Oeysa, seuerus quidem et crudelis, ueluti potentialiter
agens in suos, misericors autem et liberalis in alienos,3) et pre-
cipue in christianos. rit-u paganismi4) adhuc quidem oliuolutus,
tamen appropinquante spiritualis fidgore carismatis cum
omnibus circmnquaque positarum ])rouinciarum uicinis de
pace5) cuius nunquam antea fuit amator, cepit attente
t-ractare, ut iam in illo posset agnosc-i, cuius filius desi-
deraret fieri, secundum dictum saluatoris nostri dicentis
in euangelio: beati pacifici quoniam filii dei uocabuntur.
statuit insuper preceptum6) cunctis cliristianis ducatum
suum intrare uolentibus hospitahtatem et securitatis gratiam
b hurigarica. add. V. 2) primitus. Co. Or. :J) alios. Oo. Cr.
4) paganissmo. T. paganismo. Cr. 5) cuius amator." omittunt.
R. V. L. T. 6) statuit enim insup. proc. L. stat, ouim por proc. T.


_36
exhiberi1), clericis et monachis potestatem concessit pre-
sentiam suam adeundi. quibus uohmtarium libeuter audi-
tum prebens, orthodoxe fi.dei semen pectoris in orto sa-
tum delectabatur gcrmen emittere.
3. Quid plura?2) adest tempus cqlitus3) dispositum.
credidit ipse cum familiaril)us suis ct baptisatus est,4)
onmes dicioni sue subditos sc polliccns christiano nomini
mancipaturum. cumque niniium §ssct sollicitus dc rcbcl-
libus domandis, et ritibus sacrilegis destrucndis, et episco-
patibus secundum estimationem suam ad profectum sanctg
qcclesie5) statuendis, niirabili uisionc noctu consolatus
eum dominus,6) fecit astarc sibi iuucncm dclcctabilcm
aspectu, qui dixit ci: pax tibi cliristi clcctc,7) iubco tc
clc sollicitudine tua fore sccuruni. 11011 tibi concessum cst
(piod meditaris, quia manus pollutas Immano sanguine
gcstas. de te filius nasciturus cgredietur, cui h§c omnia
clisponeiida8) cliuine prouidcntig consilio commendahit do-
minus. hic crit unus cx rcgibus glcctis a domino, coronani
uit§ secularis commutaturus Qterna.9) Verum tamen uirum
spiritali legacionc tibi10) transmittendum, honorabiliter susci-
pito, susceptum uenerabiliter liabeto,11) timore perditionis
ultime perterritus, et amore raptus iugiter mancntis spei
quq non confundit,12) exortationibus eius non fictum cor-
dis fidelis13) assensum prebeto.
CAFUT III.
4. Expergcfiictus princeps uisioiiem stupidus14) prius
secum, post15) cum cliristi fidelibus et suis pcrtractans,
q hospitalitatis et sec. grat, exhib. T. exhiheri. oni. Oo.
2) quid plura, oni. L. T. 3) a deo. T. 4) waptisatus est. T. 5) eccle-
siae sanctae. V. Cr. G) mirah. vis. iioctu cons. eum. om. L. T. nocte.
Cr. 7) dilecte. L. T. 8) dispensanda, V. ) corona vit. sec. com. eter-
nam. Cr. lu) speciali tihi legac. L. T. n) lionorifice susceptum vono-
rahiliter haheto et exliort, ]j. T. honoiTficahiliter. R. V. 12) timore
confundit." om. ceteri. 13) non ficti cordis s(kd fldelis. L. T.
UJ visione stup. Co. Cr. 15) postmodum. T.


37
deo gvatias pauiinento nianilms expansis1) adherens hu-
militer egit5 se prineipatiunque suum cum filio nascituro
custoclie illius qui non dormit neque dormitat lacrimis
tiisis eommendauit. dum miratur ergo de uiro diuinitus
preclieto, nuneiatur ei heatum adalbertum boemiensis2)
gcclesie })ontifieem ad se uenturum,3) propter conuersio-
nem ipsins, et fidei 11011 fiete pvofectuin clomino deo lau-
dis hostiam oblaturum. oritur leticia nouis cbristi militibus
inenarrabilis. dux obuiam tyroui ebristi eum fidelibus
quibiisque jmxvdit, et honorabiliter suscepit/) et ut per
uisum monitus est, jiroptcr timorem et amoivm dei,5)
modis onmibus obedientie filium ei se fore demonstrauit.
igitur iubente jirincijie fit ubique eongregatio gentis in-
domite, per sanctum episcopum fiunt et pev suos6)
exortationes continue, conuertuntur7) et baptisantiir alumni
patrie, statuimtur multis in8) locis §eclesie. lux quippe
(|uq illuminat onmem liominenq tenebris expulsis in lmn-
garia eepit enitere, et impleta sunt in ea uerba propheti§
dicentis: gentium jiopulus, qui ambulabat in tenebris,
uidit luccin magnam. lux lueis inuisibilis cbristus est,
([ueni tunc gentes uidere meruerunt, quando reuocati de
tenebris, ipsum uerum deuuq et hominem uerum ess§9)
perfecte crediderunt, nec lioc silentio pretereundnni est, quod
ut omnis ambiguitas tolleretur de medio, ne forte predicte ui-
sioni10) solius uiri parum uideretur inessp fulef uxorem eius
iam propinquantemxx) partui tali uoluit uisione diuina gratia
consolari. apparuit namque illi beatus leuita et prothomartyr
step/ianus, leuitici /ud)itus omatus insignibus^ qui eam alloqui
taliter cepit: confide in domino mulier, et certa esto? quia
fi/iunt parics, eui primo in hac (jente corona debctur et regnum.
meumque nomen illi impo/ias.12) cui cum admirans mulier re-
) rxtensis. L. V boemensis. L. :J) ossr. adil. L. T. 4) susci-
pit. R. 5) ^propter tini. ot, am. dei." om. coteri. G) suas V. Co. Cr.
' ) coiivertiiiitur. 0111. T. 8) om. V. ) esse verum. Co. Cr. esse vere
R. 10) visione, V.11) appropinquantem, L. T. Co. Cr.12) reponas. Co. Ci\.


38
sponcleret: quis cs dontine, ucl quo nombic nuncuparist ccjo
sum inquit stcphanus prothomartjr, qui primus pro christi
nominc martyrium pertulix) quo dicto disparuit.
5. Nascitur interea predictus a domino filius prin-
cipi, quem seeundum prophetam, antequam in utero con-
eiperetur dominus nouit, ct cui antcquam nasccrctur pcr
prothomartyrcm suum nomcn indidit. hnnc domino dilectus
adalbertus episcopns crismali baptismate secundum cre-
dulitatis sue ueritatem intinxit, et susceptor suus ipse
fjnit.2) nomen sibi impositum est stephanus, quod alienum
a consilio dei fuisse non credimus.3) steplianus quippe
grece coronatus4) sonat Iatine. ipsum quidem 5) in lioc se-
culo coronare deus uoluit ad regni potentianp et in futuro
eorona beatitudinis senqier manentis redimire decreuit, ad
jvercipiendam uitg iugis6) indeficientem gloriam. Strigo-
niensi uero oppido natiuitatis exordium habuit,
et puer adhuc scientia grammaticg artis ad
plene7) imbutusa) est. creuit infans dilijcnti et regali
nutritus edueatu,8) qui transacta puericia, postquam gra-
dum adolescentie primum ascendit, conuocatis pater suus
hungari§ primatibus cum ordine sequenti,9) per commu-
nis consilium colloquii, filium suum stephanum, post se
regnaturum populo prefecit, et ad lioc corroborandum a
singulis sacramentum exegit. post hge plenus dierum anno
dominicg incarnationis I)CCCC-mo XC-mo Vll-mo10) seculi
nequam erumpnas celesti11) mutauit gaudio, et eodem
anno beatus episcopus adalbertus causa predicandi uerbi12)
dei prusciam13) ingressus, ibi palma martyry coronatus
est. post obitum uero patris14) stephanus adhuc
l) tuli. V. 2) et suscept. suus ipse fuit." hahet etiam R.
ceteri omittuut. 3) uon credim. fuisse. L. T. 4) corona. R.V. T. 5) et.
add. T. 6) iugis vite. L. T. 7) ad plenum L. T. 8) diligenti educatu
nutricis L. educatu nutritus. T. cum ord. clericali. L. T. l0) noii-
gentesimo septimo. V. n) celestis. V. 12) verhum. T. 13) prussiam. V. T.
u) heatus. add. T. a) e Leg. min. 3.


39
adolescens, fauore principum et plebis, in pa-
tris solium laudabiliter prouectus,1) ardentiori
animo2) cepit ueritatis propagator existere,
quia quamuis adolescentie annis floreret, non
tamen cor in ore, sed os in corde habebat. scri-
pturarum diuinarum quibus adprime flagrahat
non immemor, iudicium et iusticiam in oculis
p r o p o n e b a t, i u x t a i 11 u d s a 1 o m o n i s: a u d i e n s
sapieiis discipliiiam3) sapieiitior erit, et intel-
1 i g e li s g u b e r n a c u 1 a p o s s i d e b i t. i 11 o m n i b u s
itaque mandatis dei fidelis dispensator exi-
stens, apud se cepit meditari.a) qualiter subiectum
sibi populum unius dei cultui maneiparet, sed quia perpende-
bat id absque uicinarum cjentium confederatione fieri mini-
me posse,
CAPUT III.4)
6. Regnoque paimonico ipsius heati iuuenis nutum
attendente5) pacem cum extcrarum prouinciarmn populis
fideliter statutam6) roborauit, ut eo securius, quod in mente
tractabat, in nouella plantatione christianitatis explere suf-
ficeret.7) sed aduersarius totius bonitatis inuidia plenus et
malieia8) diabolus, ut sanctum9) christi tyronis propositum
disturbaret, intestina contra eum bella10) commouit. quo-
niam eius instinctu plebs gentilis ehristiane fidei iugo
colla submittere renuens, cuin principibus suis a dominio
ipsius se subtrahere moliebatur.1ceperunt enim ur-
bes eius d eso 1 ari, predia uastare,12) possessio-
. profectus. Cr. 2) atteutiori animo. T. ardentiori anima. Y.
3) audiens sapientiam sapientior. Cr. 4) in Ms. R erasum et r alio
atramento substitutum. 5) ^regnoque attendente." non comparet
in ceteris. G) institutam." ceteri. 7) expleret. Y. suff. om. 8) inuidie
plen. et malicie. Y. T. Cr. 9) sancti Cr. 10i bella cont. e. Cr. bella
movit. T. n) moliebantur. Cr. 12) vastari. R.
:i) e Leg. min. §. 4.


40
n es (1 epre dari, seruos eeclere, et ut eetera s i -
leam ipsi insultare. eumque declinare de uia
sua p eru ersa n o 11 ent,n e c furor e oruin s a-
eiaretur, dux ipse confidens de §terna uirtute,
ad superandam hostium rahiem, cum multitu-
dine exercitus sui, suh uexillo deo dilecti
p o t i f i c i s m a r t i n i s a n e t i q u e m a r t i r i s g e o r g i i
processit. illis forte diebus urhem que uulgo
b e s p r e m2) li u n c u p a t u r o 1) s e d e r a n t. h o c a d
conuitia eius commouent.cs scilieet, ut ubi
ducalis a c c e s s u s c o ii u o r s a t i o h a 1> e h a t u r, i 1) i
c o n s e d e r e n t, (] u o f a e i 1 i o r i 11 g r e s s u s a d a 1 i a
p r e s i d i a3) o e e u p a 11 d a i 11 u e n i r e t u r. i p s e u e r o
d i u i li a p r e e u 111 e4) e 1 e m e n t i a, a d u e r s u s e o s c o n-
surrexit, et liie in fide, illi uero tantum in armis
conf id entes, utrin que5) d ecertauerunt. quos omiies
eum protegente uictoriosissime erucis signaculo, patroci-
nantibus dei genitricis ac perpetue uirginis marie meritis,
sub uexillo deo dilecti pontificis martini, sanctique marty-
ris georgii ducibus eoruiii mterfectis, in breui suo serui-
eio suliegit, et baptisiiiatis unda lotos, uiium deum colere,
monita salutis per fideles sacerdotes eis distribuendo com-
pulit.0) tandemque7) bostibus uietis et ex parte ca-
ptis et alligat-is,8) dux uictor eum suis uictorig dona.
reportauit. quapropter de possessionibus eorum tam
in agris quam in uillis sapienter diiudicauit, 11011
sicut quondam saul, qui deuicto amaleeb9) de spo-
liis eius domino proliibente meliora elegerat. sed
quoniam10) pannonia beati pontificis martini natiuitate
l) cumque do via sua decliuare perversa nollent. L. T. 2) hes-
prem. R. Vesprem. V. L. T. Vesprim. Cr. 3) predia. V. d) clem.
preeu. V. preveniente clem. T. 5) utrique. L. T. u) quos omnes
compulit." om. ceteri. Excerpta sunt e Leg. mai. §. 6-o. 7) in Ms. m
erasum, que adscriptum tandeq; 8) et alligatis." oin. R. 9) agag rege
amalech. V. 10) sed quoniam paiinonia episcopiis" excerpta sunt e


41
gloriatuv, cuius1) patrocinantibus meritis uir cliristo2)
fidelis ut iam dictum est, de hostibus uictoriam reporta-
uerat, niliil ex rebus eorum3) ad opus sui4) re-
seruans,11) inito5) cmn theopliilis consilio iuxta funduin
sancti presulis, qui sacer mons dieitur vbi xanctus mavtiHM
ctn/t (idltttc i/t p(nt)to)ti(( defjccet orationix6) sibi loctntt assigna-
vcrat, sub7) titulo ipsius monasterium constituere cepit,8)
possessionibus et redditibus cunctisque9) sufficientiis dita-
uit, et ipsius suffragio, domitorum decimationibus, simile
fecit ^piscopiis.10) co/tstitucvs c,r ovt/tibtts11) eortivt factdtatibvs
fattt st.rictc dccir/tas dan\iT) vt si ctti dcccnt libcros Itabcrc co/t-
thtgcrct, dccintavt j/rolcvt sancti vtarti/ti ccnobio18) da/rt.
OAPUT IV.
7. Deuictis uero14) hostibus christi miles gaudio
spiritali15) repletus,16) tocius ingcnii consilium §uangelici
senrinis decreuit fore reeeptaculum. elemosinis et oratio-
nihus uacans frequenter pauimento sanetg domus adherens,
lacrimis effusis perfectionem propositi sui dei commisit
uoluntati. ut qui sine ipso nicliil agere ualeret, opitulante
disposicionis ipsius17) expletione, bonum quod cogitaue-
rat, cum inceptione uirtutum, ad finem perducere posset.
Ad hoc igitur18) incipiendum et consuminanduni, quoniam
fidelium christi consultum19) liahehat necessarium;2) nun-
ciis et litteris in onmes partes suum diuulgauit desiderium.
inde21) multi preshiteri et clerici spiritus paracliti uisita-
beg. mai. §. 8-o ubi praecessit uarratio do advoutu Ascliorici, et insti-
tutis episcopatibus. etiam. add. T. 2) deo. L. T. 3) suis. L. T.
4) suum. L. T. 5) merito. Cr. oratiouis ibi loc. L. 7) in tit. L. T. Cr.
8) construere ex oorum possessionibus. Y. 9j cuuctos sufflcienter dit. Cr.
10J episcopis. L. T. Y. ll) om. T. 12) servari. Y. 13) cenohio. S. Martini.
Y. T. u) ergo. L. T. 15) speciali. Co. 1G) repletur. T. 17) dispensationis
ipsius R, ipsius': om. Y. 18) ergo. Cr. 19) consilium. L. T. 20; missis.
add. L. T 21) unde. L.
a) ox Leg. min. §. 5-o.
3


42
tione eonpvmcti relictis sedibus propriis glegerunt pro
domino peregrinari, abbates et monacbi nicbil proprium
habere cupientcs, suh tam rcligiosissimi princi])is ])atroci-
mo1) et moderamine regulariter uiuere deliberauerunt.
inter quos uitg regularis pater asericus2) cum suis disci-
pulis aduenit, quorum unus nomine honifacius in loco
patris ahhas deinde3) constitutus, dum a4) heato rege causa
predicationis in infcriores liungarig partes esset missus, in
ceruice5) percussus gladio, licet postea superuiueret, non
est martyrio priuatus.0) venerunt et alii duo de terra polo-
niensi,7) heremiticam uitam causa contcnqilationis eligen-
tes, quorum unus andreas uomine per confessionis8) meri-
tum angelicis choris cst assocmtus tcstil)us miraculorum
signis ])cr ipsum a domino factis. altcr hencdictus pro
christo sanguine fnso miscricorditcr Iaurcatus. ascricus
ahl)as cum suis honoiificc susccptus, ad radicem montis
ferrei9) cenobiuin suh titulo sancti patris hcnedicti con-
struxit, ubi usque hodie eongregatio monasterialis, disci-
plina rcgulari pollcns, tcmporalium sustentatione coj^iarum,
ex donatiuis sancti duciv, superhabundans, non est alicuius
egens, nisi ut suos et aliorum pedes,10) secundum euan-
gelium, cottidianis precibus et lacrimis lauet. eum is11)
dei seruus princeps christianissimus aliquando communiter
cum onmihus, ali(piaii(lo singillatim cum uno12) quoque
eorum colloquium hahcns, in t an t u m d i u i 11 i s c o 11-
spcctihus sc p r o 1) a 1) i 1 cm reddidit, ut omnes
m i 1 i t i § s u § c o m i t c s ad u c r i d e i c u 11 u r a m c o n-
u e r t e r e t. q u o s u e r o13) a 1 i e n § u i § s e c t a t o r e s
r e p p e r i t m i n i s t e r r o r i h u s q u e s u b i u g a u i t,14)
b patroc. et." 0111. L. T. Co. Cr. 2) Asscricus. K, Assericus
L. T. Astricus. Co. Cr. j om. V. j om. L. T. pred. niissus." j vertice. L. T. Co. Cr. verticem. V. 6) n. e. priv.
mart. T. 7) polouiac, Co. 8) professiouis L. 9) precepto sanctissimi
ducis." add. V. 10) excessus. V. n)bis. V. L. T. Co. Cr. 12) om. V.
13) quos alieue sect. vie. L. T. Co. Cr. n) iu Ms. miiiisterioribus-


43
i p s o s (| uc scc uii (luin §c c 1 c s i a s t i c a m do c trinam
instituens, iugum et lcgcm disciplin§ suLpo
sitis ceruicil)us adhibuit, omnes(|uo immundi-
cias malorum prorsus dc struxit.
(8. Post li£c prouincias in deccm partit-us gpiscopa-
tus et2) strigoniensem qeelesiam metropolim et magistfam3)
per eonsensmn et subscriptionein romanq sedis apostoliei4)
eeterarmn eeelesiarnm3) tbre constitnit.u) prcdictimt ncro
uener.abilem abbatem ascricnm, pontifiealis dignitatis infula
deeoratum, electione eanonica sttbHmattit1) et colocensi epis-
copatui prefecit. euius eonsilio cgteras sedes patrum euris et
prouisionibus commisit. iaciimtnr ubiquc sacrarum funda-
menta domormn, surgunt elaustra c.anoniconun, eenobia
florescunt regulariter eonnersantinm eongregationum. vmdi-
(|ue fit eoneursus deo famulantium, (pionun onmimn desi-
derium tam liberalis principis exeitauit benigne susceptio-
nis solatium. pannonia beati pontificis martini natiuitate
gloriatur, ciiius patroeinantibus meritis rex christo fidelis
ut iam dietiun est de bostibus uictoriam reportauerat,
inito ciii)) theofilis eonsilio iuxta fimdmn sancti presulis
in loeo qui saeer mons dicitur, sub tytulo ipsius mouaste-
rium eoustruere cepit, possessionibus et redditibus, eime-
que, in tantuiiL subiugavit," c Leg. niin. 3-o ubi liaec de
Geisa dieuutnr. b c Leg. miu. §. 4-o. 2) et alio atramento superad-
ditum. 3) in gram. Y. Cr. 4) per eonsens. apostoliei" des. in
Co. Cr. L. T.Y.5) in margine serius additum cctcri ouiittunt.,;) loeus
palimpsestus. eonstituc5, cui iam dictum" erasis, siiperseriptum nig-
riore atramento: it Prcdichim vcro. 7) eraso : .,profoeit" (v. Leg.
mai. §. 8.) alio atramento: suhlimauit, ot addito signo, in niargine
literis minutis : et coloccnsi episcopaiui prcfccit. Coteri eodices aliter:
.jCognoseens vero prudens dux predie.ti Ass(kriei (predicto aseribi.Y.)
ndigionmn, pontifiealis ipsiiin dignitatis infiila deeoratum (deeeione
eanoniea sublimauit, et ei eolocensis episeopatus dignitateni obtulif,
(contulit, Co. Cr.)" liosidua capitis: veuius eonsilio (qdscopiis"
in eeteiis desunt, Post ,,s(datium." prima manus seripserat: et


44
tisque sufficientiis ditauit, et ipsius suffragio doniitonnn
deciniationibus simile fecit episcopiis.l)
CAPUT V.
(J. Quarto post patris oliituni anno, diuina eommo-
nente elementia eundem ascrirnm presulem, qai alio aomi/tc
auastasius dietus est, ad luuina sanetoruiu apostolorutu tnisit,,
ut a sueeessore saneti petri prineipis ((postolorum posttdarct,
quo2) nouclJc eltristianitati e.vortc in partiJms pannonie Janjatti
btnedictionem porrUjcrct, strujonicttsetti cccJcsiatu in tnctropoJint
suc suJ)scriptionis3) auctoritatc saneirct, ct rcJiqttos cpiseopatus
sua hevedictione muniret. rejio etiam dujnaretur ipstutt diadc-
viate rohorare, ut eo fuJtus ltouore, rqofr/ jM/r z/c/ (jratiant
possct soJidius stahifirc. codntt fortc tcmporc tuisca4) poJonio-
rtntt du.ij cltristiaitcnu ctnu suis (ttttjj/c.vt/s5) jidcm, tttissis acl
rovtcntc scdis cnttistitcm vvvtiis, apostoJica fuJeiri hencdictionc,
ae rccjio postu/aucrat diadcmatc rcdivtiri. pctieiovi anntt-
cns papa, eorouam ecjrecjii opcris parari iavt feecrat, qttavt
i/Ji cvmG) hcnedietiovc ct rccjni cjJoria mittcrc decrctierat. scd
quia vouit domutvs qvi sintt civs, duoJnts pcr aposto/os
in aposto/ici ordhtis sortcm ehetis, vtathiam prettdit, ct apo-
stoJicvm fceit svppJcrc mimcrum, ///c nimirtnu potius clcetinu
suttm stcpltcoium ltcce tcmporaJi statuerat feJieiter insicjnirc7)
eorona, ipsc postmodum ctntdcm fcJieius deeoraturus etcrna.
prefixa itaque dic, paratct8) eorona0) poJoniortnn duei
mittc/tda ftterat, v/er/c qtte jyrcccde/uit, papc pcr eistnu dotuini
ittnttius astitit. ctd et di.vit: crastina die, prima diei Itora icjnotc
quoniam pannoiiia etc." quao iu Leg. niai. 8. sequuntur, iutcr-
polator vero iam supra §. 6-0 posuerat. Prima tameu: ,,et quoniam"
cancellata atque deleta sunt, vestigiis manentibus, ut in adnexo spe-
cimine conspicitnr. b additamentum de decem prolibus non iterat.
2) qui. Co. quod. Cr. 3) susceptionis. L. 4) myscha, Ar. L. Cr. mischa.
R, T. 5) est. add. V. christiani ampl. fidem cum suis. Cr. christ.
cum s. amplexatus fid. T. G) in. T. 7) insigniri. L. T. 8) patrata, Cr.
!j) predicto. add. V. T.


45
(jentis ninitios ad tc ucnturos csse coy/toueris, (pii suo duci
coronam a te reyiam, cum benedictionis apostolice munere jla-
(jit(d)unt. coronam erjo quam preparari feeisti) eorum duci
prout peteret2) cures sinc eunctatione3) larjiri. sibi enim eam
cuni rcj)d jloria pro eite sue meritis scito dcbcri. iu.vta iyitur*)
huius uisioriis modum prcscripta sapfcntis dici hora prcsul
ascricw ad papam poncnit. qui ofjteium iniunctum sibi pru-
dentcr e.vequens, et saneti ducis ycsta referens ordine, ab apo-
stoliea sede qu§ premisimus insijnia postu/auit. indicans eum
dijnum fore*) tali honore et dijnitate, qui plures jentes per
dei adiutorium sibi subiujassef ct multos infuhles per suam
poteneiam ad domimum co)/uerfissct. quib/(s auditis ualdc yaui-
susb) romanus pontifc.r, cuncta prout fuerant postulata henijnc
concessit. crueem insuper antc reyi fcrcndam1) uelut in sixjnum8)
apostolatus misit. cjo inquicns su/u apostolicus, illc uero
merito christi apostolus, per quem tantum sibi populum chri-
stus conuertit. quupropter dispositioni1 ) eiusdem, prout diuina
ipsius11) jratia instruit12) ecclesias dci simul eum populis utro-
que iureX{) ordhiandis relinquimus.
10. Lnpetratis erjo [) omnibus prout petiit presut ascri-
cus Ietus[5) ad propria rcmcauif secum fcrcns proptcr que
inceptum iter p)'ospere[G) perejerat. benedictionis ergo apo-
stoIic§ litteris cum corona et cruee siniul allatis, presulibus
euin clero, eomitibus eum populo hiudes eongrnas adela-
inantibus, dileetus deo stephanus rex appellatus17) uncti-
one erismali peiametus, diademate regalis dignitatis feli-
j coron. quoqiio qiiam focisti. L. T. 2) cicius sine cunct. lar-
giro. L. petent cicius s. cuuct. larg. T. peticrint. Co. Cr. 3) contra-
(lictione. Co. contractionc. Cr. j ergo. (!o. Cr. 'j om. L. T. (5) est.
add. L. T. 7) ferendam regi. R. antefereiidam i'egi. Ar. L. T. Co. Cr.
8) velut sigii. V. veluti sign. Co. 9) inquiens ego snm. Y. 10) dispo-
sitionibus. T. dispositionem. Cr. n) ipsum. T. div. gr. ipsum. Co. Cr.
j2) iiistituit. Y. 13) utroque iui'eu om. L. T. vitiaque iure ordin. Co.
viteque iuru ordinandas. Cr. utroque iu. ordinandas R. 14) igitur. L.
T. 15) om. L. T. 1(5) om. R. 17) ,,appellatnsu om. L. T. V. (!o. Cr,


46
citer coronatur. post acceptuin rcgalis cxccllcntig signuni
qualis uitg uir et discrccionis fucrit, cum cpiscopis et
primatibus hungariq statutuin a se dccrctuin manitestum
facit. *) in quo scilieet unius cuiusque culpe contrarium
dictauit antidotum. et ut ]>acis per quam christus orbem
coadunauit, se fore proharct tilium, quod nullus alium
liostiliter inuadcrct, nemo uicinum sine iudicii2) examina-
tione ledcrct, uiduas et3) oiqdianos nullus opprimeret:
subscriptione federis non pereuntis posteris suis reliquit
stabilitum,
CAITTT VI.
11. Ad consorcium uero regni4) precipuq causa
sol)olis propagande sororem romanq dignitatis augusti uide-
licet5) henrici,6) (pii ob mansnetndinem morum pius est
appellatns, gislam7) nomine sibi in8) matrimonio sociauit.
quam unctione crismali ])erunctam, gestamine9) corone
regni sociam ess£ constitnit, (jnq qualis erga dci cultuin
ornandmn10) extiterit, quam frecjuens et benefica11) circa
deo seruientum congregationes ap])aruerit, multarum gccle-
siarum cruces et uasa uel12) paramcnta-, opere mirifico
facta, uel contexta us(]ue hoclie testantnr. pre cunctis tamen
domus episcopatus bezprimiensis,13) quam ipsa a funda-
mento ceptam omnibus sufficientiis ad seruicium dei, in
auro uel14) argento uestimentis(]ne mnltiplicilvns nobiliter
adornauit. ipse uero rex1)- qpiscopia nuper incepta tam
mdelhrt ipsam1 ) arcliic))i.scoj)a/cni, (p/ant ontnc.s cjn.sco/x/Ic.s
ccc/e.sia.s, atn))/i.s.sitn////t .sin/ju/i.s a.s.si/j/a/n.s (/iocc.si/n, ct t/nict/iqac
J) f(cit. V. L. T. (!o. (!r. 2) Jinliris. V. :!) om. V. 4) uin. Ur.
5) scilicrt, Uo. T hoinrici. T. 7)Jvrslani. V. gysiaiu. L. T. gyslani. Co.
Cr. n) bencnlicta circa doi srr. Cr. quan quasi IVrqunns ct bcneilica circa
mensis. (T. 14) et. (T. ir\ niu. L. T. 1,!) oin. L. T. (!r.


47
xemper preficicns idonemn pre.vtlem simul cum abbatiis, *)
prcdiis et curiis, tamiliis2) et redditibus rcgalitcr disposuit.
erucilvus et uasis aliisque supellectilibus ad ministerium
dei pertinentibus secunduin (juod unicuique opus fuit suf-
ficienter decorauit, et singulis annis quamdiu adui-
xi.t3) munera et oblationes sup eraugeb a t,4) ne
aliquid extrinsecus quererent, qui officio san-
c t u a r i i p r e e r a n t.!1) monachorum uitam et conuersatio-
nenq liunc ]>er alios, nime per se ipsum cxplorando diligen-
ter examinabat, torpentes arguens, uigiles sub dilectione
eonstituens, eanonicorum ministcrium gpiscoporuin proui-
dentig sub tcstimouio ^piscopi;)) gcclesig commendabat.
secundum apostolum, Onmibus omnia factns ut omnes
lucrifaceret.
12. Ko teinporc in monastcrUK) sancti martini erat
monachus qaidam schastianas nominc, caias prohahilis aita et
dcaota in dci seruicio rclitjio habcbatur. hunc rex uencrabilix
miro ccpit amorc1) dilitjere. qaia quanto quis rclitjiosior, tanto
erttt ei'*) acccptior. Ulum ertjo ob uitc merita pontiticali honore
ditjnuni iudicans, retjendo striijoniam ai'chicpiscopatuieum
prcfccit. at quoniam Jhujcllat jnf prcdictum sebaxtianum ad probandam ipsius pacicntiam x{)
corporalium ocu/orum /uminc[2) ad tcmpus priuuuii. sed nc
noucllus in jide13) tjre.v tibsque pastoris rcjiminc a rccti tra~
mitis proposito dcuiartj per conscnsum romani pontiticis scpc
dictum ascricum coloccnscm cpiscopum in illius locunt substi-
tuit. cuolutis dciit triuiit annorunt circulis,14) scbastianus cx
dci miscricordia; rcccpto luntinc rursunt pcr apostolici consi-
ot abbatias. R. V. L. *) faiuulLS. L. 3) quo advixit. Cr.
quoad vixit. Co. semper augebat. V. Cr. 5) cliristi eccl. V. cliristi
et eccl. L. T. Co. Cr. u) eodem tempore. Cr. eodem iu mouasterio
L. T. 7)am. cep. L. T. 8) ei erat, L. T. 9) episcopatui. V. 30) deus
flag. V. n) patieutiam ips. L. 12; eum. add. Cr. 13) om. T. 14) cur-
riculis. L. T.
a) e Leg. miu. §. G-o.


48
lutm -sv/f scdi rcstitvtus cst, c/ ascricus ati suam ecclcsiam, uidc-
licetx) colocevscm cuut pallio rcdiit.
13. Erat uero rex uir iustus2) et fidelis in omnibiis
nctibus suis dco perfecte deditus, pcr uotum et oblatio-
nem semet cum regno suo suh tutela perpetue uirginis
dei genitricis marie preeibus assiduis confercns,3) cuius
gloria et honor4) tam celel>ris inter hungaros habetur,
quod etiam festinitas assumptionis eiusdem uirginis, sine
additamento proprii nominis, ipsorum lingua regin§ dies5)
uocitetur. et ut maiorem ipsius defensionis misericordiamG)
consequi ualeret in ipsa rcgalis sedis ciuitate que dicitur
alba, suh laude et tytulo uirginis ciusdem7) perpetu^ famo-
sam et grandcm basilicam oj)cre mirifico cclaturis in chori8)
pariete distinctis, pauimcnto tahulis mannorcis strato, con-
struere cepit. quam qiii uidit9) tcstimonium ueritati per-
hibct ucrboruin10) nostrormn. innumerabilia palliorum
paramcntorunq ct aliorum ornaincntoriun M) ibi css§ gencra,
tabulas circa altaria plures auro purissimo fabricatas, lapi-
duin series preciosissiinorum in se contincntcs. ciborium
arte mirabili supra christi mcnsam erectunq camcram omni
genere uasorum cristallinorum12) onicliinoruin, aureoruin
argenteorum pleniter refertam. Ta?ttax'') prcdictam ueiutstate
supra dcscriptatu ccclcsiam itt propriam capcllatu rcx sibi reti-
ttetts, trdi eam libcrtatc dotauit, ut tttdlus episcoporum itt ca
cuittsttis ittrisX4J quicqttattt Itabcrct. ttc tamctt1') (t rcgttlari
disciplitttt cittsdettt loci fratrcs existcrcttt alictti, ad contmutiettt
solitts (trcidcpiscopi stptodttttt cxclcsiustici dogmutis institutionc
) scilicct. Co.2) erat interoa rox idom fidolis." cotori.3) sub
tutela mario commendams. Y. h hon. ot. gd. Y.b) dies domino
R,Y. Co. Cr. dios domino magno, L. T.6) miseric. def. L. T.7) eius-
dom virginis. Y. 8J clioro parioto.Y. 9) vidot. L. T. ,0) perh. veritati
verhor. L. T.n) paramenta ot illorum ornamontor. Y. 12; cristallorum.
Cr. 13) tantam. Y. quam prodictam vonustato. L. T. tanta venustato
snpra scriptam eccl. Cr. u) episc. cuiusv. iur. in oa. Y. episc. in oa
iuris Cr. 15) ne tamen deberent" des. in Co. Cr.


49
imbuendi connenirc deberoit. in die etiani absolntionis et con-
sccrationis crisnuftix euieunque episcopox) uel iniurujeret rex
ibi prexeri.s, uel illuc mitteret absens, penitentes in ea absolue-
erisma consecraret.- diuina quoque missarum solempnia
si regem ibi presentem esse contingeret) ille tantuni celebraret
episeopus5 eui rex conscnticnte cum fratribus preposito celebrare
whcrct. in regis autcm (d)sentia absque prepositi et fratrum
eonsensu2) /ndlus episcopus uel missam3) celebrandi, ucl cuius-
iibet ej)iscop(dis o ffieii exereendi sibi /icottiam usurparet.pretered)
eiusdon reelesie populum instituit esse tam liberum5 ut nichil
decimaonn cuiquam episeopo') dare deberef sed preposito soli
ct fratribus, prout (d) eo instutum est scruicium exhiberet. demum G)
seruus dei qu§ tune habebat,7) et aquireve poterat, omnia
cliristo, (]uq ex ipsius dono fluxerant conferre studuit. ut
qui eum glovia et honore mundi presentis dignmn fece-
rat, celestis patrie eiuibus clementer associare dignaretur.
CAPUT VII.8)
14. Legimus in prophetia9) de apostolis scriptum,
(piod in omnem terram exiuit sonus eorum, et in fines
orl)is terr§ uerba eorum. hoc non solum de duodecim,
sed de omnibus a deo missis ad euangelizandum dictum
ess§ probatur, (piorum tide uerbis et moribus incremen-
tum parit qcelesia. de (piibus iste ehristianissimus rex non
minimus fuisse eomprobatur, (]ui bone uoluntatis et famam
operis10) quam in edificandis qcclesiis in amplitudine pro-
prii iuris exercuerat, in longe positas terras, et urbes famo-
sissimas disperserat, eonstruxit11) enim in ipsa conuersa-
tionis christi secundum luimaiiitatem eiuitate iherusalem,
monacliorum cenobium,12) prediis ditauit, et uineis ad
b rex episcopo. V. 2) licentia. (Jo. Cr. 3) missas. Cr. l) pro-
pterea V. cuidam episcopo. Cr. cniq. episcoporum. V. ) deinde. L.
T. Cr. 7) om. Co. Cr. 8) in Ms. L. maior et ornatior. 9) proplietiis.
Co. Cr. 10)op. fam. L. n) construxerat, Y. T. 12) quod. add. L. Cr.
7


50
uictum cottidiauum copiam1) ministraiitibus. in capite quo-
(]ue mundi roma,2) sub tvtulo prothomartyris stephani,
duodecim canonicorum eoiigregationem3) eimetis pertineu-
ciis4) habundaiitem5) statuit, et maceriam in circuitu6) lapide
muratam, cum domilius et liospieiis hmigarorum orationis
eausa beati prineipis ajvostolorum petri limina qiierentiuni
eondidit. ipsam quoque regiam urbem eonstantinopolim,
beneficiorum munerc non priuauit, in qua §cclesiam7) miri-
fici operis omnibus necessariis suis donauit8) merito igi-
tur9) intra terminos su§ dominationis nomen adeptus est
apostoli, quoniam etsi ipse euangelizaiidi non assumpsit
offtcium,10) predicatorum tamen dux et inagister, eius11)
tutaminis et sustentationis instituit solatium.
15. Tnter omnia superng miserationis benefieia,l2)
beato regi diuinitus concessa, pre omnilms suiit illa dinu-
meranda, et scriptis commcndanda,13) qu§ locum prinmm
obtinent, ad §terne uitg gaudia promcrenda, misericordia
scilicet et ueritas. in omnibus enim factis14) snis felicibus
illud intendebat ess^ preoipunm, quod ex euangelio fideli
pectoris contemplatus est uisu, per ueritatis ipsius testi-
monium15) dicentis:'beat-i lnisericordes, quoniain ipsi nvise-
ricordiam consequentur. et in alio loco: date et dabitur
uobis. tantis igitur misericordie et pietatis brachiis christi
pauperes, innno cbristum in ipsis amplexatus est.1G) quod
nullus unquam liospes et peregriims ab eo sine benigni-
tatis alicuius solamine tristis abscessit. ad recreationem
b copiani cottidianam ininistr.V. rome. Cr. :J) congr. cano-
nic. V. 4) proventibus. L. 5) babundantei*. Ci*. c;) et niaceriam circuitu
doniibus et hosp. Co. 7) quani eccl. Cr. 8) cum necessariis omnibus
suis dotauit, V. L. T. !)) merito intra tcrni. L. T. merito ergo infra
term. Co. Cr. 10) et quanivis super se evangelizamli. Cv. n) eius Cr.
12) sup(u*jLe bcnclicia miseratiouis. L. T. 13) et scrip. com. om. V. L.
T. miranda scriptis comm. Co. Cr. 14) actibus. L. T. 15>* contempl.
est vi super veritatis ipsius. Cr. testimouii. f!o. 1<;) Cbristum ipsum
ampl. Co. Cr.


51
egeiioruni cotidianas expensas iudeficienter fieri constituit,
liocturnas uigilias in lauandis cliristi fideliuni pedibus, et
in abscondendis in sinu pauperain elemosinis, agiliter, et
ylariter1) transigere solehat. egen 11111 cliristuni in membris
suis consolari deliherans temporaliter, ut ipse uit§ cglestis
cameram cunctis delectamentis refertam inueniens, iocun-
dari mereretur gternaliter.
CAPUT viri.
16. Quadam uero nocte spirituali moiiitu tractiis2)
nemine sciente solus, pleiium dono3) dei gerens sacculum,
christi pusillum gregem solito more perrexit uisitare. sta-
tinnjue j)auperes distribuendg cglestis thesauri pecunie
disturbantes4) initium, uiri5) dei meritis, eimlsione liarbe
prebuerunt testimonium. ol> hoc gaudio perfusus maximo6)
miles cliristi, se contulit ad heatissimam creatoris omnium
genitricem. prostratus terr^ gratias agens sic exclamauit:
rcgina cglestis ct mea, (|iiem tu regem statuisti, milites
tui sic me7) honorauerunt. si ah aliquo aduersario mihi
fuisset hoc iliatum, moas iniiirias per tuum8) ulciscerer
adminiculum, sciens ergo domina, pro hoc gternam miclii
retrihui felicitatem, ) nimis exulto, gratias agens saluato-
ris nostri10) uerbis consolatorys, (|uibiis discipulos suos
consolatus est dicens: capillus de capite iiestro 11011 peribit.
liis dictis se uir dei cglesti gratia percipiens uisitatum, et
spirituali carismate11) perfusum cordis12) ianiias opem
querentibus nunquain claudere decreuit. sed per se dein-
ceps, et per alios,13) et precipue per christi seruos et
familiares, clericos scilicet et monachos, c§litus sibi datas
faculfates, in gterais thesauris per manus pauperum fecit
l) lielemosinis largiter et hylariter. V. 2) tactus. T. 3) honio.
Co. Cr. 4) (listurbando. Y. disturbantes iu uuum. L. T. 5) veri. Y.
i;) maxiim. L. T. 7) 0111. Y. L. Co. Cr. 8) totum. Y. !)) (derna michi
retr. felicitate. R. V. L. T. eternam milii tribui fel. Cr. 10) 0111. Cr.
n)crismate. Cr. 12) ordinis. L. T. 13)et per se et deijic. et per al. Y.


52
collocari. htiius rci testimonium quain plures exliihent,
sed ex his unus in gternum2) cum ipso cglestis uitq
particeps monachus, ex seculari nobilitate conuersus et here-
mita beatus gunterius,3) (jui4) iiberalitate caritatiui prin-
cipis illectus, solebat eum sepius de terra holieinicoruni5)
uisitare. quociens enim curiam ipsius aduentus sui fulgore
perlustrauit, camera6) regis sub mauu sua posita, pere-
grinis egenis,7) et indigenis, uiduis et orplianis, cenohiis
gcclesiis re distributa quam continebat/) in hreui fuit
exinanita.9) ad liutum §tiam eiusdem serui dei, rex deo
deuotus, monasteriunp quod. bel10) nuncupatur incipiens,
omnibus1 bonis ditauit. ubi monaclius gcrardus de uene-
tia12) ueniens, uitam contemplatiuam agere cepit. qui
constitutione superna pontifex glectus, post obitum sancti
rcgis13) instante disturbatione14) cbristianitatis lapidatus
est.15) per donum gratig spiritualis dignus est10) ctfectus
consorcio martyrum.
17. Nec hoc pretereundum estimo,17) quod in uiro dei
quanti meriti post obitum foret, diuina uirtus in uita sua
demonstrare uoluit,18) quippe quoeiens alicuius liominis
infirmitas auribus suis intimata fuit/9) missa sibi pro
medieina, quam tunc20) in presenti poterat habere, parti-
cula21) panis, poini,2 2) uel herbe redolentis, mandatum2 3)
ut sanus surgeret transmisit, et dei propiciatione uerbum
ipsius comitante24) statim sospitatem reeepit. ]>ost glorio-
sam ad c§los ascensioncnq et mirabilem patris eone.essio-
nem,25) saluator noster paucis eorporaliter apparuissc per-
of, Y. 2) iu ehw." om. L. T. 3) guntherius. Y. gunqueus.
L. T. guntherus. Co. Cr. 4) hac. add. Cr. 6) hohemorum. V. L. T.
6) cura regni. Cr. 7)om.Y. L. 8) te-nehat, T. 9) examinata, Cr.10) heel.
L. T. n) incip. omnibus ditavit. T. bominibus dit. Cr. 12)giranlus.
R. gerhardus. Y. de veneciis. L. T. 13) om. L. ld) distrilnitione. Cr.
15)et. Y. om. L. 1(;) om. L. T. 17) puto. L. T. 18)vol. dom. L. T.
19j fuisset. L. T. 20) om. Y. 2l) particulam. Cr. 22j ouu Co. 23) man-
dans. Cr. 24) propiciatione statim sosp. L. T. Cr. 25) confessionem.


53q
Iiibotur. por uisioncm uoro multos cousolatos,j) futurorum
oos prescios ess§ docaiit. cpiod et huic beato2) regi couti-
git. quadam igitur uoete ropouto [)or3) reuelatioiiem (piau-
dam expergefaetus, ueredarium qnendam intra4) diem et
noetem ad albam transsilnanam [)roe-opit fostinaro, et omnes
in ruro manentes, ad nmnieiones eiiiitatmn, quam eitissime
possent/) (^ongregaro. prodixit enim superuenturos christia-
norum liostes, uidelicet qui time lumgaris imminebant
bessos,G) et possessiones eorum deqiredaturos. vix nuncius
mandata regis eomjileuit, et eece bessorum inopinata cala-
mitas, incendiis et ra[)inis euncta deuastauit. per reuela-
tionem dei, nieritis beati uiri coneessam, aniniabus liomi-
num7) saluatis ]>er roeoptaeulci mimitionum. aecidit post
hoc, defuncto heati regis amico, romane dignitatis augusto
henrico pio, eunradum8) imjjoratoriQ potestatis0) eoronam,
j)or germanorum eleetionem assumere. qui destrueta pacis
tranquillitate, totius theotoiiiql0) mauu ('oadunata, paimo-
ni§ terminos hostiliter eonatus est inuadere. contra quem
rex consultunill) hahons episeo])orum et principum,12)
ad tuendam patriam, armat.os totius hungaiig eontraxit.13)
prius tamen recolens se niehil ])osse sine suffragio christi,
manus et eor leuaiis ad othera, (lomine sug perpetuq uir-
gini, dei gonitriei mariae14) suas iniurias eoinmondans,
talom erupit in uoeern; si plaeet tibi domina nnmdi, tu§
partem hereditatis,15) al) inimieis deuastari, et nouellam
plantationom ehristianitatis aboleri, non meg precor impu-
tetur desidiq, sed potius disjiositioni uohmtatis tug. si pas-
toris culpa, (plod1G) meretur ipse luat, insontibus ])arce
R.V. L. coiicessionom.T. minil). in patris (Irxtera confessionomCr. conses-
sionem. Co. b consoktus L. T* 2) sancto. L. T. 3) noctc revektione qua-
dani. V. por rcvcl. quidani. Co. 4) infra, Cr. ;)) possct congregarc. V.
Cr. posscnt, sc coiigirgarcnt, L. T. 6) hysscnos L. T. 7) oniniuni.
cct, 8) cuiiraialmn Y. tonic. T. thcutonic. L. tcutonic, Co. n) consiliuni. Co. 12) cctiim. add.
L. 13) extraxit. Cr. ,4) matri. Cr. 15) rcgis. add. Co. 1G) quid. L. T. Cr.


54q
precor ouibus. liis dictis qua-si eonsolatus, ab ipsa2)
fiducialiter aduersus liostem iter arripuit. altera mox die
nuntius ad unum quemque ducem germauorum iu castra
ceu missus ab imperatorc3) ucuit, qui cis redeundi man-
datinn detulit. regredientilms4) aduersariis, uir sanctus
respectu miserationis dci5) se uisitatum iutelligens,0) cliri-
sto su§que7) gcnitrici terr§ prostratus gratias egit, cuius
secum regni prouisione tutamini, precibus assiduis com-
mendauit. imperator uero suorum tam repentina perterri-
tus defeetione, sciseitans qualiter res facta fuerit, cum
nuneium reuersionis eorum non suum fuisse ueraciter sci-
ret, per consilium diuinitatis8) ad coiToborandam regis fide-
lissimi spem faetum non dubitauit. scmjuo dehinc ab inua-
sione rcgni eius timore iudicis eterni retentus abstinuit.
18. hlou di.yxj.sitionum10) occu/x/tu.s, tanpu.s diurnuru coIUx/uiix ct con-
si/ii.s ti'< instarefi-) contonplationi ttttcttrc, /ac)'ituas fundcrc, dcunt allo-
qui prccihus opcrant dabatf3) iusthptc itttlicis modcrationcrn,
super cottidUtnas iudiciorum discussioncs14) misericorditer dcsccu-
dere jlajihdxtt. quod cum scdtdo spiritua/is dcsidcrii freque/t-
taret officio, noctc quadant tcntplo dci lontjc rcmoto, dcsccndc-
rat qutppc cttnt illo suo ntagno ct nohili contitatu, fixis tcnto-
riis in cam/)cstris am/)Iitudinis loco, cctcris so/xrre depressis,
surgeus a lectofi ) cubiadum cordis ingrcssus, gcnihus jlc.vis
clauso oris hostio1G) ctcrnc ndserutioni,s ianuant gcmitihus ct.
lacritids /ndsabut. cttna/ttc ditttitts dcprcctttioitihtts i/tsistcrct, do-
mitti sui rcgis ctcrnid1) mittisfri.s (td suscipiendas prcccs citts
omnibus. ()r. j ra. V. :;) crlitus niissus. L. talitor niissus
in castni theotonicor. ab imp. jnissus. T. Cr. 4) egredientibus. Co.
5) divine. L. T. j intelligit, Cr. j sukjue. Cr. j deitatis.Y. 9) beat.
j*ex. L. T. 10) dispositioue. Cr. n) transignans. Cr. 12j inst. uigiliis.Y.
rj d(Mlit. Cr. 14) cott.idia.iiis disciissionibus. V. Ui) surg. a lecto." oin.
L. T. 1,;) geuib. flex. solum labioruni motu etei-ue misenitionis." Y.
solo labiorum motu eterne." R. L. T. Co. Cr. 17) rogis add.


55q
coimeuieutibux 5 papi/io supcr ctuu extcusus a tcrra Jcuatus
tftualiu pctulcrc ccpit iu aere, doucc uir dci iv sc rcucrsus
a coutcmplatiouc, spiritum rdaxauit ab oratioue, quod licct ivui-
sibi/itcr il/i so/i qui rcs uouit) autcqiauu fiaut2) suique sc-
creti cousciis (uu/clis fuissct cojnitmu, cuidam tamcu magup
simplicitatis ct iuuoccutic3) uiro, qui tuuc simili forsitau iusta-
bat opcri\ uisibilitcr cst mauifestatum. qucm rcx sauctus ar-
chaui sui couschun cssc per spiritum sauctund) cdoctus, ad
sc uocatum bhuulis prius scrmonibus quid uidissct sciscitaba-
tur. post regiis donis eo ditato) nc cui patefaccret quoadusquc
ipsc rcx6) viueret ivtcrmivubutur ci1)
CAPUT IX.8)
19. Faina- noininis sui in auribus niulta-
rum gentiuni s e e u 1 ar i iim 9) diffusa, et iudiciis
o r i s s u i c e 1 e 1) r i 1 a u d c u b i (| u e i n n o t e s c e n t i b u s
s e x a g i n t i u i r i b e s s o r u m,1 ) q u o r u m s u p e r i u s
m e n c i o n e m h ab u i ni us, c um un i u e r s o a pp ar a t u
siio, uidelicet auri et argenti copiositate, mul-
t a q u e u a r i e t a t e o r n a i n e n t o r u nq c u r r i b u s o n u s-
tis de partibus bul gar orum 1) egress i ad regem
u e n i r e u o 1 e n t e s, t e r m i n i s p a n n o n i o r u m a p p r o-
p i n (] u aii er a n t. a t m u 11 i s e r u o nnn, q u o r u m c e-
reus est animus flecti in uiciunq12) malignitatis
f a c e s u c c e n s i o b u i am i ] 1 i s e x i e r u n t. q u o s d a in
g 1 a d i o p e r c u s s e r u n t, o m n i a q u e e o r u m f u e r a n t
a u f e r e n t e s, u a c u o s e t s e m i n e c e s 13) r e 1 i q u e r u n t,
illi iudicio14) rcgis quid actunq quidue per-
l) cui ros iniiotuit, Y. 2) (iat. V. 3) iiuiocoiiti. Co. Cr.4) sauc.
spi. T. 5) edit-ato. L. T. ei ditato. H, Y. rog. dou. co. dit," om.
Co. Cr. om. R, Y. L. T. 7) ,,iiitormii)atus est," ceteri oo. omisso
ei. 8) locus iu cod. abrasus, (d mauu receutissima adpictum F. 9) ali-
arum. L. T. 10) bysseuorum. L. T. ll) huugarorum. Cr. 12) quorum
cecus est animus flexi. L. T. iu unum. L. Vi) semiviventes. Cr.14) ibi
ver^ regi. Cr.


56q
pessi sint1) reseruantes, iter quod eeperant
peregerunt, et ad eum usque2) pr operantes,
genibus eius se ad uoluerunt, quihus u i s i s, que
c a u s a i n q u i t m a 1 o r u m ?3) m i d o m i 11 e, r e f e r u 111,
nos4)serui tui nichil mali machinantes ad audi-
e 11 d a 111 i u d i c i 0 r u m t u 0 r u m u e 11 i e b a m u s5) d i s-
e i p 1 i 11 a m, e t q u 0 r u m d a m m a n i b u sG) q u a 111 110 b i s-
cum ferebamus pecunia, absque delicto om-
nium nostrum7) ablata est. insuper appreben-
sos 11 os8) ceciderunt. et uita uix comite ueni-
mus ut nunciaremus tibi. rex ut erat pruden-
tioris animi, 11011 uultip 11011 uerbis minatus est
eos,9) sed sustinens ut scribitur, prudens spi-
ritus reseruat in posterum; misit ocius ad ilum
sub quo militabaiit tr i b un 11111, et die c onstituto
omnes perdicionis illorum uiros10) iussit con-
spectibus suis presentari. actum11) est ut im-
perauerat et ad discuciendum in presentia
sui12) statui sunt. quos alloqens: cur inquit le-
gem preccptorum dei tra 11 sgredientes, 11011 intel-
lexistis miser i cordiang et uiros iimocentig coiideiri-
pnastis? sicut fecistis, ita faciet dominus uobis
coram 111 e13) bodie. t r a n sg r e s s 0 r e s 14) I e g i s feri-
endi sunt, accepta10) s e n t e 111 i a educti s u 111, et
p e r 011111 em r e g i 011 e m i 11 i 11 g re s s u 16) uiarum d 110
e t d u 0 s u s p e 11 d i o 17) p e r i e r u n t,a) quod oh terrorem
sunt, V. T. 2) om. Cr. 3) que inquit cau. mal. L. T. 0111.
V. 5) iudicior. discipl. Co. iud. t-uor. discipl. venieb. L. T. ) et socio-
rum nostroruni quorundaiu man. L. T. 7) om. V. absque omnium
nostrum iniuria. L. T. 8) illos. V. illos occiderunt. L. T. 9) eis. V.
L. T. Cr. om. Co. 10) perdit. viros illos. L. T. perdictionis viros.
Cr. n) factum. Cr. 12) sua. V. in presencia constituti sunt, L. T.
sui constituti sunt, Cr. 13) vob. dom. cor. nie. V. L. T. u) enim.
add. L. 15) itaque. add. T. 1G) regni ingTessum. Cr. 17) suspensi. L.
a) e Leg-. min. §. 8.


M
incuciemhnn reUquis, zelo eunt iusticie fecisse credendum est.
ut quia regnum suum omniutu hospitum patens asilum ess§
uolehatx) sic liher ottuiihus introitus (jssef ut mdlus in(jredien-
tem quendihet in (diquo ledere^ uel molestare presumeret. quod
et factum cst. nam quo aduixit2) nullus cuiuif) hospiti quic-
quant ntolestie inferre presuntpsit.
20. Iu beato quoque rege constat apostolicum illud
iinpletum quod legitur, quoniam per multas tribulationes
o})ortet intrare in regnum dei.4) et in libro sapienti§: quos
diligit deus eastigat, et pater flagellat omnem filium quem
veci])it. multis enim modis correetioni diuin§ succubuit,5)
tvibus aimis infivinitate continua laborans.6) postquam inde
propiciationis dei medieamine conualuit, iterum iudicis
gtevni pev secreti consilii quandam examinationem7) in
filiorum suorum obitu sensit imminere uerba,8) quos in
ipsis infantig gradibus insontes9) qui dedit abstulit. de
quorum morte mesticiam obortam genitov pvopter amo-
rem filii supevstitis sanct§ indolis10) pueri benrici solatio
compeseuit.1) quern quasi iam unice12) caro diligens af-
fectiq preeibus ehristo cottidianis et eius genitrici uirgini
pevpetug eommendauit. hunc sibi fove superstitem, bunc
regni beredem uotis omnibus desiderauit. et ut efficatior13)
fieret ad tenenda tanti regiminis guberiiacula, uirorum
documentis horthodoxovum usu lectionis cottidiang fecit
auditum utrumque pvebere. ipse quoque patenie dilectio-
nis ardore eompunctus, iibellum sibi de institutione morum
composuit, in quo fideliter et diligenter verbis eum am-
monitionis spiritalis14) alloquitur, instruens qualiter ante
j regnuiii omnibus hospitibus potens asilum. Co. Cr. onini
hospiti patens esse voluit. L. T. 2) quoadusque vixit. T. 3) civis hosp.
L. T. cuiquam hosp. Y. 4) celorum. Co. Cr. j subiacuit. L. T. ) lah.
contin. Y. 7) consilium filii quandam exaniinationeni. V. 8) imniittere
verhera Cr. mittere verb. Co. imminere verbera. cet. 9) infantes. Co.
Cr. 10)hone ind. cet. THemcrici. L. Emerici Y. Co. Cr. compescuit
solatium. Co. Cr. 12)unicum. T. IS) efficax Co. Cr. 14) specialis. Co.
8


B8
oiiniia debeat obseruare fideni eatliolieain, eonfinnare sta-
tum (gcclesiasticiun, honorein iinpendere dignitati pontifi-
eunp principes1) et milites diligere, iudieium obseruare,
patientiam in cunetis aetibus liabere, hospites benigne re-
cipere,2) benignius nutrire, sine eonsilio niehil agere, ma-
iores suos ante oeulos semper ad exemplum statuere, ora-
tionis officium frequentare5 pietatem, et miserieordiam cuin
egteris uirtutibus possidere. talibus et his siinilibus disci-
plinis institutus3) iuuenis preclarus ad nutum dispositio-
nis gterng, c-ui euncta subiacent obediendo, millesimo XXX
primo4) dominic§ incarnationis anno, uitam lianc exitialem
conmiutauit sempiterna. supernorum ciuiuin adiunctus5)
contuliernio. cuius animam ipmG) tra/isitus mi hora caidam
episcopo (jrecorunt sauete connersationis uiro reuelatuni esf
deferri per antjelos ad celi p tis stuj mcritisf) sununo*) ab omnibus dilujebatur afectu^ ortus
est uujens9) luet-us onmiunq sed maxime principum, inter
quos pater desolatus graue traxit10) suspirium. videns
enim se solum sine spe posteritatis derelictum, pietatis
affectu doluit. sciens uero scriptum: non est sapientia,
non est prudentia, 11011 est consilium contra dominuin, et
illud in canonibus, neminem propter obitum earorum11)
nimium debere contristari, deposito merore, se totum con-
tulit12) ad querendam largitatem misericordiq diuiug, ceno-
biorum et ecclesiarum ministros monaclios et clericos (liuer-
sis13) elemosinaruin donis eonsolatus, expensas totius sum-
ptus, quem14) ad presens habcre poteraf peregrinis, ui-
duis, et orplianis erogauit.15) exterarum §tiam monasteria
proiunciarum niunificientig regi§ donis innumeris, per nun-
tios suos sepe uisitauit.
) puiitif. principes" 0111. Y.2) recipero benignius" om.V. susci-
pore L. T. :J) oui. L. T. 4) millesimo domiiiice. V. b) coniunctus. V.
) ipsani. T. 7) nieritmn. T. 8) supremo. T. 9) om. T. 10) contraxit, Co.
n) caror. obituni. V. 12) se cont. totum. V. L. 13) diversarum. V.
14) quam. V. quas. L. T. quam tiinc habere. Co. Cr. 1B) erogat, Co. Cr.


59q
21. Gvauediiien) moriun, (piam in iimentnte rece-
perat, usque finem uite tenuit. uix unquam ad risum labia
mouit, recolens scriptmn: risus dolore miscebitur, et ex-
trema gaudii luetus oeeupat. semper sie apparens, ac si
ante tribimal christi staret. interioribus oeuhs eius presen-
tiam uultu uerendo2) conspiciens, elnistum in ore, chris-
tum in cordc ? christmn in cunctis actibus se gestare
demonstrauit. dicm ultimum scmper ante oculos cordis
statuens,3) toto mentis desiderio iam4) inter patrig cgles-
tis ciues, quasi quodam angelieq eonuersationis hahitu
cupiehat habitare. cunetis deo plaeitarum uirtutum gene-
ribus adornatus, in sanctitate et iusticia coram ipso,5)die-
bus uit§ suq conuersari (leeixmit. ut in eo iam ceu quq-
dam) fiiturc glorificationis spes clarcscere uideretur.
CAPUT X.7)
22. Post n on multum8) temporis egrota-
t i o n e m i n c u r r i t, q u a p o s t m o d u m e o r p o r e e x -
c e s s i t,9) I o n g a n a m q u e1 ) 1 a n g u o r i s m o 1 e s t i a
i n g r a u e s c e n t e i n p e d i b u s s ta r e n e q u i 11 a t. v i d en-
tes autem quatuor pa 1 atin orum 11) nobilissimi
diu graui terque12) laborantem, nam ipsi adliuc
i n p e r f i d i a c o r d i s e r r a b a n t,13) c o n s i 1 i u m i n i-
quitatis duxerunt, occasum q ue14) eius in mor-
tem15) conati sunt tractare. iam die aduespe-
rascen te anteqnam in domo lacerna accendere-
tur, unus eorum audacter sub obscuro ingressus
b occupabit. L. T. 2) sereno. Y. Co. C. et L, cuius in mar-
gine adscriptum arferendo." ferendo. R, T. '6j constituens. L.4; om.
T. 5) omnibus. add. Co. Cr. T. R. L. 6) quedam ceu. Y. 7) P. deau-
ratum. 8J vero. add. T. post modicum vero. L. j Coi-pusque eius in
ecclesia beate virginis ab ipso constructa sepelitur." add. Y. quae
ceteri codd. n. habent, 30) Iongaque." ceteri. n; nobilissimi palati-
norum. Co. Cr. nobiliss. palaciorum. Y. autem" 12) om. L. 13)erran-
tes. Co. Cr. 14) que om. Y. 15j morte. T.


60q
est, et ad iugulandum regem ensem nudatum
sub clamide tegebat,1) dum pedem inhiberet
ubi rex quiescebap reuera cglesti iinpulsu gla-
dius corruit? percussusque in2) terram, tinnitum
redd idit, statimqu e3) rex audiens causam requi-
siuit, et tamen quid fuisset presciuerat,4) vir
a u t e m i 11 e a 11 x i u s5) e o r r u i t? G) c o 11 s i 1 i u m f u r o r i s
sui recognoui t, d o 1 ui t, access i t, procubuit,7)
u e s t i g i a r e g i s8) a m p 1 e x a t u s e s t, s e d e 1 i q u i s s e
confessus, sibi indu 1 geri precatus est. veniam
querentem non auert it, facinus9) facil e dimisit.
idemque10) iussu regis liomicide illi11) inuenti
adducti12) sunt, et aduersus eos iudicio13) Iocutusa)
digna eos multauitu) xentaitia. tandem per misericordiam
dei10) dignus eentuplicate16) retributionis brauio tactus febri,
cum sibi diem transitus17) imminere non ambigeret, accer-
sitis §j)iscopis et primis palatii de christi nomine glorian-
tibus, primum cum eis tractauit de substituendo pro se
rege,18) petro uidelicet sororis sue filio, quem in uenetia
genitum, ad se uocatum, iam dudum exercitui suo pre-
fecerat ducem. deinde paterng monuit illos fidem ortho-
doxam19) seruare quam acceperant,2 ) amare iusticiam,
uincula fraterng21) karitatis diligere, castitati22) operam dare,
humilitatis studio inuigilare/3) pre24) omnibus uero nouelle
chlam. suhtegehat. V. 2) per. Cr. 3) que. om. Cr. 4) requisivit
cum quid fuerat presciebat. Co. Cr. 5) autem. om. V. ille vero. Co.
Cr. G) obriguit. R. 7) cubuit. V. 8) om. Co. Cr. 9) faciem. Co. Cr.
10) denique. Co. Cr. iidemque. T. n)id est quia iussu regis, tra-
dicionis conscios aperuit, postera die precepto regis homicide illi."
V. 12) om. Co. Cr. 13) iudicia. V. U)mult. eos. V. 15)om. V. 1(i)cen-
tuplicari. V. Co. Cr. 17)febre. Y. L. T. cum diem sibi transitus.T.
18) Petro ducem" desunt in ceteris. 19) catholicam fid. observare.
L. T. Co. Cr. 20) acceperat. Co. Cr. ceperant. L. 21)superne, R. L..
22) caritati. cet, codd. 23) vigilare. L.. T. 24)pro. Co.
a)e Leg. min. §. 9.


61q
christ-ianitatis plantationi custocliani adhiberc. his dictis
maiius et oculos leuans ad sydera, sic exclamauit: regina
celi, reparatrix iiiclita mundi, tuo patrocmio sanctam §ccle-
siam cum episcopis et clero, regimm cum primatibus et
populo, supremis precibus committo,quibus ultimuni
uale dicens manihus tuis animam meam commendo.2)
instabat tunc3) sollempnitas precipua, celebris angelis et
liominibus, dies assumptionis eiusdem perpetue uirginis
mariq in cuius gaudio si4) (lissolutio sui corporis fieret,
maioris spem misericordi^ se sperans5) liahiturum, preci-
bus hoc spiritualibus postulauit,G) suspiriis et Jacrimis ohti-
iiuit. aderat igitur7) felix illa dies, per eius ohitum felicior
mox futura, circumstabat cum clero paternitas gpiscopo-
rum, ('iii)) manu8) miuistrorum, principatus9) chorus comi-
tum, ubi rex domiiio10) dilectus in medio iacens, accepto
unctionis spiritualis sacramento,11) saiictam aiiimam, eor-
poris et saiiguinis domini nostri iliesii christi uiatico recre-
atam aimo dominice iiiearnationis mill. XXX. VITI-uo12)
in manus uirginis perpetuq13) et sanctorum angelorum14)
c§lestis quigti beatitudinis15) iiiferendam tradidit, factus
est planctus maximus suorum, gaudium angelorum, sed
hic planctus postea uersus est in leticiam sempiternam
tam nascentium, quam et1G) uiuentium.17) ad excquias
funeris eius ex omnibus pannonie plagis coiicurritur. cor-
pus ad sedem regalem, albam uidelicet ciuitatem dedu-
l) sub tuis precibus committo. Co. Cr. 2) animam mearn ma-
nibus tuis committo. V. 3) autem. L. 4) ut. Y. 5) spcm mai. miseric.
sper. Y. miseric. spem maioris. Cr. maiorem. Co. b) liabit. precib.
hoc specialibus. L. Y. T. haec spirit, Cr. liaec specialib. postul. Co.
7) ergo. Co. Cr. 8) magno. R, 9) priucipali. ceto codd. 10) om. Co. Cr.
deo. Y. L. T. n)spirit. om. L. T. unctione spiritualis sacramenti.
Co. Cr. 12) MXXXIII. R. M. tricesimo quarto. L. T. Co. Cr. mille-
simo tricesimo septimo. Y. 1S) perp. virg. L. T. 14)literis minoribus
adiectum in Ms. 15) eterne cel. quieti. Y. L. T. aeterne quietis beati-
tudini. Co. Cr. 1(5)et. om. Y. 17)populor. add. Co, Cr..


62q
citur.l) et (juoniain ecclesia beatissiiny uirginis ab ipso
eonstructa2) iioihIuiu crat cledicata, inito consilio sta-
tuunt3) pontifices pvins basilicam sanctificare ,4) deinde
corpus tciTQ coinincudarc. pcrfccta dedic-atioins sollempni-
tate, eorpus sanetum in medio domus sarcophago candidi
marmoris imponitur. uhi pcr amios phires domimis pcr ipsi/fs
merita m/dtis incon/moda pacientiltusfi) febricitantihus, afjlicti-
Oi/em ct miseriam suam proelamantihus, iudici/imcp/c portan-
tihus henejicia prcstitit innumera. scpe pcr noctcm melodia ean-
t/is angelici aG) m/dtis aodiehatur, odoris sua/(issi///i1) dulcedo
per lotera ten/pli dispergehat/u\
CAPUT XI.
23. Quieuit itaque8) corpus beatum eodem in loco)
11011 apertis declaratum signorum inditiis XLY. annis,10)
miro (lisposiciouis i|>sius1 [) secreto, qui in sanctis suis pre-
dicatur et est mirabilis, ut12) quot annos spiritus mole carnis indu-
tus terreni coronam imperii per donum gratie spiritualis gestare mere-
batur, tot corpus bumi grauedine pressum et in puluerem
redact-um, et bic13) tempore predestinato declarari dignius,14)
et in resurrectionis die renouari gloriosius haberetur.15)
hoc quorsum respiciat,16) quid designet,17) oculis spiritua-
libus18) delectat intendere. quod sine preordinationis af-
j videl. albam reducitur. V. civit. om. R. 2) eccl. ab ipso
constructa beat. virg. nond. R. 3) merito consilio. Co. Cr. statuerunt.
Y. L. T. 4j dedicare. L. T. 5) febricitantib. portantib.* om. Co.
*) om. R. Y. angelici audieb. L. T. melodia cantantibus angelis Co.
Cr. 7) frequenter add. T. svaviss. od. V. 8) qui cum ita. Co. Cr. in
loco eod. Y. L. T. Co. Cr. 10) annis qu. quin Y. L. T. ,.non ap
declar. sign. ind." om Co. Cr. Tom. Cr. Co. 12) et T. quot
corpus" desunt in ceteris codd. ut. om. Co. Cr. 13)hoc Co. Cr.
14)dig'nus gloriosus Co. Cr. 15)minutis literis superscriptum: me-
reretur." et sic ceteri. 1G)hoc cor simm resipuit. Co. Cr. 17) quidve
signet L. 18j supernaturalihus Co.


63q
fectu (liuine1) factuin non estimatur.2) forsitan qucdam
in ipso terreni [lulucris asjicrsio, ignc diuin§ cxaminatio-
nis3) purificanda rcmanscrat, sine qna regnantcs ([uasi
quodam iurq potentiali uitam prcscntem uix aut nullate-
nus transire4) queunt. hitirkctk itaquc XLY a/otk, cum
ad prcfauda') pcr eum mortalibus mkcricordic suc bcncficia,
xancti sui ucllct dcus iam mcrita dcclararc, cx romanc scdis
institutionc, apostolicis litcris sancitum cst, ut corum corpora
clcuari dcbcrcntf) qui in pannouia christianc fidci scmina
iaccntcsfi) sua cam prcdicationc ucl institutionc ad dominum
conucrtissent. adueniente uero tempore declarationis eius,
et laudahilis gratiq eius,8) (piam per ipsum gens liunga-
rica9) promeruit in mundo diuulgande,10) rex ladizlaus1 x)
qui tunc rempublicam amministrabat, imiuersa lionestate
morum12) prcclarus liabitus, ct uirtutum fulgorc conspicuus,
laudibus ct scruitio dci pcrfccte deditus, s])iritus paracliti
perlustratione13) tactus, liabito colloquio14) cum cpiscopis
et primatibus, et totius paimoniq sapientibus, triduanum
eunetis indixit ieiunium. ut quod communi eatholicorum
utilitati, spiritus sancti donis animarum et corporum sa-
lutem operantibus, uideretur fore proficuum, communi
cunctorum deprecatione, ieiuniis ct clcmosinis15) fundata,
per manLfestationem signorum a christo deberet essg que-
rendum. scd ut ostcndcrct dominus quantc miscricordip rcx
sanctus fucrit, adhuc mortidi uiucns in corporc, qui1 iam
cum christo repnans sexl) demo/istrabat adhuc18) prc cctcris
opcribus approbarc^ cum triduo sanctum cius1 corpus totis
. ) aff. diviiio. Co. Cr. offbctu. T. a) esfciinamus cet. 3) excom-
municationis. Co. 4) ducere. cet, 5) prestauda. cet, G) iaceutia, qui sua
eam predicatione. L. T. 7) iacieutes. Y. fid. iaci. sem. Co. Cr 8) om.
V. L. T. laudibus gratie eius Co. Cr. ) buugara. L. 1()) divulgari. V.
n) Ladislaus. L. T. Co. Cr. 12)mor. hom Y. L. T. Co. Cr. 13)spir.
illustr. paracl. L. T. 14)consilio. L. T. Co. Cr. 15) orationibus. Y.
,G) quani V. Co. Cr. l7)regnasse. Co. Cr. 18)ad hoc. Co. Cr.19)om. T.


(14
uirihus clcuure satageroit, nulla dc loco suox) potuit artc
moucri.2) co minque tcmporc cxujodihus culpis intcr prcdictum
rcjcm ladizlaunt ct fratrcm cius sahmoncm jrauis orta scditio
fucrat. oh qttant3) salontott atptus itt carccrc tenebatur. cttm
crjo pro clcttattdo corporc frustra cottarottur, quedam ittchtsa
itt.vta ecclesiam sattcti sahtatoris in htthttt sttnduh) nomitie
Ixttriitts, ettitfs ttite pcreelchris') tuttc tcntporis opittio fcrchatur,
reuelationc sihi ec/itus0) facta rcji mattdaui% cos ittcassttm
nitf ttott possc sancti rcjis transfcrri1) pijnortt, doncc salo-
monf a carccrali ahsoluto*) custodia, lihcra9) induljcittia prc-
hcrctur. illo itaque c cttrccrc producto, ct triduano itcrato icitt-
ttio, cttm ad transfcrcndas rcliqttitts sacras tcrtia dic ncntum
ftdssct: htpis ittjots supcrpositus tumhc^ tanta ttdocitate1 ) stt-
hlatus cst, (tcsi niehil attte pottderis habttisset.1) adueniente
uero tempore12) declarationis eius et laudabilis gratiq quam
per ipsum geus bungarica promeruit in mundo diuulgande,
rex Wladizlaus qui timc rempublican administrabat, uni-
uersa morum bouestate preclarus babitus, et uirtutum
fulgore conspicuus, laudibus et seruicio dei perfecte de-
ditus, spiritus paracliti perlustratione tactus, babito collo-
quio cum episcopis et primatibus, et totius pannonie sa-
pientibus, triduanum cunctis indixit ieiunium, ut quod
communi catbobcorum utibtati spiritus sancti donis ani-
marum et corporum salutem operantibus uideretur fore
proficumn, communi cunctorum deprecatione, ieiuniis et
elemosinis fundata, per manifestationem signorum a christo
deberet esse querendum.
b arte potuit. V. 2) quo. Co. Cr. 3) causam adcl L. T.4) bucan
sumliu R. bukensumlov. V. bukati sumlui L. T. iuxta ecclesiam S.
Saluatoris sumlui. Co. Cr. 5) celebris. Co Cr. tunc temporis percel
V. 6) cel. sibi. T 7) transf. regis pign L. T. Co Cr.8) abs. a carc.
cust, V. 9)om. T.10)facilitate. L. T. Co. Cr.ll)fuisset. L. T.12)ad-
ueniente vero temp." alio atramento; palimpsestus locus; repetit hoc
capite iam scripta.


65
CAPUT XII.
24. Completo igitur tercie diei ieiunio, et uesperti-
mdi offieio,l) eimctis diuine miserationis benefieia per
beati uiri meritum prestolant-ibus, subito plebem suam
christo uisitanto, miraculorum insignia per amplitudinem
domus sanctg fimdvmtur eelitus, quorum pluralitas quo-
niam ipsa nocte numerum excesserat, illud euangelicum
liic libet introducerc, quod mundi saluator iohaimi per
nimtios scisoitanti, an ipse sit, qui uenturus est, per re-
sponsum mandauerat: ceei uidenf elaudi ambulant,2) surdi
audiunt leprosi mundantur, manei3) corriguntur, paralitiei
curantur. quonnn tcnnan aliqua, quia cunct-a non possumus,
innotesear xatayimus.4) iuuenis quidam onmibus membris
dissolutus, annis XII ])aralisim passus, manuum et pedum
earebat officio. cepta totius corporis sospitate signorum fecit initiiun, at-
(jue ad altare haud segniter currens,5) omnium, christo
laudes elamantium augmentauit gaudium. alius quoque
]>uer septennis, a natiuitate coiitractis neruis genibus et
manibus reptabat.G) quem parentes fide pleni, beati uiri
suffragio c-onferentes, ipsi prostrati, iuxta sepulchrum se-
cum posuerunt gratiam petituri. quam mox consecuti,
contractionem neruorum in filio distendi7) mirabantur, et
consoli.da.tis genibus et plantis omnes eum incedentem
uidentes christi nomen in beati uiri meritis laudabili cla-
more glorifieauerunt, quem rex deo deuotus pre nimio
gaudio laerimatus manibus a terra leuatum ad altare por-
tauit,8) ubi irnno0) laudis prolato, gratias deo pro bene-
h Co])ipl. ig. tercie diei iei. et." superscriptum atramento
diverso, erasis prioribus. completo igitur tuuc diei vespertinali officio"
L. tertiae diei vesp. off. Co. Cr. 2) claudi amb. leprosi muud. L.
mali. Co. Cr. 4) satagemus. Co. Cr. 5) ad alt. abiit celeriter curr.
L. T. (;) i-eportabatur. Co. Cr. 7) om. Y. 8) bic desinit cod. V. 9) ni-
mio. Cr.
o


66
fic-iis prcstitis in sanitatc pucri, cuni omnilins (jui adcrant
fauorabilitor cgit. sic totam noctem deus per1) famuli sui
uenerationem nrultonun fulgoribus signorum mirabiliter
perlustrauit. populus uero uigiliis et orationibus intcntus,
miraeulmn unmn quodque lauduin clamoribus manifestum
facere non cessabat. his ivscrcmlum vidctur2) ct illud, quod
nov solum ihi prcscntcs. scd longc quoquc positi, sujfraganti-
hus eius mcritis celchrcm consecuti sunt salutis cffectum, nam
cum eleuationis ipsius *) undupuc cepissct fama crchresccre,
variis ohsessi languorihus e.v omnihus hungaric finihus ad cius
sanctum tumulum, quo quisquc potcrat modo fcstinarc ccpc-
runt. scd cum aliis proccdentihus alii grauiori dchilitatc pro-
hihiti simul pcrucnirc ncquircnf simili tamcu miscricordia in
via ivnumcri savati suvt. utidc pcrmavsuranr) hcncficiorum
sancti rcgis memoriam, compIurcs[) per cum sanitati rcdditf
in codcm, vhi savati sunt itincris loco, grandes aggrcgaucruvt
accruos lapidum^ qvi lovgo ihi tcmporc postmodvnd) fucriuit.
scd ct mulicr qucdam^ cum intcr hcc filivs cius c.valassct spi-
ritvm, qui sihi fucrat unicus, cxanimc nati corpus, iuxta sancti
rcgis tumulum dcposuif dei ct sancti rcgis super co implora-
tura solamcn. mira quidcm rcs ct nostris ohstupcnda1) tcm-
porihus, non priuss) mulicr orare dcstitif quam filium qucm
defunctum collocaucrat uiucntem acccpit.
CAPUT XIII.
25. Mane) facto, die post assumptionem sanctis-
sime10) uirginis marie quinto, conuenientibus in ecclesiam
eum rege principibus, prinmm missa pro defunctis est
b pro fam. s. veneratione. Cr. 2) liaec et qnae hoc capite se-
qniintnr nsqne accepit" scripta in nna parte membranae cliinidiatae,
adglntinatae paginis 32 et 33, insertaqne sunt intcr voces lmius
capitis: 11111 ndi Salvator Joliaiini per nuncios sciscitanti." 3) tem-
pore. adcl. L. l) per mensiiram heiieficiis. Cr. r>) quamplures. Co. Cr.
post multum. Cr. 7) stupenda L. T. Co, Cr. 8 om. T. ) M. maior
et ornatior. 10) beatissime. L. T.


67q
celebrata, deinde sublata tabula niarniorea qug pauimento
prominebat,postquam peruentum est ad tumbam, tanta
flagrantia2) suaue redolentis odoris in apparitione ipsius,
omnes qui aderant circiimdedit, rjuocl in medium paradisi
deliciarum domini3) se raptos opinarentur. ipsa quoque
tumba plena fuit aqua parum liibenti, quasi oleo penhixta,
in qua uelud in balsamo liquefacto ([uieuerunt ossa pre-
tiosa. quibus in mundissimo linteamine colleetis, in ipso
liquore diutissime quesitus est4) anulus, cjui beati uiri
dexter§ fuerat impositus. quo non inucnto, ceperunt qui-
(lam iussu regis, aquam in ealdarias argenteas, et dolia
efFundere, ut euacuato sarcophago, ccrtior anuli fieret- in-
uentio. sed mirum in moduin, quanto magis licjuor effun-
debatur, tanto plus eo crescente tumba replebatur. qui
uiso miraculo, haustam aquam loco suo restituermit, nec
tamen ea refusa,5) niagis ob hoc tumba repleta fuit. tunc
cooperto sepulchro, laudes et gratias diuiiie pietati. pro-
clamantos, cuni hvuento thesauro beatissime marie dei geni-
tricis et perpetue uirginis altare repecierunt.G) iiiterim deus
qui est niirabilis in sanetis suis, effusis sue7) largitatis
beneficiis,8) tam extra, quani infra9) basilicam salutem
petentibus miraculorum suorum signis se presentem essq10)
notificauit. in taiitum, nt tenipus illud dominice conner-
sationis inter homines uideretur reuolutimp de quo legitur:
omnes qui habebant infirmos uariis languoribus ducebant
illos ad ihesum et curabantur. hec omnia uirtus diuina,
11011 solum ipsa die, sed post tempore multo per merita
famuli sui dignata est operari. quod etiam de aliis regio-
nibus audita beneficiorum dei fama, pro recuperanda sani-
tate, (liuersarum iiiualitudinum11) morbis laborantes, ad
b preminebat. Co. Cr. E. marmor. que pav. prom. tabula, L.
T. 2) fragTautia L. T. Co. Cr. 3; domum. Co. Cr. 4) est ques. L. T.
Co. Cr. 5) revcrsa. L. G) reparaveruut. Co. Cr. 7) suis. Co. Cr. 8) tam
extra salutem" om. Co. Cr. 9) intra, cet, 10)om. T. n)valitudi-
num. T. Cr.


G8
suffragiuni uiri beati euni niagno desiderio conuobirent.
Comitissa uero qu^dam uobiHtatis exiinie lnatrona,{) comi-
tis albi udalrici socia;regis wladizlai sororis filia noinine machtildis2)
tribus continuis annis dolore uiseeriun3) grauata, iain lnorti
proxima fnit. qne a suis in feretro delata mox ipsa die
qua beati uiri4) tiunuluni attigit, paulatiin se meliorari
sensit, ae in breui uite prioris sospitate reeepta,5) niag-
nalia dei per famuli sui merita in se remunerata diuul-
gauit. cetera uero miraculorum dci prodigia, pro dilectione
famuli sui celitus ostensa, non ideo quod fastidirem, 11011
scripta dereliqui,0) sed quia non soli milii pluit doniinus,
qui super honos et malos solem suum ciarescere facit,
lieneticiorum ipsius multiplicitatcm, cunctormn proficuo
consulentem. innumeris sapientihus quos liungaria fouet,
et amplectitur, stilo (leclarandain commendaui.
2G. Illud tantum7) in fino codicis adderc decrcui,
quam miro pietatis dei numere, diu (juesitus, et 11011
inuentus anulus, cum ipsa beati uiri dextera post transla-
tionis eius trieimiuin8) est manifestatus. monachus ([uidam
nomine mercurius, (|ui in ordinc clericatus, tliesauri perpe-
tue uirginis custos fuerat, qtiam per amorem celestis pa-
trie seculo renimciauerat, ipsa hora qua tumulus fuerat
apertus, ne quid sanctarum reliquiarum raperetur, re-
dargutione regali procul iiule cst remotus. cui tristi uultu
in choro residenti, iuuenis (piidain albis uest-ibus uesti-
tus10) pannum inuolutum tradidit dicens: ligc tibi com-
mitto seruanda,11) cum tempus fuerit manifestanda.12) post
completionem officii sacri, monachus in angulo13) domus
pannum expandit, integrainque uiri dei manum ciun anulo
b comitis filia" oin. cet. 2) Mathildis. L. T. Mathide. Co.
Cr. 3) visc. dolore. L. T. Co. Cr. 4) sancti. L. Co. Cr. b) percepta,
L. T. G) reliqui. L. T. 7) vero. add. Co. Cr. 8) terminuni. L. Co. Cr.
9) raperet. L. T. Co. Cr. 10)vestibus om. Co. Cr. n) himc ser-
vandum." Co. Cr. 12) manifestandum. Co. Cr. manifesta. L. T. 13)an-
gulis. Co. Cr.


nnvifici operis cernens expauit, atque secuni neinine sci-
cntc ad nionasteriuni, quod rcx[) suo regimini com-
mendauerat, tempus a iuuene sibi predictum, a cbristo
prestolaturus deportauit. ibi diu solus absconditi in agro
tliesauri custodiam et excubias cxercuit. post fundatores
ipsius conobii conscios3) fecit, ad rdtimum appropinquante
temporc rci declarandc, regis ad notiam perduxit. qui niox
coadunatis4) episeopis et bungari^ prinris multis a cbristo
miraculorum ibi bcneficiis erogatis, eleuande\) uiri dei
dextere, diem statuit celebritatis.
(WlTff XIV.,J)
27. Quid est fratres, (juod eeteris membris disso-
lutis, et in puluerem canu> reclacta. penitus disiimctis7)
sola8) dextcra manus ossibus cutc cum ncruis adherente,
sue seruauit decus integritatis? non!)) aliud arbitror10) di-
uini consilii [irofunditatem in huius excellentia11) facti
uoluisse declarare,l2) nisi dilcctionis13) opus, et elemosine
cunctos uirtutuni gradus ascendere. unde ueritas dicit14)
in euangelio: lieati miserieordes, quoniam ipsi miseri-
cordiam consequentur. et item: date et dabitur uobis.
item in alio loco: sicut aqua igneiip ita elemosina pec-
catum extinquit.15) merito10) beati uiri dextera fuit aliena17)
putredinis, que semper pietatis flore reuirescens,iS) in
alendis pauperibus nunquain uacua (fuit)10) donis eroga-
tionis. subuenit quidem20) in necessitate positis, liberauit
j quod suo reg*. commendatum fuerat," cet. 2) decrevit. cet.
3) consocios. Co. 4) adunatis. Co. Cr. 5) elevate. L. T. eievare. Co. Cr.
G)Q..litera maior in codice. 7j defunctis. Co. Cr. 8) solaque. Co. Cr.
9) nil. Co. 10)nisi. add. Co. Cr. n) excellentis sancti. Cr. in liis ex-
cellentiam. E. Notat etiam W. sub e) excellentiam., in cod. P. sed
ibi excellentia." xj declarari. Co. Cr. vj dissolutionis. Co. Cr. 14) ait,
L. T. Co. Cr. J5) sicut aq. extingiiit ign. Co. Cr. 1,;)ergo. add. Cr.
vero. add. Co. 17)ali. liiit.. L. T. 18;tlore piet. L. T. reviviscens. Co,
Cr. 10)lacuna in Ms. fuit" e ceteris cocld. 20)om. Co. Cr.


70q
uppressos a iugo captiuitatis, uestes et liospitalitateml)
jirebuit peregrinis, uicbiaruni et orpbanoruni niiserias et
indigentias suas esse computauit, eenam et niandatum
dominieum in lauandis egenorum pedibus eottidie reno-
uauit, elemosinas2) non de rapina, uel alionun dampno,
sed de proprii sumptus saeculis effluere3) fecit, ut domos
dei diuites efficeret, sibi uoluntatem4) babendi subtraxit.
sicque eunetis ad nutiun diuinitatis5) proficiens, earnem
suam, cum uiciis et coneupiscentiis crucifixit. inde sibi6)
est eorporis et dextere delectabilis ct miranda ueneratio,
inde dulcis et felix ^terne uitg retributio, inde desidera-
bilis supernormn eiiiium cobabitatio, ubi ipsmn irradiat7)
semper lucens, et indeficiens splendor unius summeqne
deitatis, patris et filii, (4 spiritus sancti, per infinita se-
cula seculorvum Amcn.
A) VITA SANCTI STEPHANI. E CODICE WARSAVIENSI. sec. XIY-i.
1. Omne datum optimum, et onme donum perfe-
ctum desuvsum est, descendens a patre luminum, buius
patris datum optimum, post passionem et gloriosam re-
surrectionem, et ascensionem domini nostri Jesu Christi,
in omnes regiones large proveniens, qui onmes homines
vult salvos fieri, ad orientalem Ungaroruni regionem
usque diffusum est. (Ibelowsky Aloniun. Poloniae liist. I.
p. 495.)
2. Appropinquante spiritualis fulgore cbrismatis,
cunctis cbristianis ducatum suiini intrare volentibus, bo-
spitalitatis et securitatis gratiam uoluit exbibere. clericis
et monacbis potestatem concessit ante presentiam suain
veniendi, et sibi loquendi, (]iiid plura? adest tempus ce-
j liospitalitates. L. T. Co. Cr. 2) elemosinam. L. T. Co. Cr.
j de propriis facultatibus confluere fecit, Co. Cr. 4) facultatem. Co.
R) dignitatis. Co. Cr. G) om. L. T. Co. Cr. j ipsum oin. Co. Cr.
1'adiat. Co.


71q
litus (lispositmn. eivdklit icum fiimiliaribus suis, et
baptisatus ost in nominc Jesu Christi. tu autem
(II. 2 3. I*. I. ]). 495).)
3. I)c primo rhristitmo Jcssc. (1um nimium esset sol-
licitus rit-ibus sacrilcgis dcstrucndis. ct episcopatibus ad
profectum ecclesie statuendis, mirabili visionc consolatus
cst eum dominus. lueescente aurora astitit ante eum iuve-
nis deleetabilis aspectu, qui dixit ei: pax tibi desse ehri-
stiane deo dilecto, iubeo te de sollicitudine tua fore se-
curuin, ul)i tibi concessum est quod meditaris, de te filius
nasciturus egredietur, eui liec onmia disponenda diuine
prouidentie eonsilio eommendabit dominus. hic est unus
e regibus electis a domino, eoronam vite secularis com-
mutaturus eterna. veruntamen virum spirituali legatione
tibi transmittendum honorifieabiliter suscipito, venerabiliter
habeto, exbortationibus eius eordis fidelis assensum pre-
beto. (II. 3. I). I. 499.)
4. bxpergefactus princeps visione stupiclus, post
secunp post eum christi fidelilms suis pertractans, cleo
gratias liumiliter egit, et eeee mmtiatur ei beatum Adal-
bertum pontifieem l)ohemie aduenturum, propter con-
uersionem ipsius. oritur leticia nouis ehristi militihus. dux
obuiam tironi ehristi procedit, honorabiliterque suscipit,
igitur fit ubique congregatio gentis iudomite, per sanctum
episcopum Adalbertum fiunt exhortationes continue, cou-
uertimtur et bapt-isantur alumpni patrie, statuuntur multis
in locis ecclesie.
5. Propterea, uxorem eius Athleidam iam propin-
quantem partiii, tali visione voluit diuina gracia eonsolari.
apparuit namque ei beatus protomartyr Stephanus, levi-
tico liahit-u ornatus in visioiiibus, (]ui eam alloqui talitcr
ccpit: confide in domino mulior Athleidis, et certa esto,
({uia filium parios. cui primogenito corona debetur ot rc-
gnum, meum quoque nomen illi imponas. cui cum admi-
rans mulier responderet: quis es domine et quo nomine
mmcuparis? ego sum, inquit, Stephanus protornartyr, qui


72q
primus pro christi noinine martyriuin ])ertuli. (pio dicto
disparuit. (H. 4. 1>. I. 500.)
6. Nascitur interea a deo predictus filius principi,
quem antequani in utero conciperetur, dominus novit, et
eui antCMjuam nasceretur, protomartyr Stephanus nomen
suiun indidit, lnme deo dignus Adalbertus episcopus cliris-
mali bajitismate, secundum credulitatis sue virtutem intin-
xit5 et ei nomen Steplianus imposuit. crevit infans dili-
genti nutritus cducatu, (juem transacta pueritia, conuocatis
pater suis Ungarie primatibus, post se regnaturum populo
prefecit. (H. 4 5 15. I. 500.)
7. l)c corona postnlanda re Josse plenus dierum. anno dominiee inearnationis nongen-
tesimo nonagesimo VII. seeuli nequam erumnas deserens
celesti invitatur gaudio. (I. 500. II. 5.) Unde liabito con-
silio cum episcopis et prineibus terrc, (piarto post obitum
patris anno5 divina eommouente elementia Astricum pre-
sulem ad limina sanetorum apostolorum misit, ut a suc-
cessore S. Petri, prineipis apostolorum, domino apostolico
postularct, quo nouelle christianitati exorte in partibus Un-
garie largam benedictionem porrigeret, regem etiam dig-
naretur ipsum diademate eoronare. eodem forte tempore
Mescho polonorum dux christianam roborare cum suis
amplexatus fidem, missis ad romane sedis antistitein, Leo-
nem nomine, nunciis, apostoliea fulciri benedictione ae
regio postulauerat diademata eoronari.---Cuius peti-
tioni annuens papa coronam egregii operis parari iam
fecerat, quam illi cum benedictione et regni gloria mittere
decreverat. sed quia nouit dominus qui sibi sint in futu-
rum dilecti, idcirco prescius sanctum clectum suum Ste-
phanuin, hac tcnqiorali statuerat felioiter insignire covona,
postmodum felicius eum decoraturus eterna.
8. (Juare et quo corona pofouis non fuit datat Prefixa
itaque die qua corona miro opcTe preparata Meschoni
polonorum mittenda erat, noete que precedebat pape per
visum angelus ehristi nuncius adstitit, cui dixit: crastina


73
(lie liora prima ignote gentis stirpis orientalis Ungarie
nuneios ad te nenturos esse cognoueris, qui sue gentili-
tatis abieeta ferocitate humiliter prostrati, suo duci Ste-
phano eoronam a te regiam cum benedictionis apostolice
mimere flagitabunt. coronam ergo quam preparare fecisti
Meselioni duei {lolonorum, Ungarorum duci prout petent
nuncii eius,eures sine concertatione largiri, sibique eam
cui)i regni gloria pro vite sue meritis scito deberi. illi
autem cui postulata fuerat non erit data, quia generatio
de ipso exibit, que plus delectabitur in siluis crescendis
quam in vineis, plus in tribulis crescendis et herbis super-
fluis, quam frugibus et frumentis speciosis, plus feras
silvarum, quain oues et boues camporum, plus canes quam
homines, plus iniquitatem quam iusticiam, plus traditio-
nem quam eoneordiam, plus tyrannidem cpiam caritatem;
erimt(pie quasi bellue vorantes homines, et quasi genimina
viperarum vodentes eor terre sue, obliuiscentes domini
crcatoris sui, confidentcs in stulta potentia sua, et non
crcdentes dictis prophctiarum sanctarum. Quia ego domi-
nus Deus fortis ulciscens in tertiam et quartam genera-
tionem, et affligentes me affligam, nec transibit apud me
malum impunitum et bonum remuneratum. Post hanc
generatioiiem eorum, sequentium me miserens miserebor,
et eam exaltaho, et coroiia regni coronabo. Modo vero
fac ut dixi. Et statim discessit angelus sanctus ab eo.
Juxta ergo huius visionis modum, prescripta sequente die
liora prima presul Strigoniensis ecclesie, Astricus nomine,
ad papam perucnit, qui officium iniunctum sibi jjroderet
exequens; sancti ducis Ungarorum ordine gesta referens,
ab apostolica sede que supra diximus insignia postulavit.
quibus auditis ualde gavisus romane sedis pontifex, coro-
nam prout fuerat postulata, benigne, crucem insuper
ferendam regi velut in signum apostolatus misit. benedic-
tionis ergo apostolice litteras, que cum corona et cruce
simul priuilegiate erant excommunicationis niodo roborauit.
(H. 9. B. I. 503.)
10


74q
9. Mox presul Ungcirorum Astricus ut fidelis 111111-
cius ab apostolica sede aceepta beuedietione, a eardinali-
bus et eurialibus romane curie petita lieentia, letus et
exultans Ungariam ueloeius properauit,--Presul eum
elero, milites eum populo kyrie eleison eum laudibus eon-
gruis proelamant, deum onmipotentem, et sanctos aposto-
los Petrum et Paulum lienedicimt, quod sanetus et dileetus
Stephanus, et unetione sacri cbrismatis perunctus diade-
mate regalis dignitatis felieiter coronatus est. (II. 10. B.
I. 504.)
10. Jk conyressionc rcgis Ungaric cunt polonic rcgc.
Post aceeptum regalis exeellentie signum beatissiinus vir
dei Stepbanus Ungarorum rex episcopales ecelesias am-
plians regaliter disposuit, erueil)iis(]ue et vasis, aliisque
supellectilibus ad ministerium dei pertiuentibus, seeundum
quod unicuique opus erat, sufficienter deeorauit. (II. 11.
B. I. 504.)
11. Erat interea rex idem fidelis in omnibus acti-
bus suis, deo perfecte deditus, per votum et olilationem
semet ipsum cum regno suo sub tutela perpetue uirginis
dei genitricis Marie precibus assiduis offerens, euius gloria
et bonor tam eelebris inter Ungaros babetur. et, ut maio-
rem ipsius defensionis misericordiam consequi valeret in
ipsa regalis seclis eivitate, que Alba nuncupatur, sub laude
et titulo genitricis dci, famosam ct grandcm ecclesiam
opere mirifico eonstruere cepit, qua perfecta in eonseera-
tione ipsius ecclesie, ipsam sue regalis magnitudinis reser-
uauit, tali([ue eam libertate corroborauit, ut nullus arcbi-
episcoporum vcl episcoporum in ca cuiusquc iurisdictioncm
babebat, deincle canonicis, qui. cam ad bonorcm dci gcni-
tricis officiarent, prebendas largas statuit. eonstruxit autem
in ipso initio conuersionis sue in ciuitate icrosoliinitana
cenobium monacborum, quod acl uictum cottidiaiium pre-
diis et vincis locupletauit. aliud (juoquc monastcrium in
urbe romana, prope sancti Petri ecclesiam ad bonorem
saneti protomartyris Stepbani construxit, ibiquc Xfl cano-


75
nicos loctivit, et eos prediis et uineis ditauit. donios uero
hospitales pro peregrinis reeipiendis edificauit, et bene
murauit, merito ergo in toto nmndo famosum adeptus est
nomen a[)ostoli? (juia etsi ipse euangelizandi non assum-
psit officium, predicator tamen et magister eximius popu-
lis solacinm prebens exstitit. (II. 13. 14. J>. I. 50G.)*
12. Quadam vero nocte monitu diuino nemine sci-
cntc solus ad ecclesiam venit, seque prosternens orationem
])ro regno suo ad dominum fudit. cumque ibi languentem
pauperem febre depressum ingemiscere, et clamare audi-
ret, veste qua erat indutus pauperem operuit. mox illi
manum imponens ab inbrmitate curauit. diuinaque virtus
et gratia in vita sua demonstrari voluit, cpiippe quoties
alicuius hominis infiimitas auribus suis iutimata fnit, missa
sibi pro mcdiciua, (|uam tunc in jiresenti poterat liabere
])articula panis ucl pomi rcdolcnti mandatum, ut saims
surgeret transmisit, et dci propit.iatione verbum ipsius
comitantc statim sospitatein recepit. (II. 17. I>. I. 50G.
13. /)c risionc quaiUon rajis Vnjarie et de rietoria
eontra hnpcratoron. Quadam igitiir nocte per revelationem
quandani exporgefactus, veredarium (|ucndam intra diem
et noctcm ad Albani transsylvanam fccit fcstinare, et
omnes in rure manentes ad munitas civitates (juain citis-
sime posset congregare. predixit enim superuenturos cliris-
tianorum Iiostes, scilicet (]iii tiinc Tugaris imininebant
bessos, pro censu possessiones ooruin depredaturos. Vix
nuncius mandata regis oomplevit, ct cc(4c [)aganorum ino-
pinata calamitas incendiis ct rapinis; tota deuastata est
per ultionem dci. Undc moritis bcati uiri manifestiun est
boc, ut omnes qui emn inuadcrc vellent, dcum qui pro-
tector eius est, timerent. Post Iiec uero Conraduni impe-
ratorem manu forti terminos lrngarie inuadere nunciant.
eontra quem rex consilium Iiabens episcoporuni et prin-
cipuin, ad tuendam patriam armatos totius Ungarie con-
uenire fecit, prius tamen reeolens se nilnl sine cbristi
suffragio posse, manus et cor levans ad etliera, domine


76q
sue perpetue Virgini marie suas iniurias commeii(lans,
talem prorupit in vocem: si placet tibi domina imperatrix
celi et teiTe, tue partem hereditatis ab inimicis deuastari,
et nouellam plantationem cliristianitatis abolere, committo
dispositioni tue et voluntati. lus dictis quasi consolatus
ab ea fideliter contra liostem ibat ad prelium. recordatus
autem verborum Alexandri regis, qui dixcrat: stare pro
patria, patriis titulis et honori inuigilare dccet," animum
confortauit. altera vero die miserante gratia, nuncius ab
imperatore venit, qui eius reditum nunciauit. regredienti-
bus adversariis vir dei se per preces beate virginis libe-
ratum intelligens, christo, sueque matri gloriose flexis
genibus, ad celum extensis manibus gratias egit, eamque
procuratricem sui regni a domino postulauit, ibique votum
obtulit. imperator vero suorum tam repentina perterritus
defectione, sciscitans ab eis qualiter coiitigisset, quod per-
territi omnes fugissent, et quod per proprium nunciuin
regressionem suam nunciassent, et per magnum pudorem
sue potentie imposuissent. voluntatem dei, et regis sanc-
titatem esse cognouerunt. (H. 17. B. I. 507.)
14. Tdem quoque rex sanctus solicitudine regalium
disposicionum occupatus, tempus diurnum colloquiis et
consiliis transiens, per noctis silencium vigiliis ct oracioni-
bus instare, contem])lacioni vacare, lacrymas funderc, deum
alloqui non cessabat, iustique iudicis inoderacioncm super
cottidianas iudiciorum discussioncs miscricorditcr dcscen-
dere flagitabat. I)c uotis ct oratiunibus rajis, ct dc /uortc jilii
cius hcnrici. Nocte igitur quadam cum estatis tcmpore in
campestribus fixis tentoriis starent, ceteris sopori deditis
surgens a lecto, deum deprecebatur pro sua et populi
ignorancia. quum diucius oracioni insisteret, papilio super
eum extensus a terra levatus, tamdiu ccpit pcnderc in
aere, donec vir clei a contemplacione spiritum relaxaiut,
et ab oratione; quocl cuiclam bone vite est manifcstatum.
quem rex sanctus arcana sui consilii nosse sancti, pcr
spiritum sanctum edoctus, ad se vocavit, blandis prius


77q
sermoiiilms quid vidisset seiscitabatur, post ne eui dieeret
donec ipse uiueret, imperauit. (II. 18. B. I. 508.)
15. ln beato quoque rege eonstat illud impletum:
(]iiani per nuiltas tribulationes oportet intrare regnum
dei." multis modis correctioni diuine succuliuit, tribus annis
in infirmitate continua laborauit. permissionem in semet
ipso, sicut in bcato Job, indicis ctcrni per secreti consilii
examinatioiiem in filionini siioruni obitii sensit iinminere
verbera, (juos in ipsis intantie suc gradibus teneros quos
clcdit abstulit. de qiioriun niortc mcsticiam obortam geni-
tor proptcr amorcni supcrstitis bonc indolis pucri henrici
solacio compcscuit. qucm quasi iani uniciim caro diligens
affcctu, prccibus cbvisto comuiendans, ct eius genitrici
virgini pcrpctuc commciidauit. liunc sibi supcrstitem, bunc
rcgni lieredem votis onmibus desiderauit, quem dominus
Jesus cbristus non in terrestri regno disposuit laborando
imperare, scd deposita inanis coiTiiptibilis macliina corpo-
ris, in celesti rcguo ciun angelis triumphare. niox deci-
dcns in gravcm infirmitatem benricus nobilis dux Scla-
uonie YIIl dicbus languit, nona uero dic bora JX-a cmisit
spiritum, (picm sancti angeli in siiuin consortium susce-
perunt. Uxor ucro eius, que inuiolata cum ipso perinan-
sit Vll-a die, in die dominica migrauit ad dominum. o
gloriosc virgines Cbristi, que virginitatcm suam Cbristo
in tantuin dedicauerunt, ut etiam in morte non separcn-
tur. (II. 20. ]}. I. 508 9.)
10. I)e .wiccessione Alhe in mjnum post mortem pa-
tris. Yidens autem bcatiis Stcphaiius sine spc posteritatis
sc dcrclictum, ct imicum filium suiiin licnricum sepultum,
pictatis affcctu doluit super filio suo multis dicbus. vix
unquam ad risum lal)ia mouit, scd semper sic apparcns,
ac si antc tribunal Christi staret. in orationibus oculis cius
presentiam conspiciens, Cbristum in ore, Cbristum in corde
Cliristum in cunctis actibus se gestarc dcmonstrauit. tan-
dcm pcr misericordiam dei dignus centuplicari retributio-
nis brauio, cxpcctabat oonsolatioiiem Jcsu cliristi.


Post copulationeni vero uxoris X-o mense in uisione
apparuit angelus in albis vestibus (licens: veni (Hlecte
mi rex Stephane ad me, (piia tempus est ut post labores
seculi requiescas in gaudio paradisi. euigilans autem aduo-
eat episeopunp et ei visionem edicit. eadem uero die liora
JX-a taetus febre debilitatus est, et decidit in Icctum. et
cum sibi transitus diem imminere oognouisset, accersitis
episeopis et principibus et coinitibus, et primis palacii sui
iuuenibus, de Christi uocxatione exsultans, indicauit eis
dissolutionem sui corporis imminere.--Deinde paterne
monuit ilios eatholicain fidcm oliseruare (|iiam acce])erant,
amare iustieiam, vineida superne caritatis diligero, et cari-
tati operam dare, humilitatis studio inuigilare, pro onmibus
ucro nouellc plantationis christianitatis custodiam adhiberc.
liis dictis manus ct oculos Icuans ad cclum sic orabat:
,,rcgina celi ct terre, imperatrix et coadiutrix inclita, tuo
patrocinio sanctam ccclcsiam (aun episcopis et clero, reg-
liuin cum principibus et populis sub alis tue protectionis
relinquo." (juibus dietis oleo infirmoruni cairpus suum
inungi petiit. post unetionem Credo cantat dein pater no-
sterf (piibus ultimum bencdiccns, manilms extensis sur-
suni, dixit: in manus tuas domine Jesu christe eommendo
animam meam. (H. 22. B. I. 509 10.)
17. De morte et planctn rctjts Stcphani ct miraculis.
Instabat autem solemnitas, sanete dei genitrieis assumpcio
gloriosa, ad (piaiu onmes solito more in Albam ciuitatem
contluxerunt, et tentoriis campos operuerunt. planxcrimt
autem enm onmes jiopuli lumgarie, simul in uniun diues
et pauper, episcopi citm elero cantu lamcntabili animam
eius commendabanb atque fabricato marmoreo uouo 1110-
numento reconditur, in (pio nondmn quisquain positus
fuerat. quidani autem episcopus grecorum sancte conuer-
sationis, in ipsa transitus sui liora, audiuit animam sancti
Stephani in eelum deferentem per angelorum choros, et
laudantes dominum Jesuni chiistum. qui statim nuiicium
in ITngariam in Albam civitatem transinisit, et ita sicut


79q
au(liuit et uidit sanctus episcopus nuntius eius invenit.
literis autem de obita eius a capitulo acceptis, ad domi-
lium suum in Dreciam remeauit. sepe harmonie supra
sepulchruin eius audiehantur angelorum, sepe lampades
ardentes in aeve videhantur. multorum vero pueri, qui in-
firmitate sua eius liminibus deuouebantur, mox ut perue-
niebant, curahantur, auxiliante domino nostro Jesu christo.
(B. I. 510.)
B) PARS OPERIS HARTUICIANI DE DECIMIS MONASTERIO S. MARTINI
DONATIS, E TABULARIIS CAPITULORUM DEPROMTA
Nuinori ( ) inclusi lineas, 1. 2. 3. varia-s loctioncs cliartarum indicant.
L ALKLXSIS.
(i) Capitulum ecelesie alhensis omnibus christi fide-
libus tam presentibus (juani futuris presentem paginam
iiispecturis salutem in eo qui est vera salus, dans quie-
tem hominilms. ad imiuersorum notitiam liarum serie volu-
mus pervenire (2) quod licet iu antea honorabiles nostri
religiosi et deo deuoti frater wylhelmus dei et apostolice
sedis gracia al)l>as sacri montis paimonic cnni suo con-
uciitu, mcdiantihus litteris ipsornm amicabili postulacione
anuca(3)l)ilitcr a nohis postulaucrint, ut de dccreto sanc-
tissimi regis Stcphani, ct de legcnda ciusdcm, ac ctiam
de registro ccclcsie nostrc in conseruatorio existentibus,
(pie ad libertatem monastcrii ecclesie heati martini con-
fessoris, dieti saeri (4) montis pannonie jiertinerent, in sub-
sidium et tuicionem eiusdem monastery reinueniri, et dari
siih sigillo nostro auetentieo eisdem concedi petebant, ut
est pretactum. scd quia huiusinodi roinuencio et concessio
per simplicem peticionem (5) ficri non debebat sccmidum
antiquam consuctudinem ecclesie nostrc, sed ad preceptum
(lominorum nostrorum rcgis et regiue, vel superiorum,
ad mandatum litterarium domini Guidonis miseracione di-
uina tituly sancte ceeilie presbyteri (6) Cavdinalis apos-


80q
tolice sedis legati, in legenda sanctissimi regis Stephani,
per sanctissimos papas approbata, et auctent-icata, que ad
dictum monasterium beati Mavtini confessoris, et ad liber-
tatem eiusdem luculenter (7) euidenter pertinent excipi-
enda. Cuius constitutionis legende tenor talis est. Post obitum
uero patris etc. Nos igitur tam ad (22) preceptum
dicti domini Cardinalis, quam causa communis iusticie ea
qne pertinent ad libertatem sepedicti monasterii de verbo
ad verbum uberiorem rei --absque scrupulo
alicuius falsitatis inseri et (23) transscribi fecimus. In
cuius transscripcionis prerogative reinuencionis iibertatis et
constitucionis memoriam perpetuamque stabilitatem eidem
monasterio beati Martini contessoris ]>resentes literas nos-
tras priuilegiales cum pendenti (24) auctentieo sigillo nostro
munire duximus roboratas. Datum anno dominice incar-
nacionis millesimo treeentesimo quadragesimo nono, reue-
rendo nostro magistro Thatamerio dicto, eeelesie nostre
preposito (25) auleque regie vicecancellario, discretis viris
Johanne cantore, Demetrio custode, Stephano decano eccle-
sie nostre existentibus. undecimo Kalendas augusti.
2. VACIENSIS.
(1) Omnibus cliristi fidelibus pvesentibus pariter et
futuris presentium notieiam habituris capitulum ecclesie
Yaeiensis salutem in domino sempiternam. Ad uniuerso-
rum notieiam tenore presencium volumus peruenire, quod
discretus jimenis (2) magister Stephanus notarius monas-
terii saneti Martini de sacro monte pannonie, legitimus
proeurator domini Wyllermi abbatis, et toeius conuentus
predicti monasterii S. Martini ad nostram presenciam per-
sonaliter veniendo (3) vice et nomine dictorum domini
abbatis et conuentus nobis proposuit in hunc modum:
Quod (|uia nobiles et ignobiles prouincie et comitatus
Symigiensis vniuersas deeimas seeundum institucionem et
ordinacionem seu donacionem (4) sanctissimi regis Ste-
phani primi regis hungarorum predicto monasterio secun-


81q
(1 um iustam et approliatani regni consuetudinem, soluere
recusarent, ('ontumacia et inolxaliencia obstinati, et ex hoc
predictus Wyllernius abbas, totusipie eiusdeni loci con(5)
ventus magnam in iuribus eorum percip(erent) diminuci-
onenq et detrimentum. (Tun igit-ur iura ecclesie ipsorum
(lefendere et tueri velint et intendant salubrit-er deo pro-
piciante toto suo nisu ct conamine si(cut) eis necessario
ineumbit, et quia ad hoc legenda (G) sanctissimi regis et
auctentica, et approhata ]>er sanctissimos romanos ponti-
fices sit supreme necessaria; ideo jiarticulam illain in qua
continetur constitucio et ordinaeio de deciinis monasterii
predicti in dicta prouincia et comitatu Synii(7)giensi exi-
stentibus, ad cercioivm ct firmiorem tuicionem deciinarum
eiusdem monasterii, liuniili cum instancia supplicauit, vt
rescribi facerenms, nostro(]ue sigillo auctentieo connnuniri.
Cuius ]>retitulate legende auctentice et approbate, ac
in nostro conseruatorio (8) cliligenter retente tenor talis est:
Post obitum uero etc. Nos igitnr etc. feria
sexta jivoxima ante dominicam ramis palmarum anno do-
mini M CCC quinquagesiino.
3. STRIGONIENSIS.
Nicolaus prepositus et Capitulum ecclesie Strigoni-
ensis omnibus Christi fidelibus presentibus et futuris uoti-
ciam preseuciuin babituris salutem in domino sempiternam.
Ad vniuersoruni noticiam tenore presencium volumus
pcrucnire, quod discretus iuuenis etc.---feria quarta
proxima post dominicam dudica anno domini millesLmo
trecentesimo (]iiinquagesinio.
(7) Post obitum vero patris Stephanus adlmc ado-
lessccns (adolosseens. 3.) fauore prineipuin et plebis in
patris solium laudabiliter prouectus arden(8)eiori anima
(sic) cepit veritatis jiropagator existere. qui (quia. 2. 3.)
quanivis adolesscencie (adolossccncie. 3.) annis floreret,
non tamen cor in ore, sed os in corde babebat. scriptu-
rariun diuinarum, quibus adprime flagrabat, non immemor
li


82q
iudicium et (9) iusticiam in oculis proponebat, iuxta illud
Salamonis: audiens sapiens dissciplinam sapiencior erit,
et intelligens gubernacula possidebit. Tn omnibus itaque
mandatis deo (dei. 2. 3.) fidelis dispensator existens, apud
se (10) eepit meditari, qualiter subiectum sibi populum
vnius dei cultui manciparet. Sed quia perpendebat absque
vicinarum geneium confederacione (consideracione. 3.) fieri
minime posse, pacem eum exterarum prouinciarum popu-
lis fideliter (11) institutam roborauit, vt eo securius quod
in mente tractabat, in nouella plantacione ebristianitatis
expleret. Sed aduersarius toeius bonitatis inuidie plenus
et malicie dyabulus, vt sanctum cbristi (12) tyronis pro-
positum disturbaret, intostinn (T)ntra eum bella commouit.
quoniam cius instinctu plebs gcntilis cliristianc lidci iugo
colla submittere rcnucns, cum principibus suis a dominio
ipsius se (om. 2.) subtrahcMv (13) molbebatur (sic). Cepe-
runt enim vrbes eius (om. 2.) desolari, predia vastari,
possessiones depredari, serui (seruos. 2.) eedere (sic) et
vt eetera sileam ipsi insultari. Cumque declinare de via
sua peruersa nollent, nec furor eorum (14) saciaretur,
dux ipse confidens de eterna virtute, ad superandam hos-
tium rabiem, multitudine exercitus sui sub vexillo deo
dilecti pontificys Martini sanctique martiris Georgy proces-
sit. Illis forte diebus (15) vrbem que wlgo AVesprem (que
W. nunc wlgo. 3.) nuncupatur obsederant, boc ad con-
uicia eius commouentes, seilicet vt (om. 2.) vbi ducalis
aecessus conuersacio babebatur, ibi consederent, quo faci-
lior ingressus ad alia predia (presidia. 2.) occu(16)panda
inueniretur. Ipse vero (om. 2.) diuina preeunte elemencia
aduersus eos consurrexit, et bic in fide, illi vero tamen
(tantum. 2. 3.) iri armis confidentes, vtrinque decertaue-
runt. Tandem bostibus victis et ex parte cesys et (17)
ex parte captis et alligatis dux victor cum suis victorie
clona reportauit. Quapropter de jiossessionibus eorum tam
in agris quam in villis sapienter dywdicauit. non sicut
quondam Saul qui deuioto agag (18) rege amaleoh de


83q
spolys eius doinino prohibente meliora elegerat. Sed quo-
niani pannonia beati poutificys Martini natiuitatc gloriatur,
cuius etiam patrocinantibus meritis vir christo fidelis \t
iam dictuni (19) cst dc liostibus victoriam reportauerat,
nichil ex rebus eoruni ad opus sui reseruans, inito cuni
theophilis consilio, iuxta funduni sancti presulis, in foco
qui sacer mons dicitiir, vbi sanctus Martinus (20) dum
adlmc in pannonia degeret, oracionis sibi locuin assigna-
ucrat, sub tytulo ipsius monasterium coustruere cepit,
])osscssL()iiibus et reditilius, cunctisque sufficiencys ditauit,
ct ipsius sutfragio, domitorum (leciinacionibus (21) simile
fecit episcopys, constituens ex onmibus (eorum add. 2.
ex eorum omnibus. 3.) facultatibus tam stricte decimas
dari, vt si cui decem liberos liabere contingeret (contigerit.
2.) decimam prolem sancti Martini cenobio daret.
C) EX SERMONIBUS DE S. STEPHANO REGE FR. PELBARTI DE TEMESWAR.
1. Nascitur interea filius dicto principi quein
beatus Adalbertus episcopus Stergonii baptizauit, ipsumque
Stephanum secundum reualationcm nimcupauit. Serm. 70.
2. Contra liimc Cliristi militem insurrexerunt nobi-
les de Symigio et de Zala prouincys ciun infinita multitu-
dine. Quibus debellatis dux vietor de eorum pos-
sessionibus et agris dotauit moiiasterium Saiicti Martini,
in loco qui dicitur sacer mons. ubi Sanctus Martinus ora-
tionis locuin sibi elegerat dum in paimonia degebat. ibid.
3. Sicque factum est post debellationem Atthon,
qui in Nyr morabatur, quod infra septennium gens liun-
garor.um fidem suscepit catholicam. Erat enim dux Ste-
plianus corpore paruus animo magnus audax, bellicosus,
prudens, et christum colens. Sermo. 76.*)
*) Hunnorum, id est ungariorum rex nomine Stephanus, sta-
tura pusillus, corde magnus. Cliron. S. Aegidii in Brunswig. Leibnitz.
SS. rer. Brunsv. T. III. p. 579.


84q
4. Hanc potestatcm habuit beatus Stephanus rex,
qui nemini peruerso parcebat, etiam palatino vel magni-
fico, vnde quendam palatiniun, propter iniustum iudicium
excoriari fecerat. Senno. 77.
5. Post lioc regnuiu hungarie in deccm partcs diui-
dens, et in illis episcopatus decem instituens, Stergonicn-
scni ecclesiam nietropolim omnium prefecit. (]iiil)iis dennini
episcopatibus alios duos rcx Ladislaus sanctus vna cum
fratre suo Geysa superaddidit. Ser. I.
6. Astriciim abbatem, (]uem in ccclesia colocensi
pontificem statnerat, anno quarto post obitiiin patris san-
ctus rex Pomam destinauit, ut e[)iscopatus predictos pon-
tifcx 1'omaiuis auctoritatc sua immiret, ac vt ipsum iuxta
diuinam reuolationem rcgia insignirct corona.---Papa
cuncta prout fucrant postulata coiicessit, crucem iusuper
ferendam ante regem in signuni apostolatus misit,
ltaque i])se Astricns cuni gaudio ad propria rediit. Unde
anno doniini niillesimo priino Stephanus dux in ciuitate
Albensi letantibus cunctis coronatus est. Ser. I.
Deinde ([uarto post oUitum [latris anno Astricum
presulem colocenseni ([ui alio noinine Anastasius nonii-
nabatur, ad apostolicuin (lestinandum deputauit, vt se regia
corona insignire dignarctur. Sci1. II.
7. Keatus Ste])hauvis zclo dci succeusus voluit cliri-
stum vindicare dc saracenis, tcrram sanctam occupantibus;
imo votuin fcccrat iiv in ilicnisalcm contra (diristi nomi-
nis inimicos. vt uhi roseus sanguis doniini dcsu cffusus
est in rcdeintioncm liostram, ibi ctfundcvetur ct suus. Scd
tunc votum ipsuni ex certis causis adimplere nc(]uiuit,
sed redemit editicando monastcibun quod cst situm supra
Waradinum in honorc bcati Stcphani .prothomartiris. postea
vero domino concedente, cuni socero suo Henrico impe-
ratore iuit llierosoliniam, ac per fortes manus hiuigarorum
prostrati fuerunt saraceni. quod videns imperator spolia
eorum quaeque nobilia eidem eoneessit. ipse vero omnia
in (liuinum erogauit bonorem. nam Hierosolymis mona-


85q
cliorum cenobiuni cdibcauit, prediis et vineis ad ([iiotidici
num victnin sufiicicntibus dotauit. inde vcnicns (Vmstan-
tinopolim, ibi (|u()(]uc ccclcsiam magnam crcxit. dcmuni
dcclinans Romain, ubi sub titulo b. Stcpliani protbomar-
tyris bospitale constnixit, lumgaris limina apostolorum visi-
tantibus. vbi duodccini canonicos instituit, cum victualium
abundantia. indc tandcm gloriosc rediit ad propria, per
dominos et barones almanicos honorificc associatus. Ser. I.
(S. Rcx nostcr Stcplianus oninibus iustitiani impcn-
dit. Xam eos qui scxaginta viros Bcsscoriun venientes ad
audicndum verbum dci cmn multo auro ct argcnto, spo-
liarunt, suspendi iussit in diuersis rcgni continihus. Scr. II.
9. Filii sui paruuli, vidclicct Otto ct alii (piorum
nomina tacentur, diu antc inortcm regis decosserunt. solus
beatus dux Emericus remanscrat, queni credebat post sc
rcgnatumm, erga (picm diuina scpcsepius conspexerat mis-
tcria; spiritu (juoque propbetie eundcm plcnum cognouc-
rat, propterea nmltum afficiebatur ad eum. Sed domino
(lisponcnte cst factnin, ut octo annis antc patris obitum
migrarct in celum, prius gloria coronandus in celis, quani
temporali bonorandiis corona in terris. de ciiius transitu
rex ipse pbirimum contristatus cxtiterat, scd trigesima die
post illius obituni tristitia fuit conunutata in gauclimn, dmn
beatus dux variis ccpit choruscare miraculis. Ser. I.
10. Tandem doinino reuelante dicm sui obitus pius
ipse rex precognouit, acccrsitis(]uc episcopis ct primis ac
nobilibus hungarie cxhortatus cos vt in fide fixi starent,
ac vt iustitiam omnibus ministrarcnt. Kama(]iie sui tran-
situs per rcgnmn vclocius diffusa, ccpcnmt nobiles ct
ignohilcs clerici ct vulgi ad illmn conflucre. ipse vcro
corporc domini nostri Jcsu sc numicns, in die assumptio-
nis virginis Maric, quam in patronam assumpserat, eleua-
tis in cclmn manibus, tcstamentaliter hoc regnum eideni
coinmcndauit. Tandein (liutius orans bcatimi dco rcddidit
spiritmn. () ([uantus luctus onmium baronmn ct nobilium,
niaximc autcm paupermn! 0 tunc audires fletus vsque


86q
ad sidera more vngarico extollentes. Ipsuni(|ue (lepioratuin
lionoritice sepelierunt in eceiesia l>eate virginis Albe, quani
ipse viuens construxerat. Ser. I. Appropinquante extrema
die, congregatis baronibus et nol)ilibiis5 longo sernione eos-
dem in fide eatholica adhortando roborauit, ct eis valedi-
cens, se et regnum in manibus gloriose virginis testamen-
taliter legauit. sicque in die assumptionis virginis gloriose,
anno domini millesimo tricesimo quarto beatam deo ved-
didit animam. Serm. II.
11. Post quadraginta quinque annos cepit miraculis
choruscare. ex lioc arguunt aliqui, (]uod illis quadraginta
quinque annis fuerit in purgatorio, ex quo 11011 fuerunt
faeta miracula per ipsum vsque tunc. sed lioriun opinio
11011 est valida, quia dicit beatus Gregorius, quod multo-
ruin corpora venerantur in terris, quornm anime sunt in
penis. Et sie existens in purgatorio, (jiiandoque facit mira-
cula5 sicut exemplificat beatus (Jregorius. Ser. I. Elapsis
XLY annis beatus rex Ladislaus voluit sanctum regem
cathalogo sanctorum ascribi facere. Cumque adesset domini
pape iegatus, lapidem desuper tumbain regis positum nullis
modis leuare valuerunt. reuelatum autem fuit cuidam mo-
nacho et cuidam sanctimoniali5 quod lapis ideo leuari non
possit, quia rex Salomon in captiuitate regis Laclislai deti-
neretur. quo libertati restituto, lapis quasi sine pondere
leiiatus est. Ser. I.
12. Aperientes tumbam anulus in clextera regis
positus noii est repertus. Quendam monachum rex
increpauit vt hinc discederet, qui rubore perfusus disces-
sit. et dum in clioro resideret tristis, (juidam lintheamen
inuolutum dedit eidem dicens: accipe, de qua re alias
et suo tempore reuela. qui accipiens inuolutum lintheamen
procedens retro altare explicauit, et inuenit dexteram san-
cti regis, cuiii anulo integram. qua visa gaudio repletus
iterum complicuit, et cum gratiarum actione ad monaste-
rium suuiii Zenthiogli vocatum cum omni veneratione
portauit. et tandem suo tempore sancto regi Ladislao, quocl


87q
sibi angelus dexterain sancti regis dedisset, reuelauit. (jui
eonuocatis episcopis festuni dextre Stephani regis eele-
branduin instituit, quod modo consuetudo non colit, sed
tamen pia deuotione in ciuitate Albanensi positam, olim
misericordie operibus pleiiam omnis populus veneratuv.
D) PARS LEGENDAE, ET LAUDES S. STEPHANI REGIS E BREVIARIO
STRIGONIENSI ANNI 1515. AD DIEM 20. AUGUSTI.
Lectio. 1. Omne datuni optimum et oimie donum
perfectum desursunr est deseendens a patre luminum.
Huius patris datum optimum et donunr perfeetum in omnes
large proueniens (quia irullum spernit, sed onmes lronriires
vurlt saluos fieri et ad agnitionem veritatis venire) et ad
huirgaros usque, (juos christianorunr tlagellum quondanr
eonstat fuisse, ditfusum est. Quod (jualiter et quando fac-
tum sit, stili officio memorie eommendare congruum du-
ximus.
2. Ea siquidem tempestate qua gens prefata dei
eeclesiam depopulabatur, erat in ea prirrceps quidanr quar-
tus ab illo, qui ingressionis lumgarormn in pannoniani
dux primus fuit, nomine geysa, seuerus (]uidem et eru-
delis veluti potentialiter ageirs in suos, nriserieors autenr
et liberalis in alienos, et jirecipue in elrristianos.
3. Ritu paganismi licet adlruc quidem obuolutus,
tamen appropiiKpiante spiritualis fulgore clrarisnratis, cum
omnibus circumquaque positarunr prouinciarum viciuis de
pace cepit attente tractare, ut iam in illo posset agnosci,
cuius filius desideraret fieri; secmrdum dictum saluatoris
nostri (lieentis in euangelio: beati pacifici, quoniam filii
dei vocaburrtur.
4. Statuit insuper preceptum cunctis cliristianis duea-
tum suum intrare volentibus Irospitalitatis et securitatis
gratiam exhiberi; clericis et nronaclris potestatem conces-
sit presentiam suam adeundi; quibus voluntarium libenter


88q
auditum prebens; orthodoxe fidei semen peetoris in horto
satum delectahatur germen emittere.
5. Quid plura? adest tempus celitus dispositum:
oredidit ipse cum familiarihus suis, et haptizatus est;
onmes ditioni sue suhditos se pollicens christiano nomini
maneipaturum. Cumque nimium esset sollicitus de rehel-
lihus domandis, ct ritibus sacrilegis destruendis, et epis-
copatihus secundum estimationem suam ad profectum sancte
ecclesie statuendis, mirahili visione noetu consolatus eum
dominus, fecit astaiu sihi iuucncni dclcctahilcm aspcctu.
6. Qui dixit ci: pax til)i christi clectc; inbeo te de
sollicitudine tua fore securum; non tihi eoncessum est
quod meditaris, quia manus pollutas luunano sanguine
gestas. I)e te filius naseiturus cgrcdictur, cui hec onmia
disponenda diuine prouidentic coiisilio commeiidabit domi-
lius. Hie erit unus ex regihus eleetis, eorouam vite seeu-
laris eommutaturus eterna. Verumtamen virum spirituali
legatione tibi transmittendum honorificabiliter suscipito,
susceptum venerabiliter haheto, exhortationihus eius non
fictum cordis tidelis assensum prebeto.
JJV3JNUS.
EX ANTIPHONIS ET RESPONSORIIS.
Adest festum veiieraiidmii
Sancti regis St-ephani
Iste sanctus predicator
Hungarorum primitus
Multa laude celebrandum
Omui die seculi.
Oliristiaue legis lator
Factus est diuiiiitus;
Gaudeaut qui suut heredes
Pro hinis tradeus his hina
Per hunc facti domini,
Duplicato precio,
Et sanctorum coheredes
Meruerunt fieri.
Yel pro quinque dans bis quina
Reportanda domino.


-TaiiL cuin celos asceiulisset
Nostra salus Bominus.
Atquo suis trausmisissot
Poua sauoti spiritus;
Roplouoruut partos mumli
Duodoni proceres,
Sominautos vorbum dei
Ad saluandos homines.
(Taudobat ergo patrono
Suo quoquo regio,
Et grates pro tanto dono
Rofoiadiat Domino.
Rostabat pannonioriirn
Plobs sino consilio,
Clausa tonobris orrornm
In mumli naufragio.
(Tenti tamen deuiauti
Por mortis illocobras,
Et procacitor amanti
Cocitatis tonebras:
Ideo differebatur
Salutis proconinm
Ut post moras assequatur
Maius bonoficium.
Oro namquo doctor qiianto
Datur illi serior,
Dono doi missus tanto
Yonit oxcollentior.
Yalde felix os dicenda
A cunctis pannonia,
Erumpe nunc letabunda
Iu dei preconia.
81)
Qui tibi non preceptorom
Do plebe discipulum,
Sod regom predicatorem
Misif ot apostolum.
Nani ut Athila sub rege
Huugarorum populus
Tyrraiinicus lata lege
Souiit in crodulos;
Sir sub Stepliano regilanfo
Yorfitur crudelitas.
Quo (igura frausmutanto
Formatur crodulitas.
Dudnm iiamque dosolatam
Dominus bungariam,
Penitusque nuili datam
Predicantum peruiam,
Per hunc sanctum euocauit
Ad baptismi gratiam,
Cum suis h(?reditau.it
Dans (adonuri patriam.
Geise namque duci sancto
Sanctus puer nascitur,
Qui diuina matris ventre
Gratia perfunditur.
\A Stephano premonstrante
Qui post Christum passus est,
Satb! quarn nasceretur ante
Stephanus vocatus est.
Lste deo se deuouit
Ab adolescentia,
Nilque lubricum cognouit
Ipsius lnfantia.
12


90q
Seil cuiiL iiiucntutis nudas
Sanctus ])ri]iiuin posuit.
Atque iaiiL virilis etas
In eo inualuit;
Ex tunc factus est faniosus
Eximiis laudibus,
In bellis victoriosus
Pnulens et fortissiiiius.
Sub nuiiulanis arniis dei
Miles erat strenuus,
Nain in bonis erat ei
Affectus precipuus.
Iu diuinis studiosus
Yir fuit operibus;
Forma quidem speciosus,
Magis tamen uioribus.
Corde deo credens erat,
Quod monstrabat opere.
Omnibus sufticiebat
Ipse solus munere.
Rex eraf et predicator
Uupla dans stijiendia,
Unde corpore percejitor
Grauderet et anima,
Yir beatus pardum nempe
Fort ad caulas ouium.
Et leonem ad presepe
Bouis ferocissiinuni.
Nam minis precibus donis
Terret mulcet incitat,
Prauos mites vanos, bouig
Cliristi quos deificat.
vSi ])lebs ista suscepisset
Alium discipulum,
Forsitan ei misisset
D(ms quemdam alium.
Sed rebellis gens et fortis.
Oens grandis audacie
Per (n'usd(km virum sortis
Fuit danda gratie.
Magnus Sampson ad domandum
Hic leonejii mittitur,
Ad liungaris prodicandum
Rex fortis (digitui'.
Ex leonis fauce mellis
Fauiis gratus nascitur,
Ex hungari ore. dulcis
JJeo laus exprimitur.
Pauperes dono iuuabat
Nunc pecuniario,
Nunc lios eaiangelizabat
Salutis alloquio.
Sa])ienter dispensare
Norat domim IJomini,
Et niensnraau erogare
Pro tmnpore tritici.
Inter cetera laudanda
Yirtutis insigaria,
Patientie mirauda
Fnit illi gratia.
Et monstrat quod depilata,
PauperuuL proteruia,
Eius barba, dum collata
Sunt liis beneficia.


Full Text

PAGE 1

•ANCTORU M FT D FIDE M CODIGU M SECUL I XII XIII E 1 NONNULL A EIUSDE M AETATI S MONUMENT A CRITICA S ADIECI T M FLORIANU S QUINQUE-ECCLSII S 1881 TYPI S MICHAELI S T A I Z S

PAGE 4

HISTORIA E HUNGARICA E FONTE 8 DOMESTIC L PAR S PEIMA SCRIPTORES

PAGE 5

VIT A SANCTORU M STEPHAN I REGI S E T EMERIC I DUCIS AD FIDEM CODICU M SECUL I XII XIII E T XV I RECENSUIT NONNULL A EIUSDE M AETATI S MONUMENTA DISqUISITIONESqU E CRITICA S ADIECI T M FLORIANUS QUINQUE-ECCLESII S 1881 TYPI S MICHAELI S TAIZS

PAGE 7

PRAEFATIO Fonte s historia e hungarica e domestico s constituunt : I Scri ptore s reru m hung-aricarum II praete r alia s antiquitati s reliquia s Monument a diplomatic a e t politica praecipu e secul i XI ? XI I e t XHI-i "No s ho c volumin e scriptoru m antiquissimo s proferemus qu i memoria m sanctoru m Stephan i e t Emeric i posteri s prodiderunt H i sun t anonym i tres ; quoru m du o gest a sanct i reg*is tertiu s vita m Eraeric i duci s perscripserunt Quartu s es t Hartvicu s ve l Cart vicus qu i Leg-enda s S Stephan i reg*i s i n unu m conflata s e t inter polata s postrem o i n luce m protulit Biog*raphoru m sanct i regi s prio r Legenda m eiu s minorem posterio r maiore m confecit Opu s illiu s integrum huiu s extrem a part e mutilu m superes t i n duobu s duntaxa t diversa e aetati s codicibus Hartvic i codicu m magn a suppeti t copia Praete r ha s tre s sanct i regi s biographias ali a suppari s aeta ti s nondu m comparuit „Authentica e libroru m scripturae, qua s aucto r Legenda e minori s i n prolog o commemorat habuerin t pauc a ea qua e i n codic e Warsawiensi Sermonibu s Pelbart i e t nonnulli s Ohronici s 110v a d e sanct o reg e praedicantur Tribu s hi s Legendi s subiunguntur : Excerpt a e codic e Warsa wiens i d e vit a S Stephau i regis ; Trausumt a Capituloru m Albensis Yaciensis e t Strigoniensis ; Excerpt a e Sermonibu s Pelbart i oratori s sacr i su b flnem secul i XV-i ; Lectione s e t carmin a e Breviari o e t Missal i eiusde m secul i depromta ; Excerpt a deniqu e e Vit a S Adal bert i martyris — qua e a d illustranda m sanct i regi s historia m con ducer e videbantur Adduximu s porr o raonumeuta quaeda m literaria initi o regimi ni s S Stephani u t fam a fert confecta : Epistola m nemp e Silvestr i II pontiflci s a d Stephanu m dataai e t Privalegiui n eiusde m regi s monasteri o S Martin i supr a Panuonia m sit o concessum Quibu s ad nectendu m duximus : Opu s ips i S Stephan o tributum d e instit.ution e moru m ad^filiu m Emericum ; e t Lege s eiusde m sanct i regis

PAGE 8

I I Leg-e s ha s consequitu r Yit a S Emeric i ducis quan i illustraii t excerpt a e sermonibu s Pelbarti Lectionesqu e e t carmin a e Breviari o e t missal i secul i XVi descripta Disquisitione s nostra s critica s d e context u aetat e e t fide co dicu m supr a laudatorum d e auctor e demu m libell i a d Emericu m duce m nomin e patri s script-i i n illoru m gratia m adiecimus qu i his toria m hung-aricam insciti a parti m scriptoru m fabuli s scatenteni parti m dat a oper a depravatam a d veritati s regula m conformare e t nativ o su o nitor i restituer e conabuntur Paru m quide m es t quo d i n ha c part e praestitimus ; se d s i primi s hisc e conatibu s excitat i doctiore s plur a e t melior a repererint i n ho c investigand i e t perscrutand i negoti o no s no n plan e frustr a fuiss e arbitrabimur Besta t u t d e apparat u literario qu o i n ha c edition e ador nand a us i sumus pauc a dicamus I II Man u scriptu m exempla r utriusqu e Legenda e S regi s monasteri i S Cruci s i n Austri a 0 Cisterciensi s diligente r inspexi mus e t cu m editi s doctoru m viroru m Endliche r e t Wattenbac h con tulimus Codici s Mellicensi s edition e ann i 1781 us i sumus qua m sati s accurata m fnisse pe r editore m Antoniu m Mancini i n praefation e libr o praefix a docemur.* ) Contextu m e t divisione m i n capit a dedimu s ipsiu s codici s Sancrucensis Yaria s lectione s adposuimu s supr a lau dataru m editionum codici s Pestiensis e t ceteroru m Hartvicianorum ub i consentiunt Subdivisione m i n paragrapho s e x edition e Eudliche rian a adoptavimus III Codicu m Hartvic i optimu s e t vetustissimu s es t Pestien si s Muse i Nat Hungarici oli m Francofurtanus ; cuiu s contextu m cu m sui s mendi s e t repetitionibu s expressimus Addidimu s scriptura e huiu s codici s specime n lithographicum ) Titulu s libri : Prim i Hungaroru m regi s apostolic i S Stephan i vit a e pervetust o codic e MS celeberrim i monasteri i Mellicensi s excer pta Posonii 1781 pp 56 I n praefatione : „No n scribend i mod o ratio nem se d ipsa s quoqu e interpunctione s a c mend a MSi i n codic e occur renti a retiner e studui u t e a mih i a Cl P Bed a Schuste r 0 S B e x autheiitic o submiss a fuerunt ; qua e correcturu s eram nis i codici s aucto ritat i integr e consultu m voluissem.

PAGE 9

II I Fragment a codici s Warsawiensi s e t Yita e S Adalbert i par ti m e x edition e Pertziana parti m e Bielowski i Tom o I-m o Monumen toru m Poloniae ; — Transumt a Capituloru m d e decimis e x ipsi s autographis ; — Excerpt a ver o e Sermonibu s Pelbarti Lectione s deniqu e e t carmin a e x editi s secul i XYi e t XYIi descripsimus Omne s codicu m vita m S Steplian i continentiu m varia s lectio ne s hi s sigli s consignavimus Cors Code x bibliotheca e Canonia e Praemonstr d e Corsen don k i n Brabantia e x edition e Georgi i Pray a 1771 Cr Editi o Cracoviensi s Leg-enda e sanctoru m i n Lombardic a histori a no n contentae 1511 E Endlicher Rer hungaricar Monument a Arpadiana San galli 1849 H Omne s codice s Hartviciani L Cod Lunaelacensi s bibl Caes Yindob sec XYi no 3662 signatus M Cod bibl inonasteri i Mellicensi s i n Austria sec XY-i Edidi t Antoniu s Mancin i Posonii 1781 P Cod Pestiensi s Muse i N Hungarici sec XHI-i R Cod monasteri i Runensi s i n Stiria sec Xlll-i no 69 signatus S Cod monast Sancrucensi s i n Austria sec Xll-i T Cod Tegernsensi s bibl regia e Monacensi s sec XYi no 18,62 4 signatus V Cod Yindobonensi s bibl Caesarea e sec XIYi no 832 signatus W Editi o doctissim i vir i Wattenbachi i apu d Pert z SS XIII pp 222 e t sqq Ub i ver o null a liter a ponitu r H intelligitur IV I n Epistol a Silvestr i Ili italici s literi s scripsimu s ea qua e acerrim i etian i authentia e propugnatore s interpolat a ess e concedunt Y Privilegiu m regiu m ann i 1001 e x ips o autograph o de scripsimus linea s numeri s signantes Yaria e huiu s diplomati s lectio nes : Numer o 2 e x apograph o monasteri i S Martini an;i i u t videtu r 1239 i n libr o dict o rubro 3 E transumt o Andrea e regi s ann i 1213 4 E transumt o Innocenti i e t Honor i III pontificum 5 E transumt o Grregori i IXi sun t adscriptae

PAGE 10

I V VI Institutioni s moru m a d Emericun i duce m contextu s e codic e chartace o sec XVi no 3455 rec 1125 biblioth Caes Vin dobonensi s es t expressus cu m varii s lectionibu s codici s Kollarian i deperditi que m describ i curavera t atqu e edidera t 111 episcopu s Igna tiu s d e Batthyiin y Legg* eccl T II pp 48 sqq Varia s porr o prae be t lectione s editi o Sambuc i ann i 1581 a d calce m Historiaru m Bon ftnii. Literi s K e t S signantu r ita u t ub i liter a no n ponitu r Sam buc i editi o intelligatur VII Legu m S Stephan i regi s libro s duo s dedimu s e codic e Admontensi ; cuiu s fide dignu m exempla r Pestin i i n bibliothec a Aca demia e Sc Hungarica e consta t folii s octo signaturqu e numer o inte r codice s latino s 24 Varia s lectione s adposuimu s e codic e Kollarian o deperdito oli m bibliothecae Caes Vindobonensis no 414 signato i n cuiu s extrem a pagin a hae c legebantur : „Ann o domin i MCCCCVI di e XVII mensi s Aprili s completu s es t ist e libe r rationali s a d glo ria m De i e t mandatu m domin i Magistr i Iohanni s d e Buda Cano nic i ecclesia e Strigoniensi s e t archidiacon i Borsiensis. Lege s ha e i n edition e Batthyanian a II pp 54—68 leguntur E codic e porr o dict o Turoczian o chart secul i XV-i eiusde m bibliotheca e n-o 3455 E x edition e deniqu e Sambuc i ann i 1581 Signantu r literi s K T S Hi c cu m laud e nominandu s es t nobi s etia m vi r doctu s Steph La dislau s Endlicher e cuiu s egregi o d e legibu s S Stephan i oper e rnultu m profecimus Legend a S Emerici Cu m brevi s hae c narrati o historia m genti s pauci s attingat interpolatore s a depravand o eiu s contextu s i prologu m e t peregrinatione m Alm i duci s excipias manu s abstinuerunt Exemplu m dedimu s codici s Lunaelacensi s chartace i secul i XVi bi bliotheca e Caes Vindobonensis ; cu m qu o faci t Tegernsensi s biblio theca e regia e Monacensi s eiusde m seculi Varia s lectione s e x editio nibus : Venet a a 1498 e t Cracoviens i a 1511 congessimus E t hae c quide m ho c volumine ; — datur i Chronicoru m Hun garia e maioru m e t minoru m contextum cu m disquisitionibu s critici s d e aetat e e t ftde auctorum s i u t studiu m e t diligenti a scriptor i supe rant si c subsidi a necessari a editione m molient i 1101 1 defuerint

PAGE 11

VIT A 8 8TEPHAN I REGI8 L Legeiul a m i 1 1 o r CAPU T I 1 Cun i intelliganui s sanctoiaii n morit a i n libr o uit e seript a A ) a ) e t memorial e eoru m oora m domin o i n seeulaA ) uer e saluberrimu m asserimus ali .cj _ni.c l i n exemj)lu m d e vit a e t aetil)u s bonoruin a d sueeessorm n propaibnem" ) seripti s emanasse ips i tidelite r }>r o elirist o eertauerunt e t feli.ci.te r ]>r o eertamin e eoronat i sunt no s s i labori s eoru m imitatore s eftieiamur sieu t Paulu s dieit liefed.e s (juide m de i erimus eolierede s aute m Christi. 0 ) martyrum : i ) agonibu s mate r eottidie 4 ) eeelesi a eoronatur eonfessoru m tidelibu s lueri s re])aratur ? tantis(|u e perornat a fulgoribu s eire a uoiubile m orbi s axe m splendeseit mult a eoriu n gloriose' 1 ) eertamin a mundu s oli m liabui t qu g uetustat e temporu m elaus a tide liu m memori ^ 1101 1 sun t eommendata qui a uane 6 ) d ) saer o cairuerunt se d d e antiquis qu £ ia m eomprehend i neque unt omittentes seimu s eni m ([uonia m lau s eoru m ant e deu m in 7 ) sempiternu m 1101 1 ueteraseet a d e a quibu s serm o texitur ueniamus 2 Sanetissim i confessori s Stephani inelit i uidelice t Pannomoriu n regi s uita m actusque sieu t tidel i e t uerac i relatione 8 ) tun c tempori s inuentum 9 ) accepimus digim m ascript a M 2 ) progeniem M 3 ) martirum M 4 ) quotidie M 5 ) gloriosa W 6 ) uat e W E. 7 ) in oin M E. 8 ) religione M. 9 ) uiuen tum.W. i l ) quoru m nomin a sun t i n libr o uitae Philip 4 3 b ) me morialecoramdomin o inaeternum Exod 28 29. c )Rom 8 17. a ) omne s illacrimabile s argentu r ignotiqu e long a nocte caren t qui a vat e sacro Hor od IV 9 l

PAGE 12

e t honorificuu n duxinui s ])osteritat i tnmsinittiMv IH T dootci s ooinpositasqiu 1 grammaticoru m linoas nu t j)liiloso])lionLi n inteiprotatorunn' ) se u so])hystiea" ) aeninin a imitamur (|iii a stultuni 3 ) es t i n altu m nauigare s i no n ]>ossi t a d poitu m transmeare ill i ist a autumant (ju i seeundun i poetiea s ta Inila s jiegaseo 4 ) font e potnt i sunt (jii i s e somniass e inte r saer a jnirnass i j gloriantur horu m sapienti a e x uanitat e i n uanitate m euanuit e t e x e a nihi l tructu s a d ])roteetu m su i eapiente s stult i taet i sunt uo s aute m intelligentes (juo d seriptori s al ) or e souat pusillanimitat i eiu s eedite (jui a cjuo d a tidelihu s audit u didieit reeitat cert e no n equum 1 5 ) onu s uirihu s sui s eonsiderat eu m j)rorsu s eaiva t lueid a faeundia e t hen e eapac i intelleetu j)resertin i uere tu r suj)e r emulatoru m morsihus cju i su a negligente r eom ponentes alioru m serijita laniant erg o liee t autentieas' ) librorun i serij)tura s reuoluatis tame n he e hreuior a legite e t s i (|ui d ahnornie s i minu s
PAGE 13

de i ciiltm-aii ) conuerteivt cjuo s uer o alien e ui e seetatore s rejieri t mini s terroriI)us(]ii e suhiugauit (|u i eu m ia m senes eeret resolutioiumH|u e su i corpori s iininiiHM V sentiivt s filio arc e ivijn i suhlimand o uxore m nohilissiman u e x latissim a romanoim m iinperatonn n prosapi a (lei-inatani' ) cluxit intere a re x cliristian i noinini s amator (lebitu m soluen s mrtur c concessit (|u i u t credimus pe r conlessionen i deitati s glo rian r ptern e (elicitati s conscHmtu s (\st 4 Pos t cuiu s obitu m Ste|)hanu s adlm c puer lauor e principu m e t ])lebi s i n regn i soliu m laudabilite r ])rouectu s ardentior i anim o ueritati s cepi t propagato v existere (jui a (piamui s pueritie"'* ) anni s tloreivt 1101 1 tame n co r i n ore se d (> s babeba t i n corde. 4 ) a ) Scripfuraru m diuinarmn (|ui bu s adprinmnr 1 ) tlagvabat no n innneinov iudieiu m e t iu stitia m ant e oculos" ) proponebat iuxt a illu d Salemonis, 7 ) aiulien s sapicms 8 ) sapientio r erit e t intelligen s gubernacul a possidebit. 1 ) no n pvoponelia t ant e oculos ) ) ren i iniustai n tacientes ( 4 consiMitientes se d i n onmibu s mandati s de i fideli s dis])ensator c ) existens apu d s e cepi t meditari u t s i ])o])ulu m ia m jivido m baj)tisinati s conseci-ation e renatiu n absqu e disci])Jin a diniitteret tacil e ])os t errore m uanitati s su p iterm n conuerteretur luin c secundu m ecelesiastica m doctrina m instituens iiigui n e t legen i disciplin p subpositi s ceruicilju s adhibuit omnesipi e imumnditia s lnaloru m pror su s destruxit ( 1 AIH T f b II 5 Quida m uer o nobilium (juibu s luxu s e t clesidi a corcli s inerat uidente s quoc l assuet a coact i reliquissent b diriuataiii M E 2 ) Pos t obit uer o patri s Stepli adh ado lescens H. 8 ) adolescentie. 4 ) i n cordehab H. b ) adpiime H.W. l ] ) i n oculis H 7 ) Salainonis M 2 Salamonis II 8 ) disciplina m add H tuo s add M i l ) i n or e fatuoru m co r illoruui i n cord e sapientiu m o s illo rum Eccli 21 29 b ) audien s sapien s sapientio r erit e t int gub poss Prov 1 5 ) Luc 12 42

PAGE 14

4 diaLolic o instinct u iudioi a i'o;j;i s ('(YntcMiipsonint e t a d prio re s uoluntatis l ) sn e usu s auinun n redueentes eontv a eun i ann a nionebant (Hqierun t auten i urbe s eiu s desolari pre di a uastar e possessioue s depredari seruo s cedere e t u t eeter a sil(Mu n rei u ~ ) insultare (Mini(|u e deelinai v nollen t a ui a su a peruerScM, : | ) ue c furo r eorun i satiaretur .ivx 4 ) ips e eontidcMi s d e (4 (M 'ii a uirtute a d superandiunIiostiun i ra bieni eun i lnultitudinc 1 exeivitu s su i proeessit illi s fbrt e diebu s urlxMi i <|ue ) bespr(Mi i nuiKMipatur obsederant bo e a d uitia 7 ) eiu s cominouentes seilie( 4 u t ub i aee(\ssu s re galis 8 ) e t conuersati o liabebatur ib i eonsederent ati s ivx l: t ) uicto r cnn i sui s uivtori e sign a u ) ivportauit ])ivtcMv a 1 ; > ) d e possessioni bu s eoru m ta m i n ai>ri s quan i i n nilli s sapiente r diiudiea uit noi i sicM.i t quoudai n Saul <|u i d(Miiet o ainaleeb d e spolii s eiu s doinin o [irobilxMit e melior a elei>vrat e x onmi bu s enin i niclii l a d o])n s su i reseruauit l( J ) S(>( 1 abiens sanet o eonlessor i inartyno 1 7 ) consecrauit i u euiu s Iionor e etian i basiliean i eonstruxit illo s auten i e t postero s eoru m us(ju e i n presentei n die m seruo s cxadesi e instituit poste a iinpe tration e optiinatui n suorun i consiliun i ee])it u t tantiu n deeima s e x hi s qu e |)ossi(le])an t daivnt n e aftliet i disper derentu r a 1 8 ) terra CAPIj T III () Sul)iui>ati s p(M scM|iicMiti.iu n s e tunuiltibus et eon b uoluptatis M 2 ) ipsi H f ) cumqu e decl d e vi a su a perv nollent H f ) dux H 5 ) superanda m H 6 ) uulgo add M H 7 ) con uitia M H E W regal acc M ducali s accessu s conversatio H < J ) ips e uero H 1 0 ) hic I-I n ) i n fide M H 1 2 ) tandemqu e H n ) du x H dona H 1 5 ) (|iiapropter 1( i ) reservans H 1 7 J Mar tino M 1 8 ) e M

PAGE 15

5 firniat o i n pac e regn i solio eepi t sanet e religioni s magi s ae { ) niagi s emnlato r existere oninesqu e i n C 1 hrist o pi e ui ueute s diligere eelebrita s prudenti o apu d lilio s hoininun i i n niaxini a leuerenti a liabebalnr ereseeba t eottidi e eeelesi a tideliun g e t niult i c x diiuMsi s niund i ]>artibn s audielite s d e doetrin a ein s eontliudiant dui n long e latetju e sanet i de i cultore s inultipliearentur re x u t era t artiu s boni s ope vilm s intentus statui t atri a sanct e niatri s eeclesi e anipliare 2 ) (jiio d e t deuotissiin e iinplmiit na m sul ) titul o sanet e Mari e giorios e uirgini s i n Alb a eiuitate qu e o b sj)eeialitatei n nol)ilitati s su e noine u aeecqjit templu m instaurauit ub i inte r ])lurim a distineta : { ) genunaru m eolor e perornat a pliy lacteria jirim o e x purissim o aur o fabricata i u opu s san etuari i intulit ind e e x uniuersi s pcMtinentibu s sib i tan i i n agri s qua m i n uinei s parte m i n oblatioium i dedit e t ofti ei. a elerieorun i illi e domin o tainulantiui n instituit perei])i ensqu e laboriosu m liddibu s esse s i illu e a b extei-ioribu s loei s a d missarui n solenini a eonfluenmt iussit u t deee m uillaru m populu s eeelesiai n ediliearet a d euiu s dioeesim 4 ) ])ertinere b n e tedi o alfeetu s niinu s rcdigioni s su e officiu m euraret (piibu s seeundu m uit e nHMMtiu n ( k piseopo s e t saeer dote s preieeit auetoritat e a])ostolie e traditioni s erudi rentur ne e inult o pos t alia s s e eonuertit eorroboratu s uoe e domin i dieentis : lueea t lu x uestr a eora m hominibus u t giorilieetu r pat( 4 r ueste r (pi i i n eeli s est, a ) e t quosda m ta miliariu m siioru m lioma m adir e (hdegit eominendan s ta eultate s multa s niniis u t ib i i n lionor e prothomartyri s Stephan i eeelesii i fundar i deberet cpio d e t it a factu m est pos t lie e diuisi t ali a (piibu s aeipiirerentu r domus uill e possessione s e t eeter a talia (pi e a d sumptu s ininistrorui n qe(desi e pertinent e t singuli s anni s quanidi u aduixit 11111 ner a e t oblatione s s( k m])e r J ) augebat n e ali(pii d extrinseeu s (piqrenmt (|u i offici o sanetuari i preerant derosolimi s etia m i n monasteri o quo d eonstruxerat nionialiu m eonuersatio y b et W amplificare M : i ) distincto M W l ) diocesin M 5 ) superaugebat M W 1 L ) Matth 5 16

PAGE 16

6 iKMi i dcstinauit (|uil)u s simil i dispusitioiu 1 nucussnri a prc parauit. 0 ucr c fcliccn i Stc])hanuin <(ii i u t ^tcrna m ma n sionc m cditicatan i hahcrc t i n c(;lis scipsui n doniin o liabi taculu m ])rcparaba t i n tcrris CAIH T IV 7 Sanct a dc i ccclcsi a i n pac c collocata c t c x ro man a anctoritat c iusti 1 ordinata gcn s bisscuorui n long c a tid c alicna c t (juas i bclluin a l ) stultiti a carcn s intcllccti u jiatri c ciu s contini a dcniolir i aggrcss a (\st rc x ucr o illo s ant c dic s i n rcnioti s ])artibu s ucnatu i insistcbat ut • salti m ~ ) ])os t multa s cura s ipiibu s opijrinudianturali(.piantispc r intirm a mcnibr a laxarcntur cu m (M # g o ciixxu mcdia m ho ra m dic i sopor i induIg(M'ct pc r uoluntatc m dci (|u i c a (ju c futur a sunt spirit u uisioni s su c manifcst a c t cognit a tidclibus 4 ) ostcndit ui(Icd>at r > ) astantibu s jnvscntialitc r ininii ci s patric 1 hxpii c t cpias i co s tcrrcnd o protcrrc : cu r uan a ucstr a cohort c claustr a sanct c ccelosi c irruinj)cr( k uultis cu r grcgc m pastori s niagn i c t ouili a ciu s dcsolar i ucnistis ? rcccditc rcccditc ipii a inipctrau i a b impcrator c mc o ui ru m ct u ) dcfcnsorc m c t ducc m mcum scilicc t martynum qu i no n patictu r niorsibu s ucstri s pascu a iustoru m lacc rari cuigilans(]u c ix\iwr\ uultu qui su a protcrrc t nunti a adcss c manclauit cu i assistcnti no n inc c iiujni t lcgationi s caussa s cxj)lcr c ])otcris sc d alius cju i tidclio r inucniatu r acccdat jircsentatui n IKM^ O cisdci n ucrbi s rcdir c jircccpit amoto' ) c t tcrtio : jicrg c ai t adir c lcstin a jirojicrc c t mc a tollen s mandata di c tribun o jilcbi s i n uIt(M'ioribu s nioranti u t s c jircuidcat. 8 ) uiro s a d pugna m cliga t ct" ) hostiu m cuncos i n m c bcllu m moiKMitc s propcllat asccudi t ill c uclocit(M' a d locui n p(M'iiolauit quo d acccpcra t indicauit ideni([ii c diligcntc r factun i ( k st ia m hosti s propiu s adcrat ia m mcnia urbi s uallaucrat cuin. I u ) inopin a incursi o cst b beluina M 2 ) saltem M E 3 ) opprimebatu r K. '* ) suis add M E W B ) videbatur M E W om M W 7 ) ammoto M 8 ) providea b M E W J ) om M E W 1 0 ) tum M

PAGE 17

7 fribuiui s cun i copii s sui s illui n iim;i(leivt fun o ufrinqu o (lccortnfu m usf ist i ])rotoction c do i rohorat i Mccinguntur ill i innontic i si m obligat i discinguntu r posfrcm o tcrg a fui;" C dcdcnnit plurc s autc m ) corrucrunt plure s coru m i n cn ptiuitatc m duct i sunt ccd c ]>cracta i s qu i ucncrat a d rcgcm 2 ) rc^rcditu r u t nuntiarc t ci ro x audit o cuent u bcll i gratc s habui t omni])otcnti 5 qu i uictoria m fidclibus sui s dc di t ox inimicis niminu n credimu s supcrn a pictat e illu m uisitari (pi i n c circumdarctu r a h inimici s liboratoro m d c ccli s luibcr c mcruit u t ])rcccdcrc t c t custodirc t eum sicu t cni m dcu s cliristu m suu m dani d quonda m a faci c phvlis tinoru m angcl o su o protogont c lihcrauit it a c t hun c d c man u ])ci'scqucntiu m crijmit 3 ) duccn s ctrcduccm s i n saluationcm CAPU T Y 8 Kam a nomini s su i i n aurihu s scculariu m dilfusa c t iudicii s ori s su i cclcbr i laud c ul)i(pi c innotcsccntihu s L X uir i hysscnorum cpioru m supcriu s mcntione m liahui mus cu m uniucrs o apparat u suo uidclicc t aur i c t argcnt i copiositatc nuiltacpi c uaric i tat c ornaincntorum currihu s onustis 4 ) parfibu s hulgaroru m c ( u'ivss i "' ) tcaanino s panno nioru m appndicndaht. ( ) a t mult i seruorun n quoru m aninui s ccrcus' ) cs t flcct i i n uitiui m malignifati s facc s ) succcns i ohuia m illi s cxicrunt (piosdai n j^ladi o ])crcusscrunt qu f onnuu m coruin" ) fucran t auffcrentc s 1 ) uacuo s c t seminc cc s rclicpierunt ill i iudici o rcgi s (pio d 1 ) actum (piidu c perpess i sunt 1 2 ) reseruantes ite r (pio d cepcran t perege runt c t a d cu m usqu c propcrantcs gcnihus 1 3 ) s c aduol ucrunt quihu s uisis qu ^ inqui d c.aus a maloruin. 1 4 ) m i domin c rcfcrcrunt l s ) no s scru i tu i nihi l mal i machinanto s J ) corura add M ) a rege E : i ) erripuit M E 4 ) de add H 3 ) ut add E W ( i ) aprehendant W apprehendaverun t E a d rege m venir e volente s termini s pannonioru m appropimpiaverunt H 7 > ) certum M 8 ) facie M n ) omni a ({ua e eoru m fueran t H 1 0 ) af ferentes M n ) quid P quo d acLu m quodue M 1 2 ) sint H l y ) eiu s add H u ) qua e caus a inquit M H lf ) ) referunt M H W

PAGE 18

18 ti d audiendaii i iudiciorun i tuoru m diseiplinan i ucniebcunus c t quorundai n manibu s (]ua m nol)iscun i tcrel)amu s pecuni a a.l)squ e delict o omniu m nosti'u m ablat a est insupe r ap prehensos 1 ) ceciderunt e t uit a ui x comit e ueniinu s u t muntiaremu s tihi re x u t eivi t prudentiori s animi 1101 1 uult u no n uerbi s minatu s est ? se d sustinen s u t seribitur : pruden s spiritu m reserua t i n posterunn' d ) misi t ociu s a d illu m sul ) (]u o militabat 2 ) tribimum c t di e constituto omne s perditioni s illoru m uiro s iussi t conspectibu s sui s presentari actu m es t u t imperauerat e t a d discutiendu m i n presenti a su i statut i sunt quo s alhxpiens : cu r inqui t lcgc m preceptoriu n dc i transgrcdicntes no n intellexisti s misericordiam c t uiro s iuuocenti e condempnastis ? no n e ni m auditore s legis se d transgressore s teriend i simt, 3 ) b ) sieu t fecistis it a faeie t dominu s uobi s cora m me. 4 ) aceept a sententi a educt i sunt c t ]>e r omnc m rcgioncm 5 ) ingress u uiaru m du o e t du o susjiendi o ])erierunt pe r bo c deniqu e uolen s intelligi u t (juieunqu e 1101 1 adquiescere t iudici o iustiti^ (|uo d a domin o proposuerat si c tiere t illi audierun t habitatore s terr ^ iudiciu m quo d iudicasse t rex e t timuerunt CAPU T VI !) Pos t 1101 1 inultu m tempori s egrotatione m incurri t ( | \ l a ])ostniodu m corpor c discessi t ) longa 7 ) languori s molesti a ingrauesceiit e i n pedibu s star e nequibat uidente s aute n i ([uatuo r nobilissim i palatinoru m d i u grauiterqu e laborantein na m ips i adhu c i n perfidi a cordi s crrabant consiliu m iniquitati s duxerunt occasunnju e eiu s i n morte m conat i sun t tractare ia m di e aduesperascentc ante({ua m ) nos add P 2 ) militabant H '' ) no n eni m — sunt om H 4 ) hodie transgressore s legi s feriend i sunt add H i n add M H W 6 ) decessit M.E.W ecxessit H. 7 ) longaqu e M long a namque P.W a ) totu m spiritu m suu m profer t stultus sapien s differ t e t reser va t i n posteruin Prov 29 11. b ) no n eni m auditore s legi s iust i sun t apu d deum se d factore s legi s iustificabuntur Rom 2 13

PAGE 19

" 9 i n dom o lucern a accenderetur unu s eorui n audacter 1 ) su b obscur o ingressu s est e t n d iuguliun 2 ) ense m nuda tu m su b clanii.d e tegebat du m pede m inhiberet 3 ) ub i re x ({iiiescebat reuer a oglest. i impids u gladiu s corruit percussusqu e i n terrai n tinnitu m reddidit stati m expe rectus 4 ) causa m requisiui t e t tame n qui d fuisse t presciuerat uir 5 ) ill e anxiu s obruit 0 ) consiliu m furori s su i recognouit doluit acccssit procubuit uestigi a regi s amplexatu s est s e deliquiss e fatebatur 7 ) sib i indulger e precabatur. 8 ) ue nia m qugrente m no n auerfit facinu s facil e dimisit idem que 9 ) iussu s traditioni s conscio s apeiaiit poster a di e pre cept o regi s homicid g ill i inuent i adducuntur e t aduersu s eo s iudicia 1 0 ) locutu s est u t aute m reliqui s essen t i n exemplum e t disceren t domino s summ o honor c uenerari uis u priuauit manu s noxia s abscidit e t qu i iniustiti a su a insidia s iust o sanguin i parauerant iudici o iustiti ^ i n malu m uit § su § deuenerunt CAPU T VII 10 Ann o dominic g incarnationi s MXXXVII I in diction e VI Heinrico 1 { ) romanoru m augusto ann o aute m imperi i su i XXXVTT I kal septembris I 2 ) obiit e t i n basi lic a uirgini s Mari ? quan i pretios o oper e consummauerat honorific e es t sepultus multi s igitu r annoru m curs u laben tibus se u propt-e r exhabundante m popul i malitiam se u propte r aliqua m diuisione m i n ecclesia thesauru s tant § pecuni g i n terr a latuit e t mortaliu m cognitionem 1 3 ) occul tu s soliu s oculi s domin i apparebat se d uolen s eiu s incompre hensibili s bonitas quant i esse t apu d deu m premii reue b audacitor M E W 2 ) iugulandur a rege m ensem H a ) inhiceret M 4 ) statiirqu e n x audiens H 5 ) autem add P B ) obri guit M W corruit H 7 ) confcssus H 8 ) precatu s est H 9 ) iuss u regi s adduct i suut P „tradition consc apor poster a di e prece pto. oin praote r V codd H 1 0 ) iudicio M P u ) Hainrico M 1 2 ) itu peri i su i XXXVIII XVII L kal Scpt W (possi s etiam poner e XX XVIII na m XVIII eg o inserui Wattenbach. ) 1 3 ) cognitioni M E W 2

PAGE 20

1 0 lare decli t ill i gloria m i n eonspect u hoininuiu elarescent e miraculoru m frequentia e t sicu t laud e e t eantie o sib i i n c§li s assistebat it a eu m laud e e t cantie o su e eeelesi e dign e memoriterqu e i n terri s decorauit nan i sicu t iuba r nou i lumini s sanctita s eiu s i n omne m eirc a regione m re splenduit e t tamqua m suauita s odorifer i ungenti ] ) audien tiu m cord a repleuit. 2 ) president e i u regn i soli o ladiselau o pi e memori § rege episcop i e t abbates e t qu i preeran t i n regimin e sanct § §cclesi § animaduertente s sanctitate m eius signi s testantibus commun i decret o triduan i ieiuni i indixerun t afflictionem ipsiqu e orationibu s uacantes uisi tatione m supern § clementi g i n plebe m expectabant poste a cord a tollente s a d deum ymnorum 3 ) uocibu s resonuerunt 4 ) i n confession e su i nominis sicqu e venerun t a d locu m ub i sanctissimu m corpu s claudelvatur que m soluente s aperue runt, 5 ) tantaqu e odori s diflfusi o ascendit quant a nunqua m circnmstantibu s apparuit a c omniu m qu i illic 6 ) occurreran t membr a languidoru m curat a sunt cgc i luinen claud i plan taru m soliditatem lepros i munda m cutem paralytie i salu tem omnesque quacunqu e dolori s tenebantu r obsessione cura m meruerant assumt o ingstimabili s preti i ponder e omnipotent i de o gratia s egerunt deferentesqu e i n tliec a argente a signauerunt II Legeiid a major CAPU T I 1 Omn e datu m optimu m e t omn e donu m perfectu m desursu m est descenden s a patr e luminum. a ) neque 7 ) quip UDguenti M E 2 ) fluebant omne s diuers i lanquori s homi nes qu i antidot o pietati s su e attact i curabantur e t qu i corruptioni s plag a pen e defecerant i n solidu m astrict i reuertebantur add M 8 ) himnorum M 4 ) resonauerunt M W 5 ) apperuerun t M 6 )illuc E W 7 ) enim add P a ) Jacoh i I 27

PAGE 21

1 1 pian i bon i potes t i n rebus 1 ) ess e ue l fieri absqu e benefi cio 2 ) uenienti s miserationi s dei oculi s quiden i diuin p pro uidentip quibu s sib i fainulatum 3 ) celestiu m uirtutu m et 4 ) statu m inconeussu m secmndu m placMtu m suu m intuetur hiisdem 5 ) etia m liomini s perdit i restauratione m dignatu s es t misericorditei contemplar i e t operari u t que m imagi ni s su e dignitat e creand o deeorauerat patern i regn i cohe rede m fieri pe r incarnationi s su e sacramentu m mirabilite r efficeret perfecti s igitu r i n redemtor e nostr o patriarcharu m a c prophetaru m oraeuHs pe r uirgine m ineffabilite r nascendo loe r cruci s passione m a c morti s assumptione m terti a di e resurgendo cu m discipuli s sui s quaclra.ginta diebus con uersando ; postqua m ipsi s cernentibu s cploru m alt a pene trans patri s dexter e naturalite r e t jiotentialite r es t asso ciatus et 6 ) spiritu m sanctu m paraclitu m a patr e e t a s e procedentem i n filios adoptioni s mirabil i sonitu s uehe menti s aduent u transfudit qu i linguis 7 ) i n ignei s apparens eo s omniun i linguarm n scienti a diuite s effecit e t miracu loru m insign i potentia uirtut e deifica 8 ) niirificauit cuiu s ardor e caritati s inflammati secundu m quo d ei s saluato r noste r ant e preceperat euangelic e predicationi s funct i le gation e totu m nmndu m diuin i semin a uerb i spargend o perlustrauerunt quida m eoru m regn a cm n regibus quicla m principatu s cu m principibus quida m parte s e t diuisione s regnoru m et 9 ) prouinciaru m cu m prefecti s e t prepositi s a d christian g religioni s cultu m perduxerunt e t i n tantu m feruor e sanct i spiritu s exarclescent e pe r orbe m uniuersali s ecclesi q sun t stabilit a funclament a / ) cjuoc l et 1 1 ) ips a mund i totiu s metropoli s roma cum 1 2 ) monarchi a clignita tis imperatori ^ christ i fide i coll a submitten s uanitatu m erroribu s renuntiauit no n remansi t patri a nequ e natio ub i quorundai n miserationi s christ i 1101 1 fuisse t assumptio und e existentibus add M e t P 2 ) gratis add P. 3 ) famulantiu m P 4 ) et om P 5 ) hisde m P 6 ) inde P 7 ) linqui s ignei s M 8 ) cla rifica P 9 ) regnoru m et om M P 1 0 ) fund s stabilita n ) etiam P 1 3 )et M E

PAGE 22

1 2 contigi t diuin q pietati s iutuitu 1 ) i u filio s perditioui s e t ignoranti§, 2 ) populu m rude m e t uagiun cultura m de i ne seientem, 3 ) ungaros 4 ) uidelibet 5 ) et 6 ) pannoni e patria m in habitante s element i usu 7 ) d e c^l o prospieeret, 8 ) u t quo s a d uleiscenda s [)ieuarieatione s ebristianoru m d e sedibu s naturalil)u s i n oeeidua s parte s oeeult o perpetuitati s eon sili o priu s exeiuerat, 9 ) ho s tempor e su § predestinationi s ia m instanti 1 0 ) d e ui a iniquitati s a d iustiti q semita m dele ta 1 1 ) nebula 1 2 ) a d spe m i n eternu m permanenti s perdu eere t retributionis 2 Era t tune 1 3 ) prineep s — intus 1 4 ) a b illo qu i ingressioni s ungaroru m i n pannonia 1 5 ) du x primu s fui t nomin e Geiza, 1 0 ) seuerius 1 7 ) quidei n e t erudeliu s olim 1 8 ) potentialite r agen s i n suos miserieor s aute m e t liberali s i n alieno s e t preeipu e i n christianos paganism i liee t ad hu e ritibus 1 9 ) oliuolutus tame n adjiropinquant e spirituali bus 2 0 ) fulgor e karismatis eu m omnibu s dei 2 1 ) circuinqtia qu e pOisitaru m prouineiaru m uicini s d e paee euiu s nun qua m ant e fuerat 2 2 ) amato r cepi t attent e traetare u t ia m i n ill o posse t agnosei euiu s filiu s desidcrai-c t fieri seeundu m dictu m saluatori s nostr i dieenti s i n euangelio : beat i paei fici quonia m fili i de i uocabuntur. a ) statui t insupe r preeep tu m ceteris 2 3 ) ehristiani s regnuni 2 4 ) suu m intrar e uolenti bus hospitalitatis 2 5 ) e t seeuritati s gratia m exhybere, 2 6 ) eleriei s ae 2 7 ) monaehi s ])otestate m eoneessi t presentia m sua m adeundi quibu s uoluntariu m libente r auditu m pre intuituni P 2 ) agnorantie P '' ) creatura m de i ess e s e nescientem P 4 ) h uagaros P. 5 ) uidelicet M P [ > ) om P W V uisu M P E W prospicere M P E W 9 ) excitauerat P 1 0 ) instan te P n ) d e mestici e nebula P l 2 j nullius add M i : b i n ea add H 1 4 ) si c M edito r liuiu s codici s i n nota : „fort e aliu s a b illo. quartu s H l b j pannoniani H 1 G ) Gr
PAGE 23

1 3 bens orthodox g tide i senie n pectori s i n ort o satu m delec tabatu r germe n emittere X Qui d plura ? ades t tempu s celitu s depositum 1 ) eredidi t ips e cun i tainiliaribu s sui s e t baptizatu s est oin ne s dition i su e subdito s s e polliecm s christian o nomine 2 ) mancipaturum emiKpi e nimiu m esse t sollicitu s d e rebel libu s domandis o t ritibu s sacrilegi s destruendis e t episco patibu s secundu m estimatioiua n sua m a d proiectui n sanct e ecclesi e statuendis mirabil i uision e noct u consolatu s eu m c c dominus feci t astar c sib i iuucnen i delectabile m aspectu qu i dixi t ei pa x tib i christ i chuqc iube o t e d c sollicitudin c tu a for c sccurum no n tib i concessu m cs t pcrficer c quo d meditaris qui a manu s polluta s human o sanguin e gcstas d c t c filius nascituru s cgrcdictur cu i he c omni a dispo ncnd a diuin c prouidcnti c consili o doniinu s coinniendabit. 3 ) hi c unu s crit 4 ) dc 5 ) rcgibu s clccti s a domino coronai n uit § scculari s conunutaturu s ctcrna ucrumtanic n uiru m spiritual i legation e tib i transmittcudu m lionorabilite r su scipit o 5 suscc})t o honcsto 0 ) timor e ])erditioni s ultim § per territus c t amor c ra})tu s iugitci mancnti s spe i qu § no n confundit exhortationibu s ciu s no n fictu m cordi s fideli s asse n s u 1 n prebct < > CAPU T II 4 Expcrgcfactu s princep s uisioneu i stuporis 7 ) priu s secuin pos t cu m Christ i fidelibu s e t sui s })crtractans dc o gratia s pauiincnt o manibu s expansi s adhcren s humilite r egit s c principatiun(|u c cu m fili o nascitur o custode 8 ) illiu s qu i no n dormit ue<|ii e dormita t lacrimi s fusi s connncn dauit (lui n miratu r crg o diuinitu s d c uiro M ) prcdicto nun ciatu r c i ,( > ) Adalbertu s bocmicnsi s ccclesi e pontife x a d s c uenturu s propte r eonuersione m ipsin s ( 4 fide i no n fic b dispositum M H E 2 ) nomiui H b coinni duus H d ) eri t un H 5 ) ex II < ; ) susceplui u venerabilite r haboto tiinor e P susceptuu i honest o timore M E 7 ) stupidus H custodie M H 9 ) d e uir o diu H. 1 0 ) beatus.add.M beatui n — pon t — venturuin H

PAGE 24

t§ a ) profectu m doniin o de o liostia m laudi s oblaturus oritu r letici a noui s christ i militibu s inerrabilis, 2 ) du x ob uia m tyron i christ i cu m fidelibu s (|uibusqu e procedit, 3 ) honorabilite r suscepit e t u t pe r uisun i monitu s est pro ])te r timore m e t amore m dei modi s omnilni s obedienti q filiu m e i se for e demonstrauit igitu r iul)ent e princip e fi t ubiqu e congregati o genti s indomitg pe r sanctu m episcopu m tiunt 4 ) exliortatione s continue conuertuntu r e t baptizantu r alunm i patrig statuuntu r multi s i n loci s gcclesie lu x quippe qu e illumina t onme m honiinem ? b ) tenebri s expul si s c§pi t i n ungari a enitesceiu, : > ) e t inqilet a sunt ) uerb a propheti§ 7 ) dicentis : gentiui n populus 0 ) cjn i ambulabat 8 ) i n tenebris uidi t luce m magnam lu x luci s inuisibili s christu s est (pie m tun c gente s uider e meruerunt quand o reuocat i d e tenel)ri s ipsu m ueru m lumen 9 ) deu m e t ho lnine m ueru m ess e perfecte 1 0 ) crediderunt 5 Xascitu r intere a ])re(lictu s a domin o principis 1 1 ) tiliu s que m secundu m proplietam : ante(]uain a ) i n uter o conciperetu r dominu s nouit, l 2 ) lum c de o dilectu s Adalber tu s episcopu s crismal i baptismat e secundu m credulitati s su § ueritate m intinxit e t suscepto r eiu s fuit. 1 3 ) nome n sib i impositu m es t Steplianus quo d alienu m a consili o dei 1 4 ) no n credimus Stephanu s (juipp e grec e coronatus 1 5 ) sona t latine ipsu m quippe 1 0 ) i n ho c seculo 1 7 ) deu s uolui t a d regn i potentiam e t i n futur o corou a beatitudini s sempe r permanentis 1 8 ) redimer e 1 9 ) decreuit a d iieixdpiendum 2 0 ) uit £ iugi s indeficiente m gloihun creui t infan s regali 2 1 ) nutritu s educatu qu i transuadata 2 2 ) jiueritia postqua m primu m adolescenti e gradu m transcendit, 2; 1 ) conuocati s oblaturum H. 2 ) ineuarrabilis M II. 3 ) et add H. 4 ) e t pe r suo s add H 5 ) enitere H i n ea add H 7 ) prophete M 8 ) ambulat M 9 ) om H 1 0 ) perfecti E n ) fil. princ P nov dom M 1 3 ) suu s ips e fuit P 1 4 ) fuisse add P 1 5 ) corona tu l P 1 U ) quidem H 1 7 ) co ronare add H 1 8 ) manentis H 1 9 ) redimire P 2 0 ) percipienda m H 2 1 ) diligent i e t reg P 2 2 ) transacta H 2 3 ) grad adol prim ascendit H a ) I II Tim 1 5. b ) Ioan 1 9 c ) Isai 9.2. ( 1 ) Jerem 1 5

PAGE 25

1 5 pate r suu s huugari g primatibus cun i ordin e sequenti pe r coinmuni s eonsiliu m eolloqui i tiliu m Stephanu m suu m pos t s e regnaturu m popul o prefecit e t a d lio c eorrobo randu m a singuli s saeramentu m exegit pos t hg c pleiui s dieru m ann o dominic e inearnationi s DC-CCCXCVIJ seeul i iiequa m erumpna s eglest i mutaui t gaudio e t eode m aiin o beatus 2 ) adalbertu s episcopu s caus a predicand i uerbum 3 ) de i ruziam 4 ) ingressu s est 5 ) e t ibide m cum G ) pabn a mar tyri i coronatu s est CAPU T Iir 6 Regn o denique 7 ) pannonico 8 ) beat i iuueni s mitu 9 ) adtendente pacei n cu m exterarum 1 0 ) populi s fidelite r sta tuta m corroborauit; 1 utin 1 2 ) e o securiu s quo d i n ment e tractabat i n nouell a plantatione 5 1 ) christianitati s expler e sufficeret se d aduersariu s totiu s bonitati s inuidi g plenu s e t malitie 1 3 ) diabolus u t sanctu m christ i tvroni s proposi tu m disturbaret iiitestin a contr a eu m bell a commouit quum 1 4 ) eiu s instmct u pleb s gentili s christian g fide i iug o coll a submitter e renuens cu m principibu s sui s adomino 1 5 ) ipsiu s s e subtralier e molieliatur quo s omiie s eu m prote gent e gloriosissiinf 1 G ) eruei s signaeulo jiatroeinantibu s de i genitricis 1 j a c perpetu § uirgini s mari § meritis su b uexill o de o dilect i pontifici s lnartini sanctiqu e martiri s Geory, 1 8 ) ducibu s eoru m interfecti s i n breu i su o seruiti o subegit e t baptismati s und a lotos unui n deu m colere monit a saluti s pe r fideles sacerdote s ei s distribuendo compulit 7 Deuicti s ergo 1 9 ) hostibu s christ i mile s gaudi o spiritual i repletus totus 2 0 ) ingeni i consiliu m euangelic i se b suu m Steph H 2 ) episcopus Adal P 3 ) verbi P. 4 ) pyziaiu M 5 ) es t oii) H 6 ) ib i palm a H 7 ) regnoqu e pann P 8 ) ipsius add P 9 ) nutum P 1 0 ) provinciaruu i add H n ) roborauit H 1 2 ) oin H 1 3 ) invidi a — malitia P u ) i n Ms qm 1 5 ) domini o H 1 6 ) victorio sissime P. 1 7 ) genetricis E.W. 1 8 ) Georgii M PA q ) vero P. 2 0 ) totiusM H a ) Ps 143 13

PAGE 26

1 6 mini s (lecreui t for e reeeptaculuin elemosini s e t orationibu s uacans frequente r pauiment o aclherens l ) clomu s sanete lacrimi s fusis 2 ) perfeetione m proposit i su i de i cominisi t uoluntati u t qu i sin e ips o nichi l ager e ualeret opitulante 3 ) dispositioni s ipsiu s expletionc honui n quo d cogitauerat cu m inception e uirtutu m a d tinen i perducor e posset a d ho c igitu r incipiendu m e t consummandum quonia m fide liu m christ i consultiu n habeba t necessarium nuncii s e t litteri s i n omne s parte s suu m diffamauit 4 ) desiderium ind e mult i presbiter i e t eleric i instinet u spiritu s paraclit i compuncti r > ) relicti s sedibu s proprii s elogerunt f i ) peregri nari abbate s e t monacb i nichi l propriu m haber e cupien tes sed 7 ) su b ta m religiosissim i ]irincipi s patrocinio 8 ) regularite r uiuer e desiderauerunt. n ) inte r rjuo s uit § reli giosus 1 0 ) asericu s pator 1 1 ) cui n sui s discipuli s acluonit quoru m unu s bonifaciu s nomin e i n loc o patri s abba s de ind e constitutu s du m a beat o reg e eaus a predicationi s i n inferiore s ungari ^ parte s esse t missus i n ceruic e gladi o percussus, 1 2 ) lice t poste a uiueret, 1 3 ) no n est ; priuatu s mar tirio. l ) uenerun t e t ali i du o d e terr a poliensi 1 5 ) heremi tica m uita m caus a contemplationi s eligentos quoru m unu s andrea s noinin e pe r confessioni s moritu m angclici s chori s es t associatus testibii s lniraculoru m signi s pe r ipsu m a do min o factis alte r benedietu s pr o cbrist o sanguin e fus o mirabilitcr 1 f i ) laureatus ascrieus 1 ) abba s cu m sui s hono ritie e suscept-us a d radice m monti s lerri 1 8 ) cenobiu m su b titul o sanet i patri s benedict i construxit ub i usqu e bodi e congregati o monasteriali s disciplin a regular i pollens tem poraliun i sustentione 1 ) copiarum 2 0 ) superhabundans no n b pav sauc dom adh H b rlfnsis H opitulauti E 4 ) di vulgauit H '• ) spir par visitation e coiup H 6 ) pr o domino add H 7 ) oiu H 8 ) e t luoderainine add P ) deliboravorunt H n ) regularis H u ) asc 4 us M pate r ascr P 2 )perc gladio M P 1 3 ) suporviveret H u ) inart priv P 1 5 ) polonionsi H lf i ) inisoricorditor H 7 )astricus M 1 8 ) ferrei H 1 9 ) sustontationo M H 2 0 ) o x donativi s sanct i ducis add H

PAGE 27

1 7 alicuiu s egeus nis i u t suo s e t alioru m pede s secundui n euangelium A ) lauet 8 Cun i liis 2 ) dc i seruu s princep s ehristianissimu s aliquand o conununite r cm n onmibus aliquand o sigillatim 3 ) eu m un o quoqu e corn m colloquiu m haben s prouincia s i n X partitu s es t episcopatus 4 ) strigoniense m eam 5 ) metro poli m e t magistran q pe r consensu m e t subscriptione m ro man § sedi s apostolic i ceterarum 0 ) for e constituens 7 ) cu i ia m dictu m uenerahile m ascricu m abbatem pontificali s dignitati s inful a decoratum electiou e canonic a prefecit cuiu s consili o cetera s sede s patru m curi s c t prouisionibu s coinmisit iaciuntu r ubiqu e sacraru m fundament a domorum surgun t claustr a canonicorun q florescunt claustra 8 ) ccnobi a regularitc r conuersantiu m canonicorum 9 ) congregationum imdiqu e fi t cursus 1 0 ) de o fainulantiun q quoruni 1 1 ) deside riu m ta m lilierali s principi s excitaui t benign g susceptioni s solatium e t quonia m pannoni a beat i pontifici s martyn i natiuitat c gloriatur cuiu s etiai n patrocinantibu s meriti s rex 1 2 ) cbrist o fidelis u t ia m dictui n est d c hostibu s vic toria m reportaucrat inito 1 3 ) cm n thcopliilo 1 4 ) consilio iuxt a fundiu n sanct i presuli s i n loc o (jui sace r mon s di citur su b titul o ipsiu s mouasteriu m coustruens 1 5 ) posses siouibu s e t reditibus/ 6 ) cuiictisqu e sufficieutii s ditauit et 1 7 ) suffragi o domitoru m decimatioiiibu s simil e feci t episcopiis 9 Quinto 1 8 ) pos t patri s obitiu n anno diuin a si c 9 cottidiani s precibu s e t lacriinis add H 2 ) is P 3 ) singil latim M H 4 ) et add P 6 ) ecclesiam P G ) ecclesiarum addi t i n margin e Ms P 7 ) Ms P pr o en s i t substitui t e t locu m si c inter polat : „constituit Predictu m uer o uenerabile m abbate m ascri cu m pontiftcali s dignitati s inful a decoratum election e canonic a su blimauit e t colocens i episcopatu i prefecit (quatuo r ult voc i n margine) 8 ) om M P 9 ) om M P. 1 0 ) concursus P. 1 1 ) omni um add P 1 2 ) vir H 1 3 ) initio M u ) theophili s H 1 5 ) „constitu ere, e t ali o loc o n construer e cepit. ; < P. 1 0 ) redditibus M 1 7 ) ipsius add H 1 8 ) quarto H 3

PAGE 28

1 8 uoluntate 1 ) cleinentia benedLctioni s apostolie e 1 iteris 2 ) allatis presulibu s eui n elero comitibu s cun i jxijml o laiule s eongrua s acclamaiitibus dilectu s de o Stephanu s re x ap pellatur 3 ) e t unction e crismal i perunctu s diademat e re gali s dignitati s ielicite r coronatur pos t acceptu m autem 4 ) imperalis 5 ) excellenti g signum quali s uit £ ui r e t discre tioni s fuerit cun i episcopi s e t primatibu s liungari g statu tu m a s e decretu m manitestu m faeit i n qu o scilice t unius euius 6 ) contrariu m dictaui t anticlotum e t u t paci s pe r qua m cliristu s mundum 7 ) coadunauit s e for e j)robare t filium ({uo d nullu s aliu m bostilite r iiuiaderet nem o ini micum 8 ) sin e iudicum 9 ) examinatioir e lederet uidua s e t orpliano s nullu s opprimeret subseri])tion e federi s no n pe reunti s posteri s sui s rclujui t stal)ilitum CAPU T IV 10 A d consortiu m uer o regni precipu e caus a so boli s propagandg sorore m roman g dignitati s august i uide lice t hemriei 1 0 ) (ju i o b mansuetudine m moru m piu s es t appellatus gillam 1 1 ) liomin e sib i i n matrimoni o sociauit qua m unction e crismal i perunetam gestamin e corong 1 2 ) socia m ess e liotifieauit. 1 3 ) qu g quali s erg a de i eultu m or dinandum 1 4 ) extiterit (juai n frequen s e t beneHc a circ a de o seraientiu m congregatione s ajqiaruerit multaru m ecclesia ru m cruee s e t uas a ue l jirejjaramenta 1 ) opcr c miriHc o fact a ue l context a us(pi e bodi e testantur pr e cuncti s tame n domu s episcopatu s bespremicnsis 1 6 ) quan i ips a a fundament o cepta m omnibu s sufHcientii s a d de i seru i tium 1 7 ) i n aur o ue l argento uestimentisqu e jnultiplicibu s volente M coiniiionente H 2 ) cu m coron a e t cruc e simul add H 3 ) ajjpellatus H 4 ) om H 6 ) regalis H 6 ) cuiusque M H culpae add H 7 ) orbem 11 8 ) vicinuui H 9 ) iudicii M H. 1 0 )hain rici M henrici H n ) gislam P 1 2 ) regni add H 1 3 ) signiftcavit M constltuit H u ) ornandu m P l 5 ) paramenta H 1 0 ) besprimien sis P E 1 7 ) a d serv dei M de i a d serv E

PAGE 29

1 9 nobilitt T adornauit ips e uer o re x episcopi a nupe r incept a sinru l cun i abbatii s predii s e t curiis fainulis 1 ) e t rediti bus 2 ) regalite r disposuit crucibu s e t uasi s aliisqu e sub pectionibus 3 ) a d niinisteriui n de i pertinentil)us 5 secundui n (pio d unicui(]u e o])u s fuit suffi(Mente r (lecorauit lnonaclio rui.i i uita m e t coiuiersationeui nun c pe r alio s nunc f pe r senietipsmn 4 ) explorand o diligente r examinal)at 5 torpente s arguens uigile s su b dilection e constituens canonicorun i ministerim n episcoporui n prouidenti g su b testimoni o christ i e t ecclesiq 5 ) connnendabat secundun i apostolum : omnibu s omni a factus u t onme s lucrifiiceret. a ) 11 Era t ui r ist e fidelis 6 ) i n omnibu s actibu s sui s de o perfect e deditus pe r uotu m e t oblatione m seine t cu m regn o su o sul ) tutel a per[)etu e uirgini s de i genitrici s mari § precilni s assidui s conferens cuiu s hono r e t gloria 7 ) ta m celebri s inte r ungaros 8 ) habetur (juo d etia m festiuita s assumptioni s eiusde m uirgini s sin e acldimento 9 ) propri i nomini s ipsoru m lingue 1 0 ) regin e uocitetur e t u t maiore m ipsiu s defensioni s mia m 1 ) consequ i ualeret i n ips a rega li s sedi s ciuitat e (|u e dicitu r alba su b laud e e t titul o uirgini s eiusde m perpetu e tamosa m e t grande m liasilica m oper e mirific o et 1 2 ) celaturi s i n chor i pariet e distinctis, 1 3 ) pauiment o tabulr s niarniorei s strat o construer e cepit (juam qu e uidentibus I 4 ) testimoniu m ueritati s uerboru m nostro ru m perhilient 1 5 ) innumerabili a pallioru m paramentoru m e t alioru m ornamentoru m ib i ess e geuera circ a altari a tabulas 1 0 ) plure s aur o purissim o fal)ricatas 5 lapidu m spe cies 1 7 ) preciosissiinorun i i n se coutineiites ciboriu m art e J ) familiis P 2 ) redditibus M H 3 ) suppellectilibus H 4 ) seipsuin H 5 ) testimoni o episcop i eccl H 6 ) vi r iustu s e t fid. H 7 ) gl e t hon H 8 ) hung M P 9 ) additamento H l 0 ) lingua M H reg dies H n ) materiam M misericordiam H 1 2 ) om H 1 3 ) in add H u ) qu i vidit P 1 5 ) perhibe t verb nostr H 1 6 ) tabula s circ a altaria H 1 7 ) series H a ) I Cor 9 22

PAGE 30

2 0 mirabil i supr a christ i niensa m erectmn camera m omn i gener e uasoru m cristallinorum onichinoru m aureoru m ar genteorum 1 ) plenite r refertam clecreui t ia m filiu s de i qui 2 ) tun c liabeba t e t adquirer e poterat omni a christ o (]u q ipsiu s don o mixera t conferre, 3 ) u t qu i eu m glori a e t honor e muncl i presenti s dignu m fecerat celesti s patri g (duibu s clemente r associar e dignetur. 4 ) legimu s i n pro pheti a cl e apostoli s scriptum quo d i n omnei n terra m exi ui t sonu s eoru m etcetera, 5 ) lio c 1101 1 solu m d e cluoclecim se d cl e omnibu s a de o missi s a d euangelizandu m dictum 6 ) probatur quoru m ficl e et 7 ) uerbi s e t moribu s incremen tu m parauit 8 ) ecclesia d e (piibu s ist e cliristianissimus 9 ) 1101 1 minimu s fuiss e computatur; 1 0 ) l>on § uohmtati s e t operi s fania, 1 1 ) qua m i n edificandi s ecclesiis i n amplitu dinem 1 2 ) propri i iuri s exercuit, 1 3 ) long e posita s terra s et 1 4 ) famosissima s disperserat construxi t eni m i n ips a conuersationi s clirist i secundun i hunianitatem t 5 ) ierusale m monacliorim i ceiiobium preclii s ditaui t e t uinei s a d uictun i cottidianm n copia m miiiistrantilius i n capite 1 ) mund i rom a su b titul o protomartyri s stephan i XI I canonicoru m congregatione s 1 7 ) cuncti s pertinentii s liabundaiites 1 8 ) sta tuit e t materiam 1 9 ) i n circuit u lapid e muratam cu m do mibu s e t homiuibus 2 0 ) e t hospit-ii s ungaroru m orationi s caus a beat i principi s apostoloriu n petr i linun a queren tium. 2 A ) ipsa m quo(pi e regia m urbe m constaiitiiiopolim beneficiorun i muuer e nisi 2 2 ) priuatuni, 2 3 ) (piam 2 4 ) eccle sia 2 5 ) mirific i operi s cuni 2 G ) omnibu s necessarii s sui s do B OILI M 2 ) demu m servu s de i quae H 3 ) e x ip do lluxe ran t conf studuit H 4 ) dignaretur H 5 ) e t i n fine s orbi s terra e verb a eorum add H i ] ) esse add II 7 ) et om H 8 ) parit H 9 ) rex add H 1 0 ) comprobatu r qui H i r )fama m operis H 1 2 ) am plitudine H i y ) exercuera t in II u ) urbes add H 1 5 ) civitate add H 1, ; ) quoque add H 1 7 ) congregationem H 1 8 ) habundan tem II 1 9 ) maceriam H 2 0 ) e t hom om H 2 1 ) condidit add H 2 2 ) non M H 2 3 ) privavit II 2 1 )i n (piaP. 2 5 ) ecclesiam P. 2 0 ) om H

PAGE 31

2 1 nauit merit o igitu r infr a termino s su g dominationi s nome n adeptu s es t apostoli quonia m ets i ips e euangelizand i no n assumpsi t officium ])redicatoni m tame n du x e t magister eiii s tutamini s e t sustentationi s institui t solatium 12 Inte r omni a supern y miserationi s benefici a bqat o reg i diuinitu s concessa pr e onmibu s sun t ill a dinume rand a seriptisque l ) coinmendanda qu g locu m primum 2 ) obtinen t a d etern q uit q gaudi a promerenda, 3 ) i n onmibu s eni m facti s sui s felicibu s illu d intendeba t ess e principiuin, 4 ) (juo d e x euangeli o fideli' 1 ) jioctori s contemplatu s es t uisu pe r ueritati s ipsiu s testimoniu m dicentis : beat i misericor des quonia m ips i misericordia m consequentur. a ) e t i n ali o loco : dat e e t dabitu r uobis. b ) tanti s igitu r misericordi g e t pietati s lirachii s christ i pauperes imm o christu m i n ipsi s amplexabatur, G ) quo d nullu s unqua m liospe s e t peregri nu s a b e o sin e benignitati s alicuiu s solainin e tristi s ab scessit a d recreatione m egenoru m cottidiana s expensa s in desinenter 7 ) fier i constituit nocturna s uigilia s i n lauandi s christ i fideliu m pedibus 8 ) i n abscondendi s i n sinuni 9 ) pau peru m elemosinis 0 ) agilite r e t hilaritei transiger e solebat egenu m christu m i n lnembri s sui s consolar i deliberan s temporaliter ut 1 0 ) ips e uit § celesti s camera m cuncti s de lectamenti s referta m inuenien s iocundar i meruit 1 1 ) §ter naliter CAPU T V 13 Quada m uer o noct e spiritual i monit u tactus, 1 2 ) nemin e scient e solu s plenu m don o de i geren s sacculuin christ i pusillu m grege m solit o mor e perrexi t uisitare sta timqu e paupere s distribuentein l 3 ) c§lesti s thesaur i pecu b e t scriptis P 2 ) om E 3 ) misericordi a scilice t e t veri tas add H 4 ) precipuum H 5 ) fidelis M 5 ) amplexatu s est H 7 ) iudeficieuter P 8 ) et add H 5 ) ) sinu P 1 0 ) e t add H E n ) me ruerit M mereretur H. 1 2 ) tractus H 1 3 ) distribuendae pecuniae H a ) Matth 5 7 b ) Luc 6 38. c ) Eccli 29 15

PAGE 32

2 2 nia m distrahentes l ) initiu m uir i de i meriti s eimlsionem 2 ) barh § prchuerun t tcstimonmm o h lio c gaudi o perfusus 3 ) milc s clirist i maximum 4 ) contugim n fccit 5 ) a d beatissima m creatori s omniu m genitriccm prostratorjuc 0 ) tevvQ gratia s ageu s sicque 7 ) exclamauit : rcgiu a cclcsti s c t mca que m t u rcge m statuisti inilit.e s tu i sic 8 ) honoraiicnmt s i a b aliqu o aducrsari o mih i lio c illatu m fuissct, 9 ) mca s iuiu ria s pc r tum u ulciscere r admiuiculum scien s erg o doinin a per 1 0 ) lic c gtern a m c signatm n felicitate 1 1 ) nimi s cxulto gratia s agcn s saluatori s nostr i nomin i c t consolationi/ 1 2 ) quibu s discipulo s suo s consolatu s cs t dicens : capillu s d c eapit c uestr o no n pcribit. a ) hi s dicti s s c ui r dc i celestis 1 3 ) grati a pcrcipien s iiisitatum c t spirituali t 4 ) carismat e per fusum cordi s ianua s opc m qu^rcntibu s nunqua m claudcr c decreuit ct 1 5 ) pe r s c dcinccp s c t pc r alio s scd 1 6 ) pvcci pu c pc r christ i scruo s c t familiarcs clcrico s scilicc t c t monachos cclitu s sib i data s facultatc s i n gterni s tlicsauvi s pcrmancntcs 1 7 ) pc r manu s paupcru m fcci t collocari liu iu s rc i tcstimoniu m pcrliibet 1 8 ) i n ^tcrnu m cu m ips o eglesti s uit § paiticep s monacliu s c x sccular i nobilitate 1 0 ) c t liercmit a bcatu s gutlicrius, 2 0 ) quod 2 1 ) liberalitat e cari tatiu i principi s illectu s solcba t cu m s^piu s d c tcrr a l)oc morum 2 2 ) uisitarc quoticn s cni m curia m ipsiu s aduentu s su i fulgor c perlustrauit camcr a rcgi s su b man u su a po sita peregrini s cgcni s c t indigenis uidui s c t orphanis cenobii s c t ccclcsii s distriluit a re 2 3 ) (piam 2 4 ) contincl)at disturbantes H 2 ) ovulsione H : { ) inaximo add II. 4 ) om H 5 ) s e coutulit H G ) prostratusque M E prostratu s terrae H 7 ) que om M E H 8 ) me add P. 9 )mih i fuiss ho c ill H. 1 0 ) pr o hoc P n ) eterna m mih i retribu i felicitatem P 1 2 ) verbi s consolato rii s quibu^ H 1 3 ) colesti M H 1 4 ) speciali M 1 5 ) sed P 1 G ) et P 1 7 )om H 1 8 ) qua m plure s exhibent se d e x hi s unus H 1 9 ) con versus add H 2 0 ) gunterius P 2 1 j qni H 2 2 j bohemicoru m P. 2 3 ) r e distr H 2 4 quautum E a ) Luc 21 18

PAGE 33

2 3 i n breu i fui t exinanita a d nutu m etia m ipsius l ) seru i dei re x de o deuotus monasteriu m quo d beli 2 ) nuncupa tu r incipiens onmibu s boni s ditauit ub i modo 3 ) geradus 4 ) d e veneti a ueniens uita m eontenqdatiua m ager e cepit qu i eonstitution e fraterna 5 ) pontife x eleetus pos t obitur n sanet i regis instant e disturbation e ehristianitatis lapidatu s est et G ) pe r donu m grati e sjvirituali s dignu s effeotu s est 7 ) eonsorti o martyrii. 8 ) 14 Ne c lio c pretereimdu m estimo quo d i n uir o de i (juaiit i merit i jxvs t obitu m foret diuin a uirtu s i n uit a su a demonstar e uoluit (juipp e quotien s alicuiu s bomini s intirmita s auribu s sui s intimat a fuit miss a sib i pr o medicina qua m tun c i n present i potera t liabere particul a panis pom i ue l herb g aromatic§ 9 ) pe r mandatum u t sanu s sur gere t transmisit e t de i propiciation e uerlvu m ipsiu s co mitante stati m sospitate m reeejvit pos t gloriosa m a d cg lo s aseensionem e t mirabile m patri s confessionem 1 0 ) sal uato r noste r j)auei s eorj)oralite r aj)paruiss e perhibetur pe r uisione m uer o multo s consolatos 1 [ ) futuroru m eo s prescio s ess e docuit quo d e t hui c beato 1 2 ) contigit qua da m igitu r noct c rcj)ent e jve r reuelatione m quanda m ex jjergefaetiLS ueredarium 1 3 ) quenda m infra 1 4 ) clie m e t no cte m a d alba m transsyluana m precepi t festinare e t om ne s i n rur e manente s a d nuuiitione m eiuitatis 1 5 ) qua m citissim e posse t congregaret. 1 G ) predixi t eni m superuentu ro s christianoru m hostes uidelice t qu i tu m ungari s immine Ivaii t bisseno s 1 7 ) ? e t possessione s eoru m depredaturos ui x liuntiu s mandat a regi s comjvleuit e t ecc e bessoru m inopmat a calamita s inccndii s c t rapini s cuuct a deuastauit pe r reuelatione m de i meriti s beat i uir i concessam anima b eiusde m H 2 ) bel P 3 ) moncichus H 4 ) gerardus M P 6 ) superna H 6 ) om P 7 ) es t eff H martyrum P 9 ) herb e redo lenti s mandatum P 1 0 ) concessionem P consessionem E W n ) con solatus P E W 1 2 ) regi add H 1 3 ) exper vered om M u ) intra P 1 5 ) munitione s civitatum H 1 6 j possen t congregare P 1 7 ) bessos P

PAGE 34

2 4 bu s homiim m saluati s pe r receptacul a nmnitionu m oon diclit. [ ) pos t hgc 2 ) (lctunct o beat i rcgi s pe r socia m cognat o roman g dignitati s august o lieinrico 3 ) pio contigit 4 ) clmn radum 5 ) imperatorem 6 ) potestati s corona m pe r germano run i electione m assuinere (|u i destruet a paei s trauquillitate totiu s teutonie 7 ) nian u coadunata pannoni g termino s liosti lite r conatu s es t inuadere contr a quei n re x consultu m liaben s episcoporu m e t principum a d tuenda m patria m annato s totiu s ungari g contraxit priu s tame n recolens s e nihi l poss e sin e suffragi o christi manu s e t co r leuan s a d etliera doniin g su g perpetu q uirgin i de i genitrie i ma ri§ 8 ) iniuria s coinmendans tale m erupi t i n uocem : s i pla ce t tib i domina 9 ) tu q liereditati s opusculum 1 0 ) a b inimici s deuastari e t nouella m plantationei n christianitati s aboleri, 1 1 ) no n me§ 1 2 ) imputetu r desidig se d potiu s disposition i uo luntati s tue ; s i pastori s culp a quo d meretur ips e luat i n ouibus 1 3 ) parc e preco r ouibus. 1 4 ) lii s dicti s ({uas i conso latu s a b ea, 1 0 ) tiducialite r aduersu s hostei n ite r arripuit alter a mo x di e nmitiu s a d unumquenqu e duce m germa noru m i n castr a ceu 1 0 ) missu s a b imperator e uenit qu i ei 1 7 ) redeund i mandatu m intulit. 1 8 ) regredientibu s aduer sarii s ubi 1 9 ) sanctu s respect u miserationi s de i s e uisitatu m intelligens christ o sugqu e genitric i terr § prostratus 2 ) egit cuiu s s e cun i regn i prouisione 2 1 ) tutamini precibu s assi dui s commendauit imperato r uer o suoru m ta m repentin a perterritu s defection e sciscitans qualite r re s fact a fuerit cu m nuntiu m reuersioni s eoru m no n solus 2 2 ) fuiss e uera cite r sciret pe r consiliu m diuinitati s a d corroboranda m regi s fidelissim i spe m factu m no n dubitauit sequ e dehin e b oin H 2 ) accidi t p haec H. 3 ) hainrico P 4 ) om H 5 ) coun radum P < j ) imperatoriae H imperatorum E 7 ) theotoniae P 8 ) suas add H 9 ) mundi add H 1 0 ) tu e parte m bereditatis H n ) abolere E 1 2 ) precor add H 1 3 ) insontibus H u ) parc e preco r ovibus om M 1 5 ) ipsa P 1 U ) om M 1 7 ) eis M H 1 8 ) detulit M H 1 9 ) vir sanctus H 2 0 ) gratias add M H 2 1 ) secu m regn i provisionem M 2 2 ) suum H

PAGE 35

2 5 a b imiasion e regn i eiu s timor e incliei s etern i retentu s alistinuit 15 T n beat o (juoque 1 ) eonsta t apostolicu m illu d inq)letiun quo d legitur quonia m ])e r multa s tribulatione s o])orte t nos 2 ) intrar e i n regnui n dei. a ) e t i n libr o sapien tiq : quo s diligi t deu s eastigat e t pate r flagellat 3 ) filiu m que m recipit. b ) multi s enii n modi s correption i diuin g suc c.ubui t tribu s anni s in 4 ) infirmitat e eontinu a laborans post (|ua m iud e propieiatioui s de i luedieamin e eonualuit iterum 5 ) etern i pe r seeret i eonsili i quanda m exannnationem, 6 ) filiorm n suorii m oliitus 7 ) sensi t iinniiner e uerba, 8 ) quo s i n ipsi s infanti e gradibu s insonte s quos 9 ) dedi t abstulit d e quoru m mort e mestieia m orbatam 1 0 ) genito r propte r amo re m filii superstiti s sanet e indoli s uiri 1 1 ) heinriei 1 2 ) solati o compescuit quei n quas i ia m unicmn 1 3 ) diligen s affectu ])reeibus 1 4 ) cottidianis e t eiu s genitrie i uirgin i pcrpetu g eonnnendauit liun e igitur 1 5 ) for e superstitem hun c regn i eius 1 6 ) lierede m uoti s omnibu s desiderauit e t u t efficacio r fiere t a d tenend a tant i regimini s gubernacula uiroru m do euinenti s ortliodoxormn us u lectioni s cottidiang feei t audi 11111 1 utrumqu e prebere ips e quoqu e patern g clilectioni s ardor e compunetus libellum 1 7 ) d e institution e morm n con stituit, 1 8 ) i n qu o fideliter e t amicabiliter 1 9 ) uerbi s eui n admonitioni s spiritaliter 2 ) alloquitur instruen s qualite r ant e omni a debea t obseruar e fide m catholioam ccnfirmar e statu m ecclesiasticuin honore m impender e dignitat i pon tificum principe s e t milite s diligere iudiciu m obseruare patientia m i n cuncti s actibu s babere hospite s benign e b adcl H 2 ) oni H 3 ) omnem add H 4 ) om H 5 ) iu dieis add H in add H 7 ) obit u sibi H 8 ) praete r P ceter i „verbera" 9 ) qui M H E W 1 0 ) obortam H n ) pueri H 1 2 ) lien rici P 1 3 J caro add H 1 4 ) cbristo add M H E W 1 5 ) sib i add H 1 G ) om H 1 7 ) sibi add H 1 8 ) composuit H W 1 9 ) diligenter H 2 0 ) spii-itualiter M E spiritalis P i l ) Act 14 22 b ) Hebr 12 6 • i

PAGE 36

2 6 suscipere, 1 ) benigniu s nutrire sin e consili o nielii l agere, 2 ) e t a d exemplun i statuere orationi s offieiu m frequentare pietate m e t misericordia m cu m cgteri s uirtutibu s possidere talibu s e t lii s similibu s diseiplini s institutu s iuueni s pre clarus 3 ) disposition i gtern e cu i cimct a subiacen t oliediend o MXXX f dominic g incarnationi s ann o uitam 4 ) exitiale m commutaui t sempiterna supernoru m ciuiu m adiuuctu s con tubernio o quantus 5 ) luctu s oinniu m se d maxim e prin cipum inte r (juo s pate r desolatu s grau e traxi t suspirium uiden s eni m s e solu m sin e sp e posteritati s adrelictum ) pietati s affect u doluit seien s uer o scuiptum : no n ess e pruden-ti a no n sapientia, 7 ) no n consiliu m eontr a dominuin, 5 ) e t illu d i n canonibus : nemine m propte r ol)itu m caroru m suorum 8 ) nimis 9 ) delier e eontristari, 1 ) deposit o meror e s e totu m contuli t a d quqrendan i Iaigitate m miserieordi e di uing ; cenobioruin e t ecclesiarn m ministro s monaclio s e t clerico s diuersi s eleniosinarm n doni s eonsolatus expensa s totiu s suinptu s que 1 0 ) a d jiresen s haber e ])oterat pere grini s uiduis 1 orphani s (Togauit exteroru m etia m mo nasterioru m a c ])rouiiiciaru m uiros 1 2 ) nuinific.enti g regi q clo ni s innumeri s pe r nuntio s suo s sqp c uisitauit grauedine m morum qua m i n iuuentut e pereeperat, 1 3 ) us(]u e ad fine m uit § tenuit ui x uiKjuan i a d risu m lahi a mouit recolen s scrijitum : risu s dolor e miscehitur e t extrem a gaudi i luc tu s occupat, 0 ) sempe r si c apparens a c s i ant e trilnma l christ i staret interiorihu s oculi s CMU S presenti a uultus 1 4 ) uerend o oonspiciens ehristu m i n ore christu m i n canxle christu m i n cuncti s actihu s s e gestar( > (lemonstrauit die m b recipere P 2 ) niaiore s suo s ant e oculo s sempe r a d exempl add H liabere add E 3 ) a d iiutu m dispositioiiis H 4 ) hauc add H 5 ) ortu s (-s t jngeu s luctus H derelictu m M H E W 7 ) uo u est sap n es t prud n es t cons M H 8 ) om M H 9 ) nimium H 1 0 ) quem P n ) et add H 2 ) exteraru m etia m monasteri a pro vinciaru m munificentiae H 1 3 ) receperat 1 4 ) presentia m vultu M H a ) Prov 21 30 h ) I Thess 4 12 ) Prov 14. 13

PAGE 37

2 7 ultiinui u sempe r ante 1 ) corclis clesideri o tot o menti s sta tuens 2 ) ia m inte r patri g cqlesti s ciues quas i quadam 3 ) angelic q conuei-sationi s habit u cupieba t liabitare cuncti s de o })1acitarn m uirtutu m gcmcribu s adoruatu s et 4 ) i n iu stici a sanctitatis 5 ) cora m ips o omnibus 0 ) diel)u s uit q su q conuersar i deei-euit u t i n e o iam 7 ) quqdan i futur g glori fieationi s species 8 ) clarescer e nideretur tande m per 9 ) mi sericordin m de i dignu s centuplicitat c l 0 ) retributioni s brauio taetu s febr i eu m sib i transitu m 1 1 ) innniner e no n ambigeret aeeersiti s episcopi s e t primi s palati i d e christ i nomin e gloriantibus primui n ciu n ci s tractaui t d e substituend o pr o s e rege 5 petro 1 2 ) uidelice t sorori s su q filio 5 que m i n ueneti a geiutun q a d s e nocatu m ia m (ludu m exercitu i su o prefeeera t duccm dcind c moniii t illo s patern e fidei 1 3 ) orthodoxa m seruare 5 quan i acrrprniut aimu e iusticiam uincul a lVatrni c kaiitati s diligvre casfitat i opoi'a m darc liumilitati s studi o inuigilaro pr c omnibu s ucr o noucll c christianitati s plantation i cu stodia m adliibere Hi s dicti s manu s c f oculo s lcuan s a d syder a si c cxclamauit : rcgin a c(d i laqiaratri x inclit a mundi tu o patrocini o san cta m ccclcsia m cun i episeopi s c t clciv lvgnu m cu m primatibu s e t ])o])ul o suprcmi s prccibn s committo ([iribu s ultiniu m ual c dicen s ma nibu s tui s anima m nica m commcndo Instaba t tun c sollcmpnita s pre cipu a cchhri s angcli s c t liominibu s dic s assumptioni s ciusdc m per petu e uirgini s marie i n cuiu s gaudi o s i dissoluti o su i corpori s fieret maiori s spc m miscricordi c s c spcran s habiturum prccibu s ho c spiri tualibu s postulauit suspirii s c t lacrinii s obtinuit Adera t igitu r fcli x ill a dic s pc r ciu s obitu m fclicio r mo x futiira circumstaba t cu m clcr o b ant c sc' M E antc oculos H 2 ) stat toto mcn dcsi dcrio H s c ia m intcr M 3 ) quodam M H E W 4 ) om II 5 ) sanctitat c c t iustitia H om P 7 ) ccu add H 8 ) spcs M H E 9 ) om M 1 0 ) ccntuplicatc P n ) dic m transitus H 1 2 ) ..pctr o — duccm. P oiii cctcri 1 3 ) fidcm M E patcrn c mon ill fidcm orth scrvarc P Hi c dcsinun t codicc s Lcgcnda c maioris Qua c se quuntu r c codic c Pcsticns i conicctur a c t stil i similitudin c duct i supplevimus

PAGE 38

2 8 patemita s episcoporum ciy n mau u ministronm u principatu s clioni s comitum ub i re x domin o dilectu s i n medi o iacens accept o nnctioni s spirituali s sacramento sancta m animam corpori s e t sangaiini s domin i nostr i ihes u clirist i uiatic o recreata m ann o dominic e incarnationi s mill XXXVIII-u o i n manu s uirgini s perpetue e t sanctoru m angelo ru m celesti s cpiiet i beatitudini s inferenda m tradidit factu s es t planc tu s maximu s suorum gaudiu m ang-elorum se d hi c planctu s poste a uersu s es t i n leticia m sempiterna m ta m nascentium (pia m e t uiuen tium a d exequia s funeri s eiu s e x omnibu s pannoni e plagi s concurri tur corpu s a d sede m regale m alba m uidelice t ciuitatm n deducitur e t quonia m ecclesi a beatissini e uirgini s a b ips o construct a nondu m era t dedicata init o consili o statuun t jiontifice s priu s basilican i san ctificare deind e corpu s terr e conunendare perfect a dedicationi s sol lempnitate corpu s sanctu m i n medi o domu s sarcophag o candid i mar mori s imponitur CAPU T VI 16 Quieui t itaqu e corpu s beatu m eoden i i n loco no n aper ti s declaratu m signorui n inditii s XL V anni s mir o disposicioni s ipsiu s secret o qu i i n sancti s sui s predicatu r e t es t mirabilis u t hiim i gra uedin e pressu m e t i n puluere m redactuni e t hi c tempor e predestinat o declarar i dignius e t i n resurrectioni s di e renouar i gloriosiu s habere tur Ho c quorsu m respiciat qui d designet oculi s spiritualibu s ddec ta t intemlere quo d sin e preordinationi s affect u diuin e factu m no n estimatur forsita n quedan i i n ips o terren i pulueri s aspersi o ign o di uin c exaniinationi s purificand a remanserat sin e qu a regnante s quas i quoda m iur e potential i uita m presente m ui x au t nullatenu s transin ; queunt Aduenient e uer o tenipor e declarationi s eius e t laudabili s grati e eiu s qua m pe r ipsnn i gen s hungaric a promerui t i n inuud o diuulgande re x ladizlau s qu i tun c rempublica m anmiinistrabat uni uers a honestat e niorun i preclaru s habitus e t uirtutu m fulgor e con spicuus laudibu s e t seruiti o de i perfect e deditus spiritu s paraclit i perlustration e tactus habit o colloqui o cu m episcopi s e t primatibu s e t totiu s pannoni e sapientibus triduaiiun i cuncti s indixi t ieiunium u t quo d commun i catholicoru m utilitati spiritu s sanct i donis aiiinia riu n e t corporu m salutei n operantibu s uideretu r for e proficuum coni

PAGE 39

2 9 nmii i cuiietoriiii L (lcprecatioiic ieiunii s e t eleinosiui s fundat a pe r nui iiitestatioiiei n signorun L a christ o dehere t ess e qnerendnnL CAPU T vir 17 Complet o igitu r terti e die i ieinni o e t uespertinal i officio cnncti s dinin e miscrationi s henefici a po r beat i nir i meritn m presto lantibns snhit o phd)ei n siia m clirist o uisitant e miraciilorui n insigni a pe r aniplitudine m doinu s sanct e funduntu r celitus quoru m pluralitas quonia m ips a noct e numenin i excesserat illu d euangelicu m hi c libe t introducere quo d lnund i saluato r ioliann i pe r nuntio s sciscitant i a n ips e si t qu i uenturu s est ]ie r respousin n ma.mlauerai : c( k c i nident claud i ainbulant surd i audiunt lepros i nuindantu r inanc i corriguntu r paraiitic i curantur Juueni s quidan i omnibu s menibri s dissolutus an ni s XI I paralisi m passus manuu m e t pedu m careba t officio qu i parentu m adiument o uectu s illuc recept a totiu s corpori s sospitat e signoru m feci t inicium atqu e a d altar e hau d segnite r curren s omniui n christ o laude s clamantiu m augineutaui t gaudium Aliu s quoqu e pue r septenni s a natiuitat e contracti s neruis genibu s e t manibu s reptabat que m parente s fide pleni beat i uir i sulfragi o conferentes ips i pro strat i inxt a sepulchru m secui n posiierun t gratia m petituri qua m mo x consecut i contractione m neruorui n i n filio distend i niirahantur e t consolidati s genibu s e t plantis omne s eu m incedenten i uidentes christ i noine n i n beat i uir i meriti s laudabil i clamor o glorificauerunt quej n re x de o deuotu s pr e nimi o gaudi o lacrimatus manibu s a terr a leuat-u m a d altar e portauit ub i imn o laudi s prolato gratia s de o pr o beneficii s prestiti s i n sanitat e pueri cu m omnibu s qu i aderan t fauo rabilite r egit 8i c tota m noctei u deus pe r famul i su i uejierationem niultonii n fulgoribu s siguoruiu mirabilit( i r perlustrauit populu s uer o uigilii s e t oratiouibu s iutentus miraculu m unun i quodqu e laudui n clamqribu s manifestu m facer e no n cessabat CAPU T VIII 18 Man e fact o di e pos t assumptione m sauctissim e uirgini s mari e quinto conuenientibu s i n ecclesia m cui n reg e principibus cii m cler o pontificibus priinun i nriss a pr o defuncti s es t celebrata deind e sublat a tabul a marmore a qu e pauiinent o prominebat postquai n per

PAGE 40

3 0 ueiitu m es t a d tumbiim tant a flagrautiit suau e nMlolenti s odori s i u apparition e ipsiu s onuie s qu i aderan t circumdedit quo d i n mediu m paradis i deliciaru m domin i s e rapto s opinarentur ips a quoqu e tumbii plen a fui t aqu a paru m rulxmti quas i ole o permixta i n qu a uelii d i n balsam o liquefact o qiiieueran t oss a pretiosa quibu s i n miiiidissiin o linteamin e collectis i n ips o liqnor e dintissim e qnesitn s es t annln s qn i beat i uir i dexter e fuera t impositus qu o no n innent o cepernn t qnida m inss n regi s aqua m i n caldaria s argvutcm s e t doli a effnnd (Te n t enacnat o sarcopliag o certio r annl i fiere t innentio se d mirn m i n modnm qnant o magi s liqno r (Tnndebatnr tant o pln s e o crescent e tumb a replebatur qu o uis o miracul o liausta m aqua m loc o su o re stituerunt ne c tame n e a nffns a magi s o b lio c tnmb a replet a fuit tun c coopert o sepnlchr o laude s e t gratia s diuin e pietat i proclamantes cu m inuent o thesaui' 0 beatissim e mam V de i genitrici s e t perpetu e uirginis altar e repecierunt Inteii m deu s qu i es t mirabili s i n sancti s sui s effusi s su e lai-gitati s beneficiis ta m extra qua m intr a basilica m salute m petentibu s miraculoru m suoru m signis s e presente m ess e notificauit i n tantum u t tempu s illu d dominic e conuersationi s inte r homine s uideretu r reuolutum d e qu o legitur : omne s qu i hahehan t infirmo s uarii s languoribu s duceban t illo s a d ihesum e t ciirabantur Iie c omni a uirtu s diuin a no n solu m ips a die se d post tempor e multo pe r merit a famul i su i dignat a es t operari quo d etian i d e alii s regionibu s audit a heneficioru m de i fama pr o recuperand a sani tate diuersaru m inualitudinu m moi-hi s laborantes a d suffragiu m uir i beat i cu m magn o desideri o conuolarent Comitiss a uer o queda m no bilitati s eximi e matrona nomiji e maclitildis trilm s continui s anni s dolor e uisceru m grauat a ia m mort i proxim a fuit qu e a sui s i n fe retr o delata mo x ips a di e qu a beat i uir i tiimulu m attigit paulatii n s e meliorar i sensit a c i n breu i uit e priori s sospitat e recept a ma gnali a de i pe r famul i su i merit a i n s e remunerat a diuulgauit cefer a uer o miraculoru m de i prodigi a pr o dilection e famul i su i celitu s ostensa no n ide o quo d fastidire m no n script a dereliqui se d qui a no n sol i mili i plui t dominus qu i supe r bono s e t malo s solei n suui u clarescer e facit beneficioru m ipsiu s multiplicitaten i cunctoru m proficu o consulentem innumeri s sapientibus quo s hungari a foue t e t amplecti tur stil o declaranda m commendaui

PAGE 41

3 1 § 1!) Illiu l taiitnn i i n fm o codici s adder e decreui qua m mir o pietati s d( d muner e di u quesitus e t no n inuentu s anulus cu m ips a beat i uir i dexter a pos t translationi s eiu s trienniu m es t mani festatus Monachu s quida m nomin e mercurius qu i i n ordin e clerica tu s tliesaui i perpetu e uirgini s custo s fuerat etian i pe r amoren i ce lesti s patri e secul o reniinciauerat ips a hoin qu a tumulu s fuera t apertu s nequi d saiictaru m ndiquiarm n raperetu r redargution e regal i procu l ind e es t remotus cu i trist i uult u i n chor o resident i iuueni s quida m albi s uestibu s uestitus pannu m inuolutu m tradidi t dicens : he c tib i committ o senianda cu m tempu s fueri t manifestanda pos t completiojie m offici i sacr i monacbu s i n angul o domus pannu m ex pandit integramqu e uir i dm maiui m cu m anul o miriftc i operi s cer nen s expauit atqu e secu m nemin e scient e a d monasterium quo d re x su o regimin i commeiidauerat tempu s a iuueii e sib i predictu m a chri st o prestolaturus deportauit ib i di u solu s abscondit i i n agr o the saur i custodia m e t excubia s exercuit post fundatore s ipsiu s cenobi i conscio s fecit a d ultimu m appropinquant e tempor e re i declarande 1 'egi s a d noticia m perduxit qn i mo x coadunati s episcopi s e t hunga ri e primi s multi s a christ o miraculoru m ib i beneficii s erogatis eleuand e uir i de i dexter e die m statui t celebritatis CAPU T IX 20 Qui d es t fratres quo d ceteri s membri s dissolutis e t i n pulnenu n carn e redact a penitu s disiunctis sol a dexter a manus ossi bms cut e cu m nerui s adlierent e su e seruaui t decu s integritati s ? no n aliu d arbitro r diuin i consili i profunditate m i n huiu s excellenti a fact i uoluiss e declarare iiis i dilectioni s opus e t elemosin e cuucto s uirtutu m gradu s ascendere Vnd e uerita s dici t i n euangelio : beat i misericordes quonia m ips i misoricordia m consequentur o t itein : dat e e t dabitu r uobis. ite m i n ali o loco : sicu t aqu a ignem it a elemosin a peccatu m extinquit merit o beat i iiir i dext(U' a fui t alien a putredinis qu e sem pe r piotati s ftore reuirescen s i n alemli s pauporibu s nunqua m uacu a (fuit ) doni s erogationis subueiii t quide m i n necessitat e positis libe raui t oppresso s a iug o captiuitatis ueste s e t hospitalitate m prebui t peregrinis uidiiani m e t orphanoru m miseria s e t indigentia s sua s ess e computauit (ama m e t niandatun i dominicu m i n lauandi s egenoru m

PAGE 42

pedibu s cottidi e reuouanit elemosina s 1101 1 d e nipin a ue l alioru m dampno se d d e propri i sumptu s sacculi s effluer e fecit u t doino s de i diuite s efftceret sib i uoluntaten i liabend i subtraxit sicqu e cuncti s a d nutu m diuinitati s proficie-ns carne m suai n cun i uicii s e t concupiscen tii s crucifixit iml e sib i es t corpori s e t dexter e delectabili s e t mi rand a ueneratio ind e dulci s e t feli x etern e uit e retributio iml e de siderabili s supernorii m ciuiu m cohabitatio ub i ipsu m irradia t sempe r lucen s e t imleficieii s splendo r uniu s summequ e deitatis patri s e t tilii e t spiritu s sanet i ])e r infinit a secul a S(M:IIIOI-IIIIL Aineii III Ilartvie i episcopi : Vit a sanct i Stephan i regis A d interpolatione s faciliu s disceniemla s dedimu s scriptur a ra rior e parte s Legenda e minoris ; — literi s italici s propri a codicu m Hartvicianoniin ; — crassioribu s peculiari a codic i duntaxa t Pestiensi Oeter a sun t Legeuda e maioris qua m Hartvicu s totai n transcripsit Accesserunt : A Vit a S Stephan i excerpt a e libro cu i titulus : „Cronic a Unguroru m iunct a e t mixt a cu m cronici s Polono rum. Edit Bielowsky B Capu t III operi s Hartviciani e tabularii s ecclesiaru m Albensis Vaciensis e t Strigoniensis C Excerpt a e Ser moiiibu s Fratri s Pelbart i d e Temeswar exeunt e secul o XVo habitis D Par s Legenda e e t Laude s S Stephan i regi s e breviari o Strigo iiiens i an 1515 E Excerpt a e vit a S Adalbert i episcop i e t mar tyris — PRAEFATIO. Domino 1 ) su o colomanno 2 ) reg i precellentissimo hartuicus 3 ) episcopu s officiu m spiritale 4 ) pe r niisericorcliaii i cle i consecutus pos t istiu s uit § terminum feli x illuc l eug e sempiternum Incepturu s opu s doniin e m i re x inclite cjuoc l i n uestr o regal i precept o d e uit a beat i regi s stephani 5 ) domn o R 2 ) Calamanno L Cr 3 ) Cartuicus R L T Car thuitus Cr 4 ) special e L T 5 ) d e bon a vit a regl s Stephani Cr

PAGE 43

3 3 potentialitc T iniuncxistis di u rehelle m ingeniol i me i per pessu s su m inscitiam,o h lio c presertin p quo d priscianu s auctor 2 ) arti s grannnatic§ 5 medullitu s mili i notus 3 ) olim long e digressus faeiei n suan q cpias i ealigin e quada m cir cumflua m mih i deci-epit o ia m faci t ohscurissimam Yerpm tame n part e e x alia du m uestr g dignitat i (sic ) intuitu s reuerentiam incert a grauare r meclitatione tande m omniu m uirtutu m lu x e t gennn a (luhietate m anxi § menti s deuici t ohedientia Cuiu s fort i presidi o deficer e uolen s i n me 4 ) ui re s mehoand i operi s recepi t (iducia Se d quonia m sep e fidu cialite r act a re s inuidi e fomite m generat preco r genibu s flexi s uestr q triumphali s exeellenti q suhlimitatem u t ma nihu s regali s defensioni s ho c suscipiati s opnsculum n e mal e sonantiu m positi o dictioimm ue l eonfus i ordini s enor mita s ues.tru m cu m legeriti s offenda t oculmn Cu i s i for sita n alicpii d ) indignu m occurreri t offendiculum mal o coclicei n u t igni s comminua t incendium qua m a d tertium 6 ) liuor e plenu m peruenia t oculum Tgitu r qui a bon i quic quic l est e x conditori s misericordi a manat e x ipsiu s don o serm o ceptu s tali a pcrsonat T i tulu s opori s i u co d d Iucipi t vit a sauct i Stophan i re gi s uugarorum o t apostol i ooruni Runeuisis Logend a d e sanct o Stephan o reg e Yngari e inperfecta Y i 1 1 d 0 b 01 1 e n s i s Incipi t legencl a sanct i Steplian i regi s vngarie Lunaelacensi s e t Tegernsensis Incipi t cronic a hungarorum iunct a e t mixt a cu m cronici s polonoru m e t uit a sanct i Stephani Varsaviensis Sanct i Stephan i hungari e regi s vita Corsendonckanus D e sanct o Stephan o reg e e t patron o regn i hungarie Ecliti o Cracoviensi s ann i 1511 CAPU T I 1 Omn e datu m optimu m e t omn e donu m perfec tu m desursu m est clescenden s a patr e luminum hiihis inscienciam L T 2 ) actorL T autor Cr 3 )ignotus L T 4 ) i n m e videns Cr 5 ) quo d s i aliquod Cr 6 ) certum R L T uestrum W E qua m u t liuo r a d plenu m peruenia t oculum Cr liuor e plenu s E 5

PAGE 44

3 4 patris (Idtum optimum vt donum pcrfcctum in omncs large proucnicns, quia nullum spcrnit, scd omncs homincs uult saluos jicri 1 ) ct ad agnitioncm ucritatis ucnirc 2 ) ad hiuigaros usque quos christi((norum jlagcllum
PAGE 45

3 5 ips a muiul i tociu s metropoli s roma cai m monarclii a digni tati s imperatori § christ i fidei coll a submittens uanitatu m erroribu s remmciauit no n remansi t patri a nequ e natio ub i quorunula m miserationi s christ i no n fuisse t assumtio und e contigi t diuin g pietati s intuitu m i n filios perdicioni s e t agnoranti g populu m rude m e t uagun p creatura m de i ess g se nescientem Umgaro s uidelice t pannoni q patria m inliabitante s clement i uis u d e c§l o prospiccre u t quo s a d ulciscenda s preuaricatione s christianorun i d e sedibu s natu ralibu s i n occidua s parte s occult o perpctuitati s consili o priu s exscitauerat ho s tempor e su o predestinationi s ia m instante d e ui a iniquitati s a d iustici § semitai n d e mesti ci e nebul a a d spe m i n §ternu m permanenti s perducere t retributionis Quod qmditcr ct quando factum wf xtdi offtcio memorig commcndarc corujruum du.vimu*. CAPU T U 2 Ka siquidcm tcmpcstatc quaujem prefata 1 ) dci ccclcKiam dcpopulabatur era t i n e a princep s quidam quartus a b illo qu i ingressioni s lumgaroru m i n pannonia m du x primus 2 ) fui t nomin e Oeysa seueru s quide m e t crudelis uelut i potentialite r agen s i n suos misericor s aute m e t liberali s i n alienos, 3 ) e t pre cipu e i n christianos ritu paganismi 4 ) adhu c quide m oliuolutus tame n appropinquant e spirituali s fidgor e carismati s cu m omnibu s circmnquaqu e positaru m ])rouinciaru m uicini s d e pace 5 ) cuiu s nunqua m ante a fui t amator cepi t attent e t-ractare u t ia m i n ill o posse t agnosc-i cuiu s filius desi derare t fieri, secundu m dictu m saluatori s nostr i dicenti s i n euangelio : beat i pacific i quonia m filii de i uocabuntur statui t insupe r preceptum 6 ) cuncti s cliristiani s ducatum suu m intrar e uolentibu s hospitahtate m e t securitati s gratia m b hurigarica add V 2 ) primitus Co Or : J ) alios Oo Cr 4 ) paganissmo T paganismo Cr 5 ) „cuiu s — amator. omittunt R V L T 6 ) statui t eni m insup proc L stat oui m po r proc T

PAGE 46

3 6 exhiberi 1 ) clerici s e t monachi s potestate m concessi t pre sentia m sua m adeundi quibu s uohmtariu m libeute r audi tu m prebens orthodox e fi.de i seme n pectori s i n ort o sa tu m delectabatu r gcrme n emittere 3 Qui d plura? 2 ) ades t tempu s cqlitus 3 ) dispositum credidi t ips e cu m familiaril)u s sui s c t baptisatu s est, 4 ) onme s dicion i su e subdito s s c polliccn s christian o nomin i mancipaturum cumqu e niniiu m §ssc t sollicitu s d c rcbcl libu s domandis e t ritibu s sacrilegi s destrucndis e t episco patibu s secundu m estimatione m sua m a d profectu m sanct g qcclesie 5 ) statuendis niirabil i uision c noct u consolatu s eu m dominus, 6 ) feci t astar c sib i iuucnc m dclcctabilc m aspectu qu i dixi t ci : pa x tib i clirist i clcctc, 7 ) iubc o t c cl c sollicitudin e tu a for e sccuruni 1101 1 tib i concessu m cs t (pio d meditaris qui a manu s polluta s Imman o sanguin e gcstas d e t e filius nascituru s cgredietur cu i h§ c omni a clisponeiida 8 ) cliuin e prouidcnti g consili o commendahi t do minus hi c cri t unu s c x rcgibu s glccti s a domino coronan i uit § seculari s commutaturu s Qterna. 9 ) Veru m tame n uiru m spirital i legacion c tibi 1 0 ) transmittendum honorabilite r susci pito susceptu m uenerabilite r liabeto, 1 1 ) timor e perditioni s ultim e perterritus e t amor e raptu s iugite r mancnti s spe i qu q no n confundit, 1 2 ) exortationibu s eiu s no n fictum cordi s fidelis 1 3 ) assensu m prebeto CAFU T III 4 Expergcfiictu s princep s uisioiie m stupidus 1 4 ) priu s secum post 1 5 ) cu m clirist i fidelibus e t sui s pcrtractans q hospitalitati s e t sec grat exhib T exhiheri oni Oo 2 ) qui d plura oni L T 3 ) a deo T 4 ) waptisatu s est T 5 ) eccle sia e sanctae V Cr G ) mirah vis iioct u cons eum om L T nocte Cr 7 ) dilecte L T 8 ) dispensanda V ) coron a vit sec com eter nam Cr l u ) special i tih i legac L T n ) lionorific e susceptu m vono rahilite r hahet o e t exliort ]j T honoiTficahiliter R V 1 2 ) „timor e — confundit. om ceteri 1 3 ) no n ficti cordi s s( k d fldelis. L T U J vision e stup Co Cr 1 5 ) postmodum T

PAGE 47

3 7 de o gvatia s pauiinent o nianilm s expansis 1 ) adheren s hu milite r egit 5 se prineipatiunqu e suu m cu m fili o nascitur o custocli e illiu s qu i no n dormi t nequ e dormita t lacrimi s tiisi s eommendauit du m miratu r erg o d e uir o diuinitu s preclieto nuneiatu r e i heatu m adalbertu m boemiensis 2 ) gcclesi e })ontifiee m a d s e uenturum, 3 ) propte r conuersio ne m ipsins e t fide i 1101 1 fiet e pvofectui n clomin o de o lau di s hostia m oblaturum oritu r letici a noui s cbrist i militibu s inenarrabilis du x obuia m tyrou i ebrist i eu m fidelibus quibiisqu e jmxvdit e t honorabilite r suscepit/ ) e t u t pe r uisu m monitu s est jiroptc r timore m e t amoiv m dei, 5 ) modi s onmibu s obedienti e filium e i s e for e demonstrauit igitu r iubent e jirinciji e fit ubiqu e eongregati o genti s in domite pe r sanctu m episcopu m fiunt e t pe v suos 6 ) exortatione s continue conuertuntur 7 ) e t baptisantii r alumn i patrie statuimtu r multi s in 8 ) loci s §eclesie lu x quipp e (|u q illumina t onme m liominen q tenebri s expulsi s i n lmn gari a eepi t enitere e t implet a sun t i n e a uerb a propheti § dicentis : gentiu m jiopulus qu i ambulaba t i n tenebris uidi t lucci n magnam lu x luei s inuisibili s cbristu s est ([uen i tun c gente s uider e meruerunt quand o reuocat i d e tenebris ipsu m ueru m deuu q e t homine m ueru m ess§ 9 ) perfect e crediderunt nec lioc silentio pretereundnni est, quod ut omnis ambiguitas tolleretur de medio, ne forte predicte uisioni 1 0 ) solius uiri parum uideretur inessp fulef uxorem eius iam propinquantem x x ) partui tali uoluit uisione diuina gratia consolari. apparuit namque illi beatus leuita et prothomartyr step/ianus, leuitici /ud)itus omatus insignibus^ qui eam alloqui taliter cepit: confide in domino mulier, et certa esto ? quia fi/iunt parics, eui primo in hac (jente corona debctur et regnum. meumque nomen illi impo/ias. 1 2 ) cui cum admirans mulier re) rxtensis L V boemensis L : J ) ossr adil L T 4 ) susci pit R 5 ) ^propte r tini ot am dei. om coteri G ) sua s V Co Cr ) coiivertiiiitur 0111 T 8 ) om V ) ess e verum Co Cr ess e ver e R 1 0 ) visione V. 1 1 ) appropinquantem L T Co Cr. 1 2 ) reponas Co Ci\

PAGE 48

3 8 sponcleret: quis cs dontine, ucl quo nombic nuncuparist ccjo sum inquit stcphanus prothomartjr, qui primus pro christi nominc martyrium pertuli x ) quo dicto disparuit. 5 Nascitu r intere a predictu s a domin o filius prin cipi que m seeundu m prophetam antequa m i n uter o con eiperetu r dominu s nouit ct cui antcquam nasccrctur pcr prothomartyrcm suum nomcn indidit hnn c domin o dilectu s adalbertu s episcopn s crismal i baptismat e secundu m cre dulitati s su e ueritate m intinxit e t suscepto r suu s ips e fjnit. 2 ) nome n sib i impositu m es t stephanus quo d alienu m a consili o de i fuiss e no n credimus. 3 ) steplianu s quipp e grec e coronatus 4 ) sona t Iatine ipsu m quide m 5 ) i n lio c se cul o coronar e deu s uolui t a d regn i potentian p e t i n futur o eoron a beatitudini s senqie r manenti s redimir e decreuit a d jvercipienda m uit g iugis 6 ) indeficiente m gloriam Strigo niens i uer o oppid o natiuitati s exordiu m habuit e t pue r adhu c scienti a grammatic g arti s a d plene 7 ) imbutus a ) est creui t infan s dilijcnti e t regal i nutritu s edueatu, 8 ) qu i transact a puericia postqua m gra du m adolescenti e primu m ascendit conuocati s pate r suu s hungari § primatibu s cu m ordin e sequenti, 9 ) pe r commu ni s consiliu m colloquii filiu m suu m stephanum pos t s e regnaturu m popul o prefecit e t a d lio c corroborandu m a singuli s sacramentu m exegit pos t hg e plenu s dieru m ann o dominic g incarnationi s I)CCCC-m o XC-m o Vll-mo 1 0 ) secul i nequa m erumpna s celesti 1 1 ) mutaui t gaudio e t eode m ann o beatu s episcopu s adalbertu s caus a predicand i uerbi 1 2 ) de i prusciam 1 3 ) ingressus ib i palm a martyr y coronatu s est pos t obitu m uer o patris 1 4 ) stephanu s adhu c l ) tuli V 2 ) „e t suscept suu s ips e fuit. hahe t etia m R ceter i omittuut 3 ) uo n credim fuisse L T 4 ) corona R.V T 5 ) et add T 6 ) iugi s vite L T 7 ) a d plenu m L T 8 ) diligent i educat u nutrici s L educat u nutritus T cu m ord clericali L T l 0 ) noii gentesim o septimo V n ) celestis V 1 2 ) verhum T 1 3 ) prussiam V T u ) heatus add T a ) e Leg min 3

PAGE 49

3 9 adolescens fauor e principu m e t plebis i n pa tri s soliu m laudabilite r prouectus, 1 ) ardentior i animo 2 ) cepi t ueritati s propagato r existere qui a quamui s adolescenti e anni s floreret no n tame n co r i n ore se d o s i n cord e habebat scri pturaru m diuinaru m quibu s adprim e flagraha t no n immemor iudiciu m e t iusticia m i n oculi s p r o p o n e b a t i u x t a i 1 1 u d s a 1 o m o n i s : a u d i e n s sapieii s discipliiiam 3 ) sapieiitio r erit e t intel 1 i g e l i s g u b e r n a c u 1 a p o s s i d e b i t i 1 1 o m n i b u s itaqu e mandati s de i fideli s dispensato r exi stens apu d s e cepi t meditari. a ) qualiter subiectum sibi populum unius dei cultui maneiparet, sed quia perpendebat id absque uicinarum cjentium confederatione fieri minime posse, CAPU T III. 4 ) 6 Regnoqu e paimonic o ipsiu s heat i iuueni s nutu m attendente 5 ) pace m cu m extcraru m prouinciarm n populi s fideliter statutam 6 ) roborauit u t e o securius quo d i n ment e tractabat i n nouell a plantation e christianitati s expler e suf ficeret. 7 ) se d aduersariu s totiu s bonitati s inuidi a plenu s e t malieia 8 ) diabolus u t sanctum 9 ) christ i tyroni s propositu m disturbaret intestin a contr a eu m bella 1 0 ) commouit quo nia m eiu s instinct u pleb s gentili s ehristian e fidei iug o coll a submitter e renuens cui n principibu s sui s a domini o ipsiu s s e subtraher e moliebatur. 1 ceperun t eni m ur be s eiu s d es o 1 ari predi a uastare, 1 2 ) possessio profectus Cr 2 ) atteutior i animo T ardentior i anima Y 3 ) audien s sapientia m sapientior Cr 4 ) i n Ms R erasu m e t r ali o atrament o substitutum 5 ) ^regnoqu e — • attendente. no n compare t i n ceteris G ) „institutam. ceteri 7 ) expleret Y suff om 8 ) inuidi e plen e t malicie Y T Cr 9 ) sanct i Cr 1 0 i bell a cont e Cr bell a movit T n ) moliebantur Cr 1 2 ) vastari R : i ) e Leg min § 4

PAGE 50

4 0 n e s ( 1 epr e dari seruo s eeclere e t u t eeter a s i lea m ips i insultare eumqu e declinar e d e ui a su a p er u ers a n o 1 1 ent, n e c furo r e orui n s a eiaretur du x ips e confiden s d e §tern a uirtute a d superanda m hostiu m rahiem cu m multitu din e exercitu s sui su h uexill o de o dilect i p o t i f i c i s m a r t i n i s a n e t i q u e m a r t i r i s g e o r g i i processit illi s fort e diebu s urhe m qu e uulg o b e s p r e m 2 ) l i u n c u p a t u r o 1 ) s e d e r a n t h o c a d conuiti a eiu s commouent.c s scilieet u t ub i ducalis a c c e s s u s c o I I u o r s a t i o h a 1 > e h a t u r i 1 ) i c o n s e d e r e n t ( ] u o f a e i 1 i o r i 1 1 g r e s s u s a d a 1 i a p r e s i d i a 3 ) o e e u p a 1 1 d a i 1 1 u e n i r e t u r i p s e u e r o d i u i l i a p r e e u 11 1 e 4 ) e 1 e m e n t i a a d u e r s u s e o s c o n surrexit e t lii e i n fide ill i uer o tantu m i n armi s con f i d entes utri n que 5 ) d ecertauerunt quo s omiie s eu m protegent e uictoriosissim e eruci s signaculo patroci nantibu s de i genitrici s a c perpetu e uirgini s mari e meritis su b uexill o de o dilect i pontifici s martini sanctiqu e marty ri s georgi i ducibu s eoruii i mterfectis i n breu i su o serui ei o suliegit e t baptisiiiati s und a lotos uiiu m deu m colere monit a saluti s pe r fidele s sacerdote s ei s distribuend o com pulit. 0 ) tandemque 7 ) bostibu s uieti s e t e x part e ca pti s e t alligat-is, 8 ) du x uicto r eu m sui s uictori g dona reportauit quapropte r d e possessionibu s eoru m ta m i n agri s qua m i n uilli s sapiente r diiudicauit 1101 1 sicu t quonda m saul qu i deuict o amaleeb 9 ) d e spo lii s eiu s domin o proliibent e melior a elegerat se d quoniam 1 0 ) pannoni a beat i pontifici s martin i natiuitat e l ) cumqu e d o vi a su a decliuar e pervers a nollent L T 2 ) hes prem R Vesprem V L T Vesprim Cr 3 ) predia V d ) clem preeu V prevenient e clem T 5 ) utrique L T u ) „quo s omne s — compulit. om ceteri Excerpt a sun t e Leg mai § 6-o 7 ) i n Ms m erasum que adscriptu m tandeq ; 8 ) „e t alligatis. oin R 9 ) aga g reg e amalech V 1 0 ) „se d quonia m paiinoni a — episcopiis excerpt a sun t e

PAGE 51

4 1 gloriatuv cuius 1 ) patrocinantibu s meriti s ui r cliristo 2 ) fideli s u t ia m dictu m est d e hostibu s uictoria m reporta uerat nilii l e x rebu s eorum 3 ) a d opu s sui 4 ) re seruans, 1 1 ) inito 5 ) cm n theopliili s consili o iuxt a fundui n sanct i presulis qu i sace r mon s dieitu r vbi xanctus mavtiHM ctn/t (idltttc i/t p(nt)to)ti(( defjccet orationix 6 ) sibi loctntt assignavcrat sub 7 ) titul o ipsiu s monasteriu m constituer e cepit, 8 ) possessionibu s e t redditibu s cunctisque 9 ) sufficientii s dita uit e t ipsiu s suffragio domitoru m decimationibus simil e feci t ^piscopiis. 1 0 ) co/tstitucvs c,r ovt/tibtts 1 1 ) eortivt factdtatibvs fattt st.rictc dccir/tas dan\ i T ) vt si ctti dcccnt libcros Itabcrc co/tthtgcrct, dccintavt j/rolcvt sancti vtarti/ti ccnobio 1 8 ) da/rt. OAPU T IV 7 Deuicti s uero 1 4 ) hostibu s christ i mile s gaudi o spiritali 1 5 ) repletus, 1 6 ) tociu s ingcni i consiliu m §uangelic i senrini s decreui t for e reeeptaculum elemosini s e t oratio nihu s uacan s frequente r pauiment o sanet g domu s adherens lacrimi s effusi s perfectione m proposit i su i de i commisi t uoluntati u t qu i sin e ips o niclii l ager e ualeret opitulant e disposicioni s ipsius 1 7 ) expletione bonu m quo d cogitaue rat cu m inception e uirtutum a d fine m perducer e posset A d ho c igitur 1 8 ) incipiendu m e t consuminanduni quonia m fideliu m christ i consultum 1 9 ) liaheha t necessarium; 2 ) nun cii s e t litteri s i n onme s parte s suu m diuulgaui t desiderium inde 2 1 ) mult i preshiter i e t cleric i spiritu s paraclit i uisita beg mai § 8o ub i praecessi t uarrati o d o advout u Ascliorici e t insti tuti s episcopatibus etiam add T 2 ) deo L T 3 ) suis L T 4 ) suum L T 5 ) merito Cr oratioui s ib i loc L 7 ) i n tit L T Cr 8 ) construer e e x ooru m possessionibus Y 9 j cuucto s sufflciente r dit Cr 1 0 J episcopis L T Y l l ) om T 1 2 ) servari Y 1 3 ) cenohio S Martini Y T u ) ergo L T 1 5 ) speciali Co 1 G ) repletur T 1 7 ) dispensationi s ipsiu s R „ipsius' : om Y 1 8 ) ergo Cr 1 9 ) consilium L T 2 0 ; missis add L T 2 1 ) unde L a ) o x Leg min § 5-o 3

PAGE 52

4 2 tion e eonpvmct i relicti s sedibu s proprii s glegerun t pr o domin o peregrinari abbate s e t monacb i nicbi l propriu m haber e cupientcs su h ta m rcligiosissim i princi])i s ])atroci mo 1 ) e t moderamin e regularite r uiuer e deliberauerunt inte r quo s uit g regulari s pate r asericus 2 ) cu m sui s disci puli s aduenit quoru m unu s nomin e honifaciu s i n loc o patri s ahha s deinde 3 ) constitutus du m a 4 ) heat o reg e caus a predicationi s i n infcriore s liungari g parte s esse t missus i n ceruice 5 ) percussu s gladio lice t poste a superuiueret no n es t martyri o priuatus. 0 ) venerun t e t ali i du o d e terr a polo niensi, 7 ) heremitica m uita m caus a contcnqilationi s eligen tes quoru m unu s andrea s uomin e pe r confessionis 8 ) meri tu m angelici s chori s cs t assocmtu s tcstil)u s miraculoru m signi s ])c r ipsu m a domin o factis altc r hencdictu s pr o christ o sanguin e fns o miscricorditc r Iaurcatus ascricu s ahl)a s cu m sui s honoiific c susccptus a d radice m monti s ferrei 9 ) cenobiui n su h titul o sanct i patri s hcnedict i con struxit ub i usqu e hodi e eongregati o monasterialis disci plin a rcgular i pollcns tcmporaliu m sustentation e coj^iarum ex donatiuis sancti duci v, superhabundans no n es t alicuiu s egens nis i u t suo s e t alioru m pedes, 1 0 ) secundu m euan gelium cottidiani s precibu s e t lacrimi s lauet eu m is 1 1 ) de i seruu s princep s christianissimu s aliquand o communite r cu m onmihus ali(piaii(l o singillati m cu m uno 1 2 ) quoqu e eoru m colloquiu m hahcns i n t a n t u m d i u i 1 1 i s c o 11 spcctihu s s c p r o 1 ) a 1 ) i 1 c m reddidit u t omne s m i 1 i t i § s u § c o m i t c s a d u c r i d e i c u 1 1 u r a m c o n u e r t e r e t q u o s u e r o 1 3 ) a 1 i e n § u i § s e c t a t o r e s r e p p e r i t m i n i s t e r r o r i h u s q u e s u b i u g a u i t, 1 4 ) b „patroc et. 0111 L T Co Cr 2 ) Asscricus K Assericu s L T Astricus Co Cr j om V j om L T „< i beat o rcge cau pred niissus. j vertice L T Co Cr verticem V 6 ) n e priv mart T 7 ) polouiac Co 8 ) professioui s L 9 ) „precept o sanctissim i ducis. add V 1 0 ) excessus V n )bis V L T Co Cr 1 2 ) om V 1 3 ) „quo s alieu e sect vie L T Co Cr n ) i u Ms miiiisterioribus

PAGE 53

4 3 i p s o s ( | u c sc c ui i (lui n § c c 1 c s i a s t i c a m d o c trina m instituens iugu m e t lcgc m disciplin § suLp o siti s ceruicil)u s adhibuit omnes(|u o immundi cia s maloru m prorsu s d c struxit (8 Pos t li£ c prouincia s i n decc m partit-u s gpiscopa tu s et 2 ) strigoniense m qeelesia m metropoli m e t magistfam 3 ) pe r eonsensm n e t subscriptionei n roman q sedi s apostoliei 4 ) eeterarm n eeelesiarnm 3 ) tbr e constitnit. u ) prcdictimt ncro uener.abile m abbate m ascricnm pontifieali s dignitati s inful a deeoratum election e eanonic a sttbHmattit 1 ) e t colocens i epis copatu i prefecit euiu s eonsili o cgtera s sede s patru m euri s e t prouisionibu s commisit iaciimtn r ubiqu c sacraru m funda ment a domormn surgun t elaustr a c.anoniconun eenobi a florescun t regularite r eonnersantin m eongregationum vmdi (|u e fi t eoneursu s de o famulantium (pionu n onmim n desi deriu m ta m liberali s principi s exeitaui t benign e susceptio ni s solatium — pannoni a beat i pontifici s martin i natiuitat e gloriatur ciiiu s patroeinantibu s meriti s re x christ o fideli s u t ia m dietiu n es t d e bostibu s uictoria m reportauerat init o ciii) ) theofili s eonsili o iuxt a fimdm n sanct i presuli s i n loe o qu i saee r mon s dicitur su b tytul o ipsiu s mouaste riu m eoustruer e cepit possessionibu s e t redditibus eime que „i n tantuii L — subiugavit, c Leg niin 3o ub i liae c d e Geis a dieuutnr b c Leg miu § 4-o 2 ) et ali o atrament o superad ditum 3 ) i n gram Y Cr 4 ) „pe r eonsens — apostoliei des i n Co Cr L T.Y. 5 ) i n margin e seriu s additu m cctcr i ouiittunt. ; ) loeu s palimpsestus „eonstituc 5 cui iam dictum erasis siiperseriptu m nig rior e atramento : — it Prcdichim vcro. 7 ) eras o : .,profoeit (v Leg mai § 8. ) ali o atramento : suhlimauit o t addit o signo i n niargin e literi s minuti s : et coloccnsi episcopaiui prcfccit. Coter i eodice s aliter : .jCognoseen s ver o pruden s du x predie.t i Ass( k rie i (predict o aseribi.Y. ) ndigionmn pontifieali s ipsiii n dignitati s infiil a deeoratu m (deeeion e eanonie a sublimauit e t e i eolocensi s episeopatu s dignitaten i obtulif (contulit Co Cr.) liosidu a capitis : v euiu s eonsili o — (qdscopiis i n eeteii s desunt Pos t ,,s(datium. prim a manu s seripserat : „e t

PAGE 54

4 4 tisqu e sufficientii s ditauit e t ipsiu s suffragi o doniitonn n deciniationibu s simil e feci t episcopiis. l ) CAPU T V ( J. Quarto pos t patri s oliitun i anno diuin a eommo nent e elementi a eundem ascrirnm presulem, qai alio aomi/tc auastasius dietus est, ad luuina sanetoruiu apostolorutu tnisit,, ut a sueeessore saneti petri prineipis ((postolorum posttdarct, quo 2 ) nouclJc eltristianitati e.vortc in partiJms pannonie Janjatti btnedictionem porrUjcrct, strujonicttsetti cccJcsiatu in tnctropoJint suc suJ)scriptionis 3 ) auctoritatc saneirct, ct rcJiqttos cpiseopatus sua hevedictione muniret. rejio etiam dujnaretur ipstutt diadcviate rohorare, ut eo fuJtus ltouore, rqofr/ jM/r z/c/ (jratiant possct soJidius stahifirc. codntt fortc tcmporc tuisca 4 ) poJoniortntt du.ij cltristiaitcnu ctnu suis (ttttjj/c.vt/s 5 ) jidcm, tttissis acl rovtcntc scdis cnttistitcm vvvtiis, apostoJica fuJeiri hencdictionc, ae rccjio postu/aucrat diadcmatc rcdivtiri. pctieiovi annttcns papa, eorouam ecjrecjii opcris parari iavt feecrat, qttavt i/Ji cvm G ) hcnedietiovc ct rccjni cjJoria mittcrc decrctierat. scd quia vouit domutvs qvi sintt civs, duoJnts pcr aposto/os in aposto/ici ordhtis sortcm ehetis, vtathiam prettdit, ct apostoJicvm fceit svppJcrc mimcrum, ///c nimirtnu potius clcetinu suttm stcpltcoium ltcce tcmporaJi s•tatuerat feJieiter insicjnirc 7 ) eorona, ipsc postmodum ctntdcm fcJieius deeoraturus etcrna. prefixa itaque dic, paratct 8 ) eorona 0 ) poJoniortnn duei mittc/tda ftterat, v/er/c qtte jyrcccde/uit, papc pcr eistnu dotuini ittnttius astitit. ctd et di.vit: crastina die, prima diei Itora icjnotc quonia m pannoiii a etc. qua o i u Leg niai 8 sequuntur iutcr polato r ver o ia m supr a § 60 posuerat Prim a tameu: ,,e t quoniam cancellat a atqu e delet a sunt vestigii s manentibus u t i n adnex o spe cimin e conspicitnr b additamentu m d e dece m prolibu s no n iterat 2 ) qui Co quod Cr 3 ) susceptionis L 4 ) myscha A r L Cr mischa R T 5 ) est add V christian i ampl fide m cu m suis Cr christ cu m s amplexatu s fid T G ) in T 7 ) insigniri L T 8 ) patrata Cr j ) predicto add V T

PAGE 55

4 5 (jentis ninitios ad tc ucnturos csse coy/toueris, (pii suo duci coronam a te reyiam, cum benedictionis apostolice munere jla(jit(d)unt. coronam erjo quam preparari feeisti) eorum duci prout peteret 2 ) cures sinc eunctatione 3 ) larjiri. sibi enim eam cuni rcj)d jloria pro eite sue meritis scito dcbcri. iu.vta iyitur*) huius uisioriis modum prcscripta sapfcntis dici hora prcsul ascricw ad papam poncnit. qui ofjteium iniunctum sibi prudentcr e.vequens, et saneti ducis ycsta referens ordine, ab apostoliea sede qu§ premisimus insijnia postu/auit. indicans eum dijnum fore*) tali honore et dijnitate, qui plures jentes per dei adiutorium sibi subiujassef ct multos infuhles per suam poteneiam ad domimum co)/uerfissct. quib/(s auditis ualdc yauisus b ) romanus pontifc.r, cuncta prout fuerant postulata henijnc concessit. crueem insuper antc reyi fcrcndam 1 ) uelut in sixjnum 8 ) apostolatus misit. cjo inquicns su/u apostolicus, illc uero merito christi apostolus, per quem tantum sibi populum christus conuertit. quupropter dispositioni 1 ) eiusdem, prout diuina ipsius 1 1 ) jratia instruit 1 2 ) ecclesias dci simul eum populis utroque iure X { ) ordhiandis relinquimus. 10 Lnpetratis erjo [ ) omnibus prout petiit presut ascricus Ietus [ 5 ) ad propria rcmcauif secum fcrcns proptcr que inceptum iter p)'ospere [ G ) perejerat. benedictioni s erg o apo stoIic § litteri s cum corona et cruee siniu l allatis presulibu s eui n clero eomitibu s eu m popul o hiude s eongrna s adela inantibus dileetu s deo • stephanu s re x appellatus 1 7 ) uncti on e erismal i peiametus diademat e regali s dignitati s feli j coron quoqii o qiia m focisti L T 2 ) ciciu s sin e cunct lar giro L peten t ciciu s s cuuct larg T peticrint Co Cr 3 ) contra (lictione Co contractionc Cr j ergo (!o Cr 'j om L T ( 5 ) est add L T 7 ) ferenda m regi R antefereiida m i'egi A r L T Co Cr 8 ) velu t sigii V velut i sign Co 9 ) inquien s eg o snm Y 1 0 ) dispo sitionibus T dispositionem Cr n ) ipsum T div gr ipsum Co Cr j 2 ) iiistituit Y 1 3 ) „utroqu e iui'e u om L T vitiaqu e iur e ordin Co vitequ e iur u ordinandas Cr utroqu e iu ordinanda s R 1 4 ) igitur L T 1 5 ) om L T 1( 5 ) om R 1 7 ) ,,appellatns u om L T V (!o Cr

PAGE 56

4 6 cite r coronatur pos t acceptui n rcgali s cxccllcnti g signun i quali s uit g ui r e t discrccioni s fucrit cu m cpiscopi s e t primatibu s hungari q statutui n a s e dccrctui n manitestu m facit ) i n qu o sciliee t uniu s cuiusqu e culp e contrariu m dictaui t antidotum e t u t ]>aci s pe r qua m christu s orbe m coadunauit s e for e proharc t tilium quo d nullu s aliu m liostilite r inuadcrct nem o uicinu m sin e iudicii 2 ) examina tion e ledcrct uidua s et 3 ) oiqdiano s nullu s opprimeret : subscription e federi s no n pereunti s posteri s sui s reliqui t stabilitum CAITT T VI 11 A d consorciu m uer o regni 4 ) precipu q caus a sol)oli s propagand e sorore m roman q dignitati s august i uide licet 5 ) henrici, 6 ) (pi i o b mansnetndine m moru m piu s es t appellatns gislam 7 ) nomin e sib i in 8 ) matrimoni o sociauit qua m unction e crismal i ])erunctam gestamine 9 ) coron e regn i socia m ess £ constitnit (jn q quali s erg a dc i cultui n ornandmn 1 0 ) extiterit qua m frecjuen s e t benefica 1 1 ) circ a de o seruientu m congregatione s ap])aruerit multaru m gccle siaru m cruce s e t uas a uel 1 2 ) paramcnta, oper e mirific o facta ue l context a us(]u e hocli e testantnr pr e cuncti s tame n domu s episcopatu s bezprimiensis, 1 3 ) qua m ips a a funda ment o cepta m omnibu s sufficientii s a d seruiciu m dei i n aur o uel 1 4 ) argent o uestimentis(]n e mnltiplicilvn s nobilite r adornauit ips e uer o rex 1 ) qpiscopi a nupe r incept a tam mdelhrt ipsam 1 ) arcliic))i.scoj)a/cni, (p/ant ontnc.s cjn.sco/x/Ic.s ccc/e.sia.s, atn))/i.s.sitn////t .sin/ju/i.s a.s.si/j/a/n.s (/iocc.si/n, ct t/nict/iqac J ) f(cit V L T (!o (!r 2 ) Jinliris V : ) om V 4 ) uin Ur 5 ) scilicrt Uo T hoinrici T 7 )Jvrslani V gysiaiu L T gyslani Co Cr < s ) oiu L (!o 9 ) grstanton i coronam (T 1 9 ) ordinamlnni V n ) bencnlict a circ a do i srr Cr qua n quas i IVrqunn s c t bcneilic a circ a
PAGE 57

4 7 xemper preficicns idonemn pre.vtlem simu l cu m abbatiis ) prcdii s e t curiis tamiliis 2 ) e t redditibu s rcgalitc r disposuit erucilvu s e t uasi s aliisqu e supellectilibu s a d ministeriu m de i pertinentibu s secundui n (juo d unicuiqu e opu s fui t suf ficiente r decorauit e t singuli s anni s quamdi u adui xi.t 3 ) muner a e t oblatione s su p erauge b a t, 4 ) n e aliqui d extrinsecu s quererent qu i offici o san c t u a r i i p r e e r a n t. 1 ) monachoru m uita m e t conuersatio nen q liun c ]>e r alios nim e pe r s e ipsu m cxplorand o diligen te r examinabat torpente s arguens uigile s su b dilection e eonstituens eanonicoru m ministcriu m gpiscoporui n proui denti g su b tcstimoui o ^piscopi ; ) ) gcclesi g commendabat secundu m apostolum Onmibu s omni a factn s u t omne s lucrifaceret 12 Ko teinporc in monastcrUK) sancti martini erat monachus qaidam schastianas nominc, caias prohahilis aita et dcaota in dci seruicio rclitjio habcbatur. hunc rex uencrabilix miro ccpit amorc 1 ) dilitjere. qaia quanto quis rclitjiosior, tanto erttt ei'*) acccptior. Ulum ertjo ob uitc merita pontiticali honore ditjnuni iudicans, retjendo striijoniam ai'chicpiscopatuieum prcfccit. at quoniam Jhujcllat
PAGE 58

4 8 lutm -sv/f scdi rcstitvtus cst, c/ ascricus ati suam ecclcsiam, uidclicet x ) colocevscm cuut pallio rcdiit. 13 Era t uer o re x ui r iustus 2 ) e t fidelis i n omnibii s nctibu s sui s dc o perfect e deditus pc r uotu m e t oblatio ne m seme t cu m regn o su o su h tutel a perpetu e uirgini s de i genitrici s mari e preeibu s assidui s confercns, 3 ) cuiu s glori a e t honor 4 ) ta m celel>ri s inte r hungaro s habetur quo d etia m festinita s assumptioni s eiusde m uirginis sin e additament o propri i nominis ipsoru m lingu a regin § dies 5 ) uocitetur e t u t maiore m ipsiu s defensioni s misericordiam G ) consequ i ualere t i n ips a rcgali s sedi s ciuitat e qu e dicitu r alba su h laud e e t tytul o uirgini s ciusdem 7 ) perpetu ^ famo sa m e t grandc m basilica m oj)cr e mirific o cclaturi s i n chori 8 ) pariet e distinctis pauimcnt o tahuli s mannorci s strato con struer e cepit qua m qii i uidit 9 ) tcstimoniu m ueritat i per hibc t ucrboruin 1 0 ) nostrormn innumerabili a pallioru m paramcntorun q c t alioru m ornaincntoriu n M ) ib i css § gencra tabula s circ a altari a plure s aur o purissim o fabricatas lapi dui n serie s preciosissiinoru m i n s e contincntcs ciboriu m art e mirabil i supr a christ i mcnsa m erectun q camcra m omn i gener e uasoru m cristallinorum 1 2 ) onicliinoruin aureorui n argenteoru m plenite r refertam Ta?tta x '') prcdictam ueiutstate supra dcscriptatu ccclcsiam itt propriam capcllatu rcx sibi retittetts, trdi eam libcrtatc dotauit, ut tttdlus episcoporum itt ca cuittsttis ittris X 4 J quicqttattt Itabcrct. ttc tamctt 1 ') (t rcgttlari disciplitttt cittsdettt loci fratrcs existcrcttt alictti, ad contmutiettt solitts (trcidcpiscopi stptodttttt cxclcsiustici dogmutis institutionc ) scilicct Co. 2 ) „era t intero a ro x ido m fidolis. cotori. 3 ) „su b tutel a — — mari o commendams Y h hon ot gd Y. b ) die s domin o R,Y Co Cr dio s domin o magno L T. 6 ) miseric def L T. 7 ) eius do m virginis Y 8 J clior o parioto.Y 9 ) vidot L T 0 ) perh veritat i verhor L T. n ) parament a o t illoru m ornamontor Y 1 2 ; cristallorum Cr 1 3 ) tantam Y qua m prodicta m vonustato L T tant a venustat o snpr a scripta m eccl Cr u ) episc cuiusv iur i n oa Y episc i n o a iuri s Cr 1 5 ) „n e tame n — — deberent des i n Co Cr

PAGE 59

4 9 imbuendi connenirc deberoit. in die etiani absolntionis et consccrationis crisnuftix euieunque episcopo x ) uel iniurujeret rex ibi prexeri.s, uel illuc mitteret absens, penitentes in ea absolueerisma consecraret.diuina quoque missarum solempnia si regem ibi presentem esse contingeret) ille tantuni celebraret episeopus 5 eui rex conscnticnte cum fratribus preposito celebrare whcrct. in regis autcm (d)sentia absque prepositi et fratrum eonsensu 2 ) /ndlus episcopus uel missam 3 ) celebrandi, ucl cuiusiibet ej)iscop(dis o ffieii exereendi sibi /icottiam usurparet.pretered) eiusdon reelesie populum instituit esse tam liberum 5 ut nichil decimaonn cuiquam episeopo') dare deberef sed preposito soli ct fratribus, prout (d) eo instutum est scruicium exhiberet. demum G ) seruus de i qu § tun e habebat, 7 ) e t aquirev e poterat omni a cliristo (]u q e x ipsiu s don o fluxeran t conferr e studuit u t qu i eu m glovi a e t honor e mund i presenti s dignm n fece rat celesti s patri e eiuibu s clemente r associar e dignaretur CAPU T VII. 8 ) 14 Legimu s i n prophetia 9 ) d e apostoli s scriptum (pio d i n omne m terra m exiui t sonu s eorum e t i n fine s orl)i s terr § uerb a eorum ho c no n solu m d e duodecim se d d e omnibu s a de o missi s a d euangelizandu m dictu m ess § probatur (pioru m tid e uerbi s e t moribu s incremen tu m pari t qcelesia d e (piibu s ist e ehristianissimu s re x no n minimu s fuiss e eomprobatur (]u i bon e uoluntati s e t fama m operis 1 0 ) qua m i n edificandi s qcclesii s i n amplitudin e pro pri i iuri s exercuerat i n long e posita s terras e t urbe s famo sissima s disperserat eonstruxit 1 1 ) eni m i n ips a conuersa tioni s christ i secundu m luimaiiitate m eiuitat e iherusalem monaclioru m cenobium, 1 2 ) predii s ditauit e t uinei s a d b re x episcopo V 2 ) licentia (Jo Cr 3 ) missas Cr l ) pro ptere a V cuida m episcopo Cr cniq episcoporum V ) deinde L T Cr 7 ) om Co Cr 8 ) i n Ms L maio r e t ornatior 9 ) proplietiis Co Cr 1 0 )op fam L n ) construxerat Y T 1 2 ) quod add L Cr 7

PAGE 60

5 0 uictu m cottidiauu m copiam 1 ) ministraiitibus i n capit e quo (]u e mund i roma, 2 ) su b tvtul o prothomartyri s stephani duodeci m canonicoru m eoiigregationem 3 ) eimeti s pertineu ciis 4 ) habundaiitem 5 ) statuit e t maceria m i n circuitu 6 ) lapid e muratam cu m domiliu s e t liospieii s hmigaroru m orationi s eaus a beat i prineipi s ajvostoloru m petr i limin a qiierentiun i eondidit ipsa m quoqu e regia m urbe m eonstantinopolim beneficioru m muner c no n priuauit i n qu a §cclesiam 7 ) miri fic i operi s omnibu s necessarii s sui s donauit 8 ) merit o igi tur 9 ) intr a termino s su § dominationi s nome n adeptu s es t apostoli quonia m ets i ips e euangelizaiid i no n assumpsi t offtcium, 1 0 ) predicatoru m tame n du x e t inagister eius 1 1 ) tutamini s e t sustentationi s institui t solatium 15 Tnte r omni a supern g miserationi s benefieia, l 2 ) beat o reg i diuinitu s concessa pr e omnilm s suii t ill a dinu meranda e t scripti s commcndanda, 1 3 ) qu § locu m prinm m obtinent a d §tern e uit g gaudi a promcrenda misericordi a scilice t e t ueritas i n omnibu s eni m factis 1 4 ) sni s felicibu s illu d intendeba t ess ^ preoipunm quo d e x euangeli o fidel i pectori s contemplatu s es t uisu pe r ueritati s ipsiu s testi monium 1 5 ) dicentis:'beati lnisericordes quoniai n ips i nvise ricordia m consequentur e t i n ali o loco : dat e e t dabitu r uobis tanti s igitu r misericordi e e t pietati s brachii s christ i pauperes innn o cbristu m i n ipsi s amplexatu s est. 1 G ) quo d nullu s unqua m liospe s e t peregriim s a b e o sin e benigni tati s alicuiu s solamin e tristi s abscessit a d recreatione m b copian i cottidiana m ininistr.V rome Cr : J ) congr cano nic V 4 ) proventibus L 5 ) babundantei* Ci* c ; ) e t niaceria m circuit u doniibu s e t hosp Co 7 ) quan i eccl Cr 8 ) cu m necessarii s omnibu s sui s dotauit V L T ) ) merit o intr a tcrni L T merit o erg o infr a term Co Cr 1 0 ) e t quanivi s supe r s e evangelizamli Cv n ) eiu s Cr 1 2 ) sup(u*jL e bcnclici a miseratiouis L T 1 3 ) e t scrip com om V L T mirand a scripti s comm Co Cr 1 4 ) actibus L T 15 > contempl es t v i supe r veritati s ipsius Cr testimouii f!o 1< ; ) Cbristu m ipsu m ampl Co Cr

PAGE 61

5 1 egeiiorun i cotidiana s expensa s iudeficiente r fier i constituit liocturna s uigilia s i n lauandi s clirist i fideliun i pedibus e t i n abscondendi s i n sin u pauperai n elemosinis agiliter e t ylariter 1 ) transiger e solehat ege n 1111 1 cliristun i i n membri s sui s consolar i deliheran s temporaliter u t ips e uit § cglesti s camera m cuncti s delectamenti s referta m inueniens iocun dar i mereretu r gternaliter CAPU T viri 16 Quada m uer o noct e spiritual i moiiit u tractiis 2 ) nemin e scient e solus pleiiu m dono 3 ) de i geren s sacculum christ i pusillu m grege m solit o mor e perrexi t uisitare sta tinnju e j)aupere s distribuend g cglesti s thesaur i pecuni e disturbantes 4 ) initium uiri 5 ) de i meritis eimlsion e liarb e prebuerun t testimonium ol > ho c gaudi o perfusu s maximo 6 ) mile s cliristi s e contuli t a d heatissima m creatori s omniu m genitricem prostratu s terr ^ gratia s agen s si c exclamauit : rcgin a cglesti s c t mea (|iie m t u rege m statuisti milite s tu i si c me 7 ) honorauerunt s i a h aliqu o aduersari o mih i fuisse t ho c iliatum moa s iniiiria s pe r tuum 8 ) ulciscere r adminiculum scien s erg o domina pr o ho c gterna m micli i retrihu i felicitatem ) nimi s exulto gratia s agen s saluato ri s nostri 1 0 ) uerbi s consolatorys (|uibii s discipulo s suo s consolatu s es t dicens : capillu s d e capit e iiestr o 1101 1 peribit lii s dicti s s e ui r de i cglest i grati a percipien s uisitatum e t spiritual i carismate 1 1 ) perfusu m cordis 1 2 ) ianiia s ope m querentibu s nunquai n clauder e decreuit se d pe r s e dein ceps e t pe r alios, 1 3 ) e t precipu e pe r christ i seruo s e t familiares clerico s scilice t e t monachos c§litu s sib i data s faculfates i n gterai s thesauri s pe r manu s pauperu m feci t l ) lielemosini s largite r e t hylariter V 2 ) tactus T 3 ) honio Co Cr 4 ) (listurbando Y disturbante s i u uuum L T 5 ) veri Y i ; ) maxiim L T 7 ) 0111 Y L Co Cr 8 ) totum Y ) ) (dern a mich i retr felicitate R V L T eterna m mili i tribu i fel Cr 1 0 ) 0111 Cr n )crismate Cr 1 2 ) ordinis L T 1 3 )e t pe r s e e t deijic e t pe r al Y

PAGE 62

5 2 collocari htiiu s rc i testimoniu m quai n plure s exliihent se d e x hi s unu s i n gternum 2 ) cu m ips o cglesti s uit q particep s monachus e x secular i nobilitat e conuersu s e t here mit a beatu s gunterius, 3 ) (jui 4 ) iiberalitat e caritatiu i prin cipi s illectus soleba t eu m sepiu s d e terr a holieinicoruni 5 ) uisitare quocien s eni m curia m ipsiu s aduentu s su i fulgor e perlustrauit camera 6 ) regi s su b mau u su a posita pere grini s egenis, 7 ) e t indigenis uidui s e t orplianis cenohii s gcclesii s r e distribut a qua m continebat/ ) i n hreu i fui t exinanita. 9 ) a d liutu m §tia m eiusde m seru i dei re x de o deuotus monasteriun p quod bel 1 0 ) nuncupatu r incipiens omnibus 1 boni s ditauit ub i monacliu s gcrardu s d e uene tia 1 2 ) ueniens uita m contemplatiua m ager e cepit qu i constitution e supern a pontife x glectus pos t obitu m sanct i rcgis 1 3 ) instant e disturbatione 1 4 ) cbristianitati s lapidatu s est. 1 5 ) pe r donu m grati g spirituali s dignu s est 1 0 ) ctfectu s consorci o martyrum 17 Ne c ho c pretereundu m estimo, 1 7 ) quo d i n uir o de i quant i merit i pos t obitu m foret diuin a uirtu s i n uit a su a demonstrar e uoluit, 1 8 ) quipp e quoeien s alicuiu s liomini s infirmita s auribu s sui s intimat a fuit/ 9 ) miss a sib i pr o medieina qua m tunc 2 0 ) i n present i potera t habere parti cula 2 1 ) panis poini, 2 2 ) ue l herb e redolentis mandatum 2 3 ) u t sanu s surgere t transmisit e t de i propiciation e uerbu m ipsiu s comitante 2 4 ) stati m sospitate m reeepit ]>os t glorio sa m a d c§lo s ascensioncn q e t mirabile m patri s eone.essio nem, 2 5 ) saluato r noste r pauci s eorporalite r apparuiss c per of Y 2 ) „i u ehw. om L T 3 ) guntherius Y gunqueus L T guntherus Co Cr 4 ) hac add Cr 6 ) hohemorum V L T 6 ) cur a regni Cr 7 )om.Y L 8 ) te-nehat T 9 ) examinata Cr. 1 0 ) heel L T n ) incip omnibu s ditavit T bominibu s dit Cr 1 2 )giranlus R gerhardus Y d e veneciis L T 1 3 ) om L l d ) distrilnitione Cr 1 5 )et Y om L 1( ; ) om L T 1 7 ) puto L T 1 8 )vol dom L T 1 9 j fuisset L T 2 0 ) om Y 2 l ) particulam Cr 2 2 j ou u Co 2 3 ) man dans Cr 2 4 ) propiciation e stati m sosp L T Cr 2 5 ) confessionem

PAGE 63

53 q Iiibotur po r uisionc m uor o multo s cousolatos, j ) futuroru m oo s prescio s ess § docaiit cpio d e t hui c beato 2 ) reg i couti git quada m igitu r uoet e ropout o [)or 3 ) reuelatioiie m (piau da m expergefaetus ueredariu m qnenda m intra 4 ) die m e t noete m a d alba m transsilnana m [)roe-opi t fostinaro e t omne s i n rur o manentes a d nmnieione s eiiiitatmn qua m eitissim e possent/ ) (^ongregaro prodixi t eni m superuenturo s christia noru m liostes uidelice t qu i tim e lumgari s immineban t bessos, G ) e t possessione s eoru m deqiredaturos vi x nunciu s mandat a regi s eomjileuit e t eec e bessoru m inopinat a cala mitas incendii s e t ra[)ini s eunct a deuastauit pe r reuela tione m dei nieriti s beat i uir i coneessam aniniabu s liomi num 7 ) saluati s ]>e r roeoptaeulc i mimitionum aecidi t pos t hoc defunct o heat i regi s amico roman e dignitati s august o henric o pio eunradum 8 ) imjjoratori Q potestatis 0 ) eoronam j)o r germanoru m eleetione m assumere qu i destruet a paci s tranquillitate totiu s theotoiiiq l 0 ) mau u ('oadunata paimo ni § termino s hostilite r eonatu s es t inuadere contr a que m re x consultuni l l ) hahon s episeo])oru m e t principum, 1 2 ) a d tuenda m patriam armat.o s totiu s hungaii g eontraxit. 1 3 ) priu s tame n recolen s s e niehi l ])oss e sin e suffragi o christi manu s e t eo r leuaii s a d othera (lomin e su g perpetu q uir gini de i gonitrie i mariae 1 4 ) sua s iniuria s eoinmondans talo m erupi t i n uoeern ; s i plaee t tib i domin a nnmdi tu § parte m hereditatis, 1 5 ) al ) inimiei s deuastari e t nouella m plantationo m ehristianitati s aboleri no n me g preco r impu tetu r desidiq se d potiu s disjiosition i uohmtati s tug s i pas tori s culpa (plod 1 G ) meretu r ips e luat insontibu s ])arc e R.V L coiicessionom.T minil) i n patri s (Irxter a confessionomCr conses sionem Co b consoktu s L T 2 ) sancto L T 3 ) noct c revektion e qua dani V po r rcvcl quidani Co 4 ) infra Cr ; ) ) possc t congregarc V Cr posscnt s c coiigirgarcnt L T 6 ) hysscno s L T 7 ) oniniuni cct 8 ) cuiiraialm n Y < J ) dignitatis Co Cr 1 0 ) thoothonie R thew tonic T thcutonic L tcutonic Co n ) consiliuni Co 1 2 ) cctiim add L 1 3 ) extraxit Cr 4 ) matri Cr 1 5 ) rcgis add Co 1 G ) quid L T Cr

PAGE 64

54 q preco r ouibus lii s dicti s qua-s i eonsolatus a b ipsa 2 ) fiducialite r aduersu s lioste m ite r arripuit alter a mo x di e nuntiu s a d unu m quemqu e duce m germauoru m i u castr a ce u missu s a b imperatorc 3 ) ucuit qu i ci s redeund i man datin n detulit regredientilms 4 ) aduersariis ui r sanctu s respect u miserationi s dci 5 ) s e uisitatu m iutelligens, 0 ) cliri st o su§que 7 ) gcnitric i terr § prostratu s gratia s egit cuiu s secu m regn i prouision e tutamini precibu s assidui s com mendauit imperato r uer o suoru m ta m repentin a perterri tu s defeetione sciseitan s qualite r re s fact a fuerit cu m nuneiu m reuersioni s eoru m no n suu m fuiss e ueracite r sci ret pe r consiliu m diuinitatis 8 ) a d coiToboranda m regi s fide lissim i spe m faetu m no n dubitauit scmju o dehin c a b inua sion e rcgn i eiu s timor e iudici s etern i retentu s abstinuit 18 hlou
PAGE 65

55 q coimeuieutibux 5 papi/io supcr ctuu extcusus a tcrra Jcuatus tftualiu pctulcrc ccpit iu aere, doucc uir dci iv sc rcucrsus a coutcmplatiouc, spiritum rdaxauit ab oratioue, quod licct ivuisibi/itcr il/i so/i qui rcs uouit) autcqiauu fiaut 2 ) suique sccreti cousciis (uu/clis fuissct cojnitmu, cuidam tamcu magup simplicitatis ct iuuoccutic 3 ) uiro, qui tuuc simili forsitau iustabat opcri\ uisibilitcr cst mauifestatum. qucm rcx sauctus archaui sui couschun cssc per spiritum sauctund) cdoctus, ad sc uocatum bhuulis prius scrmonibus quid uidissct sciscitabatur. post regiis donis eo ditato) nc cui patefaccret quoadusquc ipsc rcx 6 ) viueret ivtcrmivubutur ci 1 ) CAPU T IX. 8 ) 19 Faina noinini s su i i n auribu s niulta ru m gentiun i s e e u 1 a r i ii m 9 ) diffusa e t iudicii s o r i s s u i c e 1 e 1 ) r i 1 a u d c u b i ( | u e i n n o t e s c e n t i b u s s e x a g i n t i u i r i b e s s o r u m, 1 ) q u o r u m s u p e r i u s m e n c i o n e m h a b u i n i us c u m u n i u e r s o a p p a r a t u siio uidelice t aur i e t argent i copiositate mul t a q u e u a r i e t a t e o r n a i n e n t o r u n q c u r r i b u s o n u s ti s d e partibu s bu l ga r oru m 1 ) egres s i a d rege m u e n i r e u o 1 e n t e s t e r m i n i s p a n n o n i o r u m a p p r o p i n ( ] u a I I e r a n t a t m u 1 1 i s e r u o NNN q U o r u m c e reu s es t animu s flect i i n uiciunq 1 2 ) malignitati s f a c e s u c c e n s i o b u i a m i ] 1 i s e x i e r u n t q u o s d a i n g 1 a d i o p e r c u s s e r u n t o m n i a q u e e o r u m f u e r a n t a u f e r e n t e s u a c u o s e t s e m i n e c e s 1 3 ) r e 1 i q u e r u n t ill i iudicio 1 4 ) rcgi s qui d actun q quidu e per l ) cu i ro s iniiotuit Y 2 ) (iat V 3 ) iiuiocoiiti Co Cr. 4 ) sauc spi T 5 ) edit-ato L T e i ditato H Y „rog dou co dit, om Co Cr om R Y L T 7 ) ,,iiitormii)atu s est, ceter i oo omiss o ei. 8 ) locu s i u cod abrasus ( d mau u receutissim a adpictu m F 9 ) ali arum L T 1 0 ) bysseuorum L T l l ) huugarorum Cr 1 2 ) quoru m cecu s es t animu s flexi. L T i u unum L V i ) semiviventes Cr. 1 4 ) ib i ver ^ regi Cr

PAGE 66

56q pess i sint 1 ) reseruantes ite r quo d eeperan t peregerunt e t a d eu m usque 2 ) p r operantes genibu s eiu s s e a d uoluerunt quihu s u i s i s qu e c a u s a i n q u i t m a 1 o r u m ? 3 ) m i d o m i 1 1 e r e f e r u 111 nos 4 )seru i tu i nichi l mal i machinante s a d audi e 1 1 d a 11 1 i u d i c i 0 r u m t u 0 r u m u e 1 1 i e b a m u s 5 ) d i s e i p 1 i 1 1 a m e t q u 0 r u m d a m m a n i b u s G ) q u a 11 1 11 0 b i s cu m ferebamu s pecunia absqu e delict o om niu m nostrum 7 ) ablat a est insupe r appreben so s 1 1 os 8 ) ceciderunt e t uit a ui x comit e ueni mu s u t nunciaremu s tibi re x u t era t pruden tiori s animi 1101 1 uulti p 1101 1 uerbi s minatu s es t eos, 9 ) se d sustinen s u t scribitur pruden s spi ritu s reserua t i n posterum ; misi t ociu s a d ilu m su b qu o militabaii t t r i b u n 11111 e t di e c onstitut o omne s perdicioni s illoru m uiros 1 0 ) iussi t con spectibu s sui s presentari actum 1 1 ) es t u t im perauera t e t a d discuciendu m i n presenti a sui 1 2 ) statu i sunt quo s alloqens : cu r inqui t le ge m preccptoru m de i tr a 1 1 sgredientes 1101 1 intel lexisti s mise r i cordian g e t uiro s iimocenti g coiideiri pnastis ? sicu t fecistis it a facie t dominu s uobi s cora m 11 1 e 1 3 ) bodie t r a n s g r e s s 0 r e s 1 4 ) I e g i s feri end i sunt accepta 1 0 ) s e n t e 11 1 i a educt i s u 111 e t p e r 01111 1 e m r e g i 01 1 e m i 1 1 i 1 1 g r e s s u 1 6 ) uiaru m d 11 0 e t d u 0 s u s p e 1 1 d i o 1 7 ) p e r i e r u n t, a ) quod oh terrorem sunt V T 2 ) om Cr 3 ) qu e inqui t cau mal L T 0111 V 5 ) iudicior discipl Co iud t-uor discipl venieb L T ) e t socio ru m nostrorun i quorundai u man L T 7 ) om V absqu e omniu m nostru m iniuria L T 8 ) illos V illo s occiderunt L T 9 ) eis V L T Cr om Co 1 0 ) perdit viro s illos L T perdictioni s viros Cr n ) factum Cr 1 2 ) sua V i n presenci a constitut i sunt L T su i constitut i sunt Cr 1 3 ) vob dom cor nie V L T u ) enim add L 1 5 ) itaque add T 1 G ) regn i ingTessum Cr 1 7 ) suspensi L a ) e Leg. min § 8

PAGE 67

M incuciemhnn reUquis, zelo eunt iusticie fecisse credendum est. ut quia regnum suum omniutu hospitum patens asilum ess§ uolehat x ) sic liher ottuiihus introitus ( j ssef ut mdlus in(jredientem quendihet in (diquo ledere^ uel molestare presumeret. quod et factum cst. nam quo aduixit 2 ) nullus cuiuif) hospiti quicquant ntolestie inferre presuntpsit. 20 I u beat o quoqu e reg e consta t apostolicu m illu d iinpletu m quo d legitur quonia m pe r multa s tribulatione s o})orte t intrar e i n regnu m dei. 4 ) e t i n libr o sapienti§ : quo s diligi t deu s eastigat e t pate r flagellat omne m filium que m veci])it multi s eni m modi s correetion i diuin § succubuit, 5 ) tvibu s aimi s infivinitat e continu a laborans. 6 ) postqua m ind e propiciationi s de i medieamin e conualuit iteru m iudici s gtevn i pe v secret i consili i quanda m examinationem 7 ) i n filiorum suoru m obit u sensi t imminer e uerba, 8 ) quo s i n ipsi s infanti g gradibu s insontes 9 ) qu i dedi t abstulit d e quoru m mort e mesticia m oborta m genito v pvopte r amo re m fili i supevstiti s sanct § indolis 1 0 ) puer i benric i solati o compeseuit. 1 ) quer n quas i ia m unice 1 2 ) car o diligen s af fecti q preeibu s ehrist o cottidiani s e t eiu s genitric i uirgin i pevpetu g eommendauit hun c sib i fov e superstitem bun c regn i berede m uoti s omnibu s desiderauit e t u t efficatior 1 3 ) fiere t a d tenend a tant i regimini s guberiiacula uiroru m documenti s horthodoxovu m us u lectioni s cottidian g feci t auditu m utrumqu e pvebere ips e quoqu e pateni e dilectio ni s ardor e eompunctus iibellu m sib i d e institution e moru m composuit i n qu o fidelite r e t diligente r verbi s eu m am monitioni s spiritalis 1 4 ) alloquitur instruen s qualite r ant e j regnuii i omnibu s hospitibu s poten s asilum Co Cr onin i hospit i paten s ess e voluit L T 2 ) quoadusqu e vixit T 3 ) civi s hosp L T cuiqua m hosp Y 4 ) celorum Co Cr j subiacuit L T ) lah contin Y 7 ) consiliu m fili i quanda m exaniinationeni V 8 ) imniitter e verher a Cr mitter e verb Co imminer e verbera cet 9 ) infantes Co Cr 1 0 )hon e ind cet THemcrici L Emeric i Y Co Cr compescui t solatium Co Cr 1 2 )unicum T I S ) effica x Co Cr 1 4 ) specialis Co 8

PAGE 68

B 8 oiinii a debea t obseruar e fiden i eatliolieain eonfinnar e sta tu m (gcclesiasticiun honorei n iinpender e dignitat i pontifi eun p principes 1 ) e t milite s diligere iudieiu m obseruare patientia m i n cuneti s aetibu s liabere hospite s benign e re cipere, 2 ) benigniu s nutrire sin e eonsili o niehi l agere ma iore s suo s ant e oeulo s sempe r a d exemplu m statuere orationi s officiu m frequentare 5 pietatem e t miserieordia m cui n egteri s uirtutibu s possidere talibu s e t hi s siinilibu s disci plini s institutus 3 ) iuueni s preclaru s a d nutu m dispositio ni s gterng c-u i eunct a subiacen t obediendo millesim o XX X primo 4 ) dominic § incarnationi s anno uita m lian c exitiale m conmiutaui t sempiterna supernoru m ciuiui n adiunctus 5 ) contuliernio cuius animam ipm G ) tra/isitus mi hora caidam episcopo (jrecorunt sauete connersationis uiro reuelatuni esf deferri per antjelos ad celi p
PAGE 69

59 q 21 Gvauediiien ) moriun (pia m i n iimentnt e rece perat usqu e fine m uit e tenuit ui x unqua m a d risu m labi a mouit recolen s scriptmn : risu s dolor e miscebitur e t ex trem a gaudi i luetu s oeeupat sempe r si e apparens a c s i ant e tribima l christ i staret interioribu s oeuh s eiu s presen tia m uult u uerendo 2 ) conspiciens elnistu m i n ore chris tu m i n cord c ? christm n i n cuncti s actibu s s e gestar e demonstrauit dic m ultimu m scmpe r ant e oculo s cordi s statuens, 3 ) tot o menti s desideri o iam 4 ) inte r patri g cgles ti s ciues quas i quoda m angelie q eonuersationi s hahit u cupieha t habitare cuneti s de o plaeitaru m uirtutu m gene ribu s adornatus i n sanctitat e e t iustici a cora m ipso, 5 )die bu s uit § su q conuersar i (leeixmit u t i n e o ia m ce u quq dam ) fiitur c glorificationi s spe s clarcscer e uideretur CAPU T X. 7 ) 22 Pos t n o n multum 8 ) tempori s egrota t i o n e m i n c u r r i t q u a p o s t m o d u m e o r p o r e e x c e s s i t, 9 ) I o n g a n a m q u e 1 ) 1 a n g u o r i s m o 1 e s t i a i n g r a u e s c e n t e i n p e d i b u s s t a r e n e q u i 1 1 a t v i d en te s aute m quatuo r p a 1 ati n oru m 1 1 ) nobilissim i di u grau i terque 1 2 ) laborantem na m ips i adliu c i n p e r f i d i a c o r d i s e r r a b a n t, 1 3 ) c o n s i 1 i u m i n i quitati s duxerunt occasu m q ue 1 4 ) eiu s i n mor tem 1 5 ) conat i sun t tractare ia m di e aduespe rasce n t e anteqna m i n dom o lacern a accendere tur unu s eoru m audacte r su b obscur o ingressu s b occupabit L T 2 ) sereno Y Co C e t L cuiu s i n mar gin e adscriptu m „arferendo. ferendo R T 6 j constituens L. 4 ; om T 5 ) omnibus add Co Cr T R L 6 ) queda m ceu Y 7 ) P deau ratum 8 J vero add T pos t modicu m vero L j „Coi-pusqu e eiu s i n ecclesi a beat e virgini s a b ips o construct a sepelitur. add Y qua e ceter i codd n habent 3 0 ) „Iongaque. ceteri n ; nobilissim i palati norum Co Cr nobiliss palaciorum Y „autem 1 2 ) om L 1 3 )erran tes Co Cr 1 4 ) qu e om Y 1 5 j morte T

PAGE 70

60q est e t a d iugulandu m rege m ense m nudatu m su b clamid e tegebat, 1 ) du m pede m inhibere t ub i re x quiesceba p reuer a cglest i iinpuls u gla diu s corruit ? percussusqu e in 2 ) terram tinnitu m red d idit statimq u e 3 ) re x audien s causa m requi siuit e t tame n qui d fuisse t presciuerat, 4 ) vi r a u t e m i 1 1 e a 1 1 x i u s 5 ) e o r r u i t ? G ) c o 1 1 s i 1 i u m f u r o r i s su i recognou i t d o 1 u i t acces s i t procubuit, 7 ) u e s t i g i a r e g i s 8 ) a m p 1 e x a t u s e s t s e d e 1 i q u i s s e confessus sib i ind u 1 ger i precatu s est venia m querente m no n auer t it facinus 9 ) faci l e dimisit idemque 1 0 ) iuss u regi s liomicid e illi 1 1 ) inuent i adducti 1 2 ) sunt e t aduersu s eo s iudicio 1 3 ) Iocutus a ) digna eos multauit u ) xentaitia. tande m pe r misericordia m dei 1 0 ) dignu s eentuplicate 1 6 ) retributioni s braui o tactu s febri cu m sib i die m transitus 1 7 ) imminer e no n ambigeret accer siti s §j)iscopi s e t primi s palati i d e christ i nomin e glorian tibus primu m cu m ei s tractaui t d e substituend o pr o s e rege, 1 8 ) petr o uidelice t sorori s su e filio, que m i n ueneti a genitum a d se uocatum ia m dudu m exercitu i su o pre fecera t ducem deind e patern g monui t illo s fide m ortho doxam 1 9 ) seruar e qua m acceperant, 2 ) amar e iusticiam uincul a fraterng 2 1 ) karitati s diligere castitati 2 2 ) opera m dare humilitati s studi o inuigilare/ 3 ) pre 2 4 ) omnibu s uer o nouell e chlam suhtegehat V 2 ) per Cr 3 ) que om Cr 4 ) requisivi t cu m qui d fuera t presciebat Co Cr 5 ) autem om V ill e vero Co Cr G ) obriguit R 7 ) cubuit V 8 ) om Co Cr 9 ) faciem Co Cr 1 0 ) denique Co Cr iidemque T n )„i d es t qui a iuss u regis tra dicioni s conscio s aperuit poster a di e precept o regi s homicid e illi. V 1 2 ) om Co Cr 1 3 ) iudicia V U )mult eos V 1 5 )om V 1( i )cen tuplicari V Co Cr 1 7 )febre Y L T cu m die m sib i transitus.T 1 8 ) „Petr o — ducem desun t i n ceteris 1 9 ) catholica m fid. observare L T Co Cr 2 0 ) acceperat Co Cr ceperant L 2 1 )superne R L. 2 2 ) caritati cet codd 2 3 ) vigilare L. T 2 4 )pro Co a ) e Leg min § 9

PAGE 71

61q christ-ianitati s plantation i custoclian i adhiberc hi s dicti s maiiu s e t oculo s leuan s a d sydera si c exclamauit : regin a celi reparatri x iiiclit a mundi tu o patrocmi o sancta m §ccle sia m cu m episcopi s e t clero regim m cu m primatibu s e t populo supremi s precibu s committo,quibu s ultimun i ual e dicen s manihu s tui s anima m mea m commendo. 2 ) instaba t tunc 3 ) sollempnita s precipua celebri s angeli s e t liominibus die s assumptioni s eiusde m perpetu e uirgini s mari q i n cuiu s gaudi o si 4 ) (lissoluti o su i corpori s fieret maiori s spe m misericordi ^ se sperans 5 ) liahiturum preci bu s ho c spiritualibu s postulauit, G ) suspirii s e t Jacrimi s ohti iiuit adera t igitur 7 ) feli x ill a dies pe r eiu s ohitu m felicio r mo x futura circumstaba t cu m cler o paternita s gpiscopo rum ('iii) ) manu 8 ) miuistrorum principatus 9 ) choru s comi tum ub i re x domiiio 1 0 ) dilectu s i n medi o iacens accept o unctioni s spirituali s sacramento, 1 1 ) saiicta m aiiimam eor pori s e t saiiguini s domin i nostr i iliesi i christ i uiatic o recre ata m aim o dominic e iiiearnationi s mill XXX VITI-uo 1 2 ) i n manu s uirgini s perpetuq 1 3 ) e t sanctoru m angelorum 1 4 ) c§lesti s quigt i beatitudinis 1 5 ) iiiferenda m tradidit factu s es t planctu s maximu s suorum gaudiu m angelorum se d hi c planctu s poste a uersu s es t i n leticia m sempiterna m ta m nascentium qua m et 1 G ) uiuentium. 1 7 ) a d excquia s funeri s eiu s e x omnibu s pannoni e plagi s coiicurritur cor pu s a d sede m regalem alba m uidelice t ciuitate m dedu l ) su b tui s precibu s committo Co Cr 2 ) anima m mear n ma nibu s tui s committo V 3 ) autem L 4 ) ut Y 5 ) spc m mai miseric sper Y miseric spe m maioris Cr maiorem Co b ) liabit precib ho c •specialibus L Y T hae c spirit Cr liae c specialib postul Co 7 ) ergo Co Cr 8 ) magno R 9 ) priucipali cet o codd 1 0 ) om Co Cr deo Y L T n )spirit om L T unction e spirituali s sacramenti Co Cr 1 2 ) MXXXIII R M tricesim o quarto L T Co Cr mille sim o tricesim o septimo Y 1 S ) perp virg L T 1 4 )literi s minoribu s adiectu m i n Ms 1 5 ) etern e cel quieti Y L T aetern e quieti s beati tudini Co Cr 1( 5 )et om Y 1 7 )populor add Co Cr.

PAGE 72

62 q citur. l ) e t (juoniai n ecclesi a beatissiin y uirgini s a b ips o eonstructa 2 ) iioih I ui u cra t cledicata init o consili o sta tuunt 3 ) pontifice s pvin s basilica m sanctificar e 4 ) deind e corpu s tciT Q coinincudarc pcrfcct a dedic-atioin s sollempni tate eorpu s sanetu m i n medi o domu s sarcophag o candid i marmori s imponitur uhi pcr amios phires domimis pcr ipsi/fs merita m/dtis incon/moda pacientiltusfi) febricitantihus, afjlictiOi/em ct miseriam suam proelamantihus, iudici/imcp/c portantihus henejicia prcstitit innumera. scpe pcr noctcm melodia eant/is angelici a G ) m/dtis aodiehatur, odoris sua/(issi///i 1 ) dulcedo per lotera ten/pli dispergehat/u\ CAPU T XI 23 Quieui t itaque 8 ) corpu s beatu m eode m i n loco ) 1101 1 aperti s declaratu m signoru m inditii s XLY annis, 1 0 ) mir o (lisposicioui s i|>sius 1 [ ) secreto qu i i n sancti s sui s pre dicatu r e t es t mirabilis ut 1 2 ) quo t anno s spiritu s mol e carni s indu tu s terren i corona m imperi i pe r donu m grati e spirituali s gestar e mere batur to t corpu s bum i grauedin e pressu m e t i n puluere m redact-um e t bic 1 3 ) tempor e predestinat o declarar i dignius, 1 4 ) e t i n resurrectioni s di e renouar i gloriosiu s haberetur. 1 5 ) ho c quorsu m respiciat, 1 6 ) qui d designet, 1 7 ) oculi s spiritua libus 1 8 ) delecta t intendere quo d sin e preordinationi s af j videl alba m reducitur V civit om R 2 ) eccl a b ips o construct a beat virg nond R 3 ) merit o consilio Co Cr statuerunt Y L T 4 j dedicare L T 5 ) „febricitantib — portantib. om Co ) om R Y angelic i audieb L T melodi a cantantibu s angeli s Co Cr 7 ) frequente r add T svaviss od V 8 ) qu i cu m ita Co Cr i n loc o eod Y L T Co Cr 1 0 ) anni s qu qui n Y L T ,.no n a p declar sign ind. o m Co Cr Tom Cr Co 1 2 ) e t T „quo t — corpus desun t i n ceteri s codd ut om Co Cr 1 3 )ho c Co Cr 1 4 )dig'nu s —gloriosu s Co Cr 1 5 )minuti s literi s superscriptum : „me reretur. e t si c ceteri 1 G )ho c co r sim m resipuit Co Cr 1 7 ) quidv e signe t L 1 8 j supernaturalihu s Co

PAGE 73

63q fect u (liuine 1 ) factui n no n estimatur. 2 ) forsita n qucda m i n ips o terren i [lulucri s asjicrsio ign c diuin § cxaminatio nis 3 ) purificand a rcmanscrat sin e qn a regnantc s ([uas i quoda m iur q potential i uita m prcscnte m ui x au t nullate nu s transire 4 ) queunt hitirkctk itaquc XLY a/otk, cum ad prcfauda') pcr eum mortalibus mkcricordic suc bcncficia, xancti sui ucllct dcus iam mcrita dcclararc, cx romanc scdis institutionc, apostolicis litcris sancitum cst, ut corum corpora clcuari dcbcrcntf) qui in pannouia christianc fidci scmina iaccntcsfi) sua cam prcdicationc ucl institutionc ad dominum conucrtissent. aduenient e uer o tempor e declarationi s eius e t laudahili s grati q eius, 8 ) (pia m pe r ipsu m gen s liunga rica 9 ) promerui t i n mund o diuulgande, 1 0 ) re x ladizlaus 1 x ) qu i tun c rempublica m amministrabat imiuers a lionestat e morum 1 2 ) prcclaru s liabitus c t uirtutu m fulgor c conspicuus laudibu s c t scruiti o dc i pcrfcct e deditus s])iritu s paraclit i perlustratione 1 3 ) tactus liabit o colloquio 1 4 ) cu m cpiscopi s e t primatibus e t totiu s paimoni q sapientibus triduanu m euneti s indixi t ieiunium u t quo d commun i eatholicoru m utilitati spiritu s sanct i doni s animaru m e t corporu m sa lute m operantibus uideretu r for e proficuum commun i cunctoru m deprecatione ieiunii s c t clcmosinis 1 5 ) fundata pe r manLfestatione m signoru m a christ o debere t ess g que rendum scd ut ostcndcrct dominus quantc miscricordip rcx sanctus fucrit, adhuc mortidi uiucns in corporc, qui 1 iam cum christo repnans se x l ) demo/istrabat adhuc 1 8 ) prc cctcris opcribus approbarc^ cum triduo sanctum cius 1 corpus totis ) aff diviiio Co Cr offbctu T a ) esfciinamu s cet 3 ) excom municationis Co 4 ) ducere cet 5 ) prestauda cet G ) iaceutia qu i su a ea m predicatione L T 7 ) iacieutes Y fid. iaci sem Co C r 8 ) om V L T laudibu s grati e eiu s Co Cr ) buugara L 1( ) ) divulgari V n ) Ladislaus L T Co Cr 1 2 )mor ho m Y L T Co Cr 1 3 )spir illustr paracl L T 1 4 )consilio L T Co Cr 1 5 ) orationibus Y G ) quan i V Co Cr l 7 )regnasse Co Cr 1 8 )a d hoc Co Cr. 1 9 )om T

PAGE 74

(1 4 uirihus clcuure satageroit, nulla dc loco suo x ) potuit artc moucri. 2 ) co minque tcmporc cxujodihus culpis intcr prcdictum rcjcm ladizlaunt ct fratrcm cius sahmoncm jrauis orta scditio fucrat. oh qttant 3 ) salontott atptus itt carccrc tenebatur. cttm crjo pro clcttattdo corporc frustra cottarottur, quedam ittchtsa itt.vta ecclesiam sattcti sahtatoris in htthttt sttnduh) nomitie Ixttriitts, ettitfs ttite pcreelchris') tuttc tcntporis opittio fcrchatur, reuelationc sihi ec/itus 0 ) facta rcji mattdaui% cos ittcassttm nitf ttott possc sancti rcjis transfcrri 1 ) pijnortt, doncc salomonf a carccrali ahsoluto*) custodia, lihcra 9 ) induljcittia prchcrctur. illo itaque c cttrccrc producto, ct triduano itcrato icittttio, cttm ad transfcrcndas rcliqttitts sacras tcrtia dic ncntum ftdssct : htpis ittjots supcrpositus tumhc^ tanta ttdocitate 1 ) stthlatus cst, (tcsi niehil attte pottderis habttisset. 1 ) aduenient e uer o tempore 1 2 ) declarationi s eiu s e t laudabili s grati q qua m pe r ipsu m geu s bungaric a promerui t i n mund o diuulgande re x Wladizlau s qu i tim c rempublica n administrabat uni uers a moru m bouestat e preclaru s babitus e t uirtutu m fulgor e conspicuus laudibu s e t seruici o de i perfect e de ditus spiritu s paraclit i perlustration e tactus babit o collo qui o cu m episcopi s e t primatibus e t totiu s pannoni e sa pientibus triduanu m cuncti s indixi t ieiunium u t quo d commun i catbobcoru m utibtat i spiritu s sanct i doni s ani maru m e t corporu m salute m operantibu s uideretu r for e proficumn commun i cunctoru m deprecatione ieiunii s e t elemosini s fundata pe r manifestatione m signoru m a christ o debere t ess e querendum b art e potuit V 2 ) quo Co Cr 3 ) causa m adc l L T. 4 ) buca n sumli u R bukensumlov V bukat i sumlu i L T iuxt a ecclesia m S Saluatori s sumlui Co Cr 5 ) celebris C o Cr tun c tempori s perce l V 6 ) cel sibi T 7 ) transf regi s pig n L T C o Cr. 8 ) abs a carc cust V 9 )om T. 1 0 )facilitate L T Co Cr. l l )fuisset L T. 1 2 )„ad uenient e ver o temp. ali o atramento ; palimpsestu s locus ; repeti t ho c capit e ia m scripta

PAGE 75

6 5 CAPU T XII 24 Complet o igitu r terci e die i ieiunio e t uesperti md i offieio, l ) eimcti s diuin e miserationi s benefiei a pe r beat i uir i meritu m prestolant-ibus subit o plebe m sua m christ o uisitanto miraculoru m insigni a pe r amplitudine m domu s sanct g fimdvmtu r eelitus quoru m pluralita s quo nia m ips a noct e numeru m excesserat illu d euangelicu m lii c libe t introducerc quo d mund i saluato r iohaim i pe r nimtio s scisoitanti a n ips e sit qu i uenturu s est pe r re sponsu m mandauerat : cee i uiden f elaud i ambulant, 2 ) surd i audiun t lepros i mundantur manei 3 ) corriguntur paralitie i curantur quonnn tcnnan aliqua, quia cunct-a non possumus, innotesear xatayimus. 4 ) iuueni s quida m onmibu s membri s dissolutus anni s XI I ])aralisi m passus manuu m e t pedu m eareba t officio ue r septennis a natiuitat e coiitracti s nerui s genibu s e t manibu s reptabat. G ) que m parente s fide pleni beat i uir i suffragi o c-onferentes ips i prostrati iuxt a sepulchru m se cu m posuerun t gratia m petituri qua m mo x consecuti contractione m neruoru m i n filio distendi 7 ) mirabantur e t consoli.da.ti s genibu s e t planti s omne s eu m incedente m uidente s christ i nome n i n beat i uir i meriti s laudabil i cla mor e glorifieauerunt que m re x de o deuotu s pr e nimi o gaudi o laerimatu s manibu s a terr a leuatu m a d altar e por tauit, 8 ) ub i irnno 0 ) laudi s prolato gratia s de o pr o bene h „Co])ipl ig terci e die i iei et. superscriptu m atrament o diverso erasi s prioribus complet o igitu r tuu c die i vespertinal i officio L tertia e die i vesp off Co Cr 2 ) claud i amb lepros i muud L mali Co Cr 4 ) satagemus Co Cr 5 ) a d alt abii t celerite r curr L T ( ; ) i-eportabatur Co Cr 7 ) om Y 8 ) bi c desini t cod V 9 ) ni mio Cr o

PAGE 76

6 6 fic-iis prcstiti s i n sanitat c pucri cun i omnilin s (ju i adcran t fauorabilito r cgit si c tota m nocte m deu s per 1 ) famul i su i ueneratione m nrultonu n fulgoribu s signoru m mirabilite r perlustrauit populu s uer o uigilii s e t orationibu s intcntus miraeulm n unm n quodqu e laudui n clamoribu s manifestu m facer e no n cessabat his ivscrcmlum vidctur 2 ) ct illud, quod nov solum ihi prcscntcs. scd longc quoquc positi, sujfragantihus eius mcritis celchrcm consecuti sunt salutis cffectum, nam cum eleuationis ipsius *) undupuc cepissct fama crchresccre, variis ohsessi languorihus e.v omnihus hungaric finihus ad cius sanctum tumulum, quo quisquc potcrat modo fcstinarc ccpcrunt. scd cum aliis proccdentihus alii grauiori dchilitatc prohihiti simul pcrucnirc ncquircnf simili tamcu miscricordia in via ivnumcri savati suvt. utidc pcrmavsuranr) hcncficiorum sancti rcgis memoriam, compIurcs [ ) per cum sanitati rcdditf in codcm, vhi savati sunt itincris loco, grandes aggrcgaucruvt accruos lapidum^ qvi lovgo ihi tcmporc postmodvnd) fucriuit. scd ct mulicr qucdam^ cum intcr hcc filivs cius c.valassct spiritvm, qui sihi fucrat unicus, cxanimc nati corpus, iuxta sancti rcgis tumulum dcposuif dei ct sancti rcgis super co imploratura solamcn. mira quidcm rcs ct nostris ohstupcnda 1 ) tcmporihus, non prius s ) mulicr orare dcstitif quam filium qucm defunctum collocaucrat uiucntem acccpit. CAPU T XIII 25 Mane ) facto di e pos t assumptione m sanctis sime 1 0 ) uirgini s mari e quinto conuenientibu s i n ecclesia m eu m reg e principibus prinm m miss a pr o defuncti s es t b pr o fam s veneratione Cr 2 ) liae c e t qna e ho c capit e se qniintn r nsqn e „accepit script a i n nn a part e membrana e cliinidiatae adglntinata e pagini s 3 2 e t 33 insertaqn e sun t intc r voce s lmiu s capitis : „1111 1 nd i Salvato r Joliaiin i pe r nuncio s — sciscitanti. 3 ) tem pore adcl L l ) pe r mensiira m heiieficiis Cr r > ) quamplures Co Cr pos t multum Cr 7 ) stupend a L T Co Cr 8 om T ) M maio r e t ornatior 1 0 ) beatissime L T

PAGE 77

6 7 q celebrata deind e sublat a tabul a niarniore a qu g pauiment o prominebat,postqua m peruentu m es t a d tumbam tant a flagrantia 2 ) suau e redolenti s odori s i n apparition e ipsius omne s qu i aderan t circiimdedit rjuoc l i n mediu m paradis i deliciaru m domini 3 ) se rapto s opinarentur ips a quoqu e tumb a plen a fui t aqu a paru m liibenti quas i ole o penhixta i n qu a uelu d i n balsam o liquefact o ([uieuerun t oss a pre tiosa quibu s i n mundissim o linteamin e colleetis i n ips o liquor e diutissim e quesitu s est 4 ) anulus cju i beat i uir i dexter § fuera t impositus qu o no n inucnto ceperun t qui (la m iuss u regis aqua m i n ealdaria s argenteas e t doli a efFundere u t euacuat o sarcophago ccrtio r anul i fieretin uentio se d miru m i n moduin quant o magi s licjuo r effun debatur tant o plu s e o crescent e tumb a replebatur qu i uis o miraculo hausta m aqua m loc o su o restituermit ne c tame n e a refusa, 5 ) niagi s o b ho c tumb a replet a fuit tun c coopert o sepulchro laude s e t gratia s diuiii e pietati pro clamantos cun i hvuent o thesaur o beatissim e mari e de i geni trici s e t perpetu e uirgini s altar e repecierunt. G ) iiiteri m deu s qu i es t niirabili s i n saneti s suis effusi s sue 7 ) largitati s beneficiis, 8 ) ta m extra quan i infra 9 ) basilica m salute m petentibu s miraculoru m suoru m signi s s e presente m essq 1 0 ) notificauit i n taiitum n t tenipu s illu d dominic e conner sationi s inte r homine s uideretu r reuolutim p d e qu o legitur : omne s qu i habeban t infirmo s uarii s languoribu s duceban t illo s a d ihesu m e t curabantur he c omni a uirtu s diuina 1101 1 solu m ips a die se d pos t tempor e mult o pe r merit a famul i su i dignat a es t operari quo d etia m d e alii s regio nibu s audit a beneficioru m de i fama pr o recuperand a sani tate (liuersaru m iiiualitudinum 1 1 ) morbi s laborantes a d b preminebat Co Cr E marmor qu e pav prom tabula L T 2 ) fragTauti a L T Co Cr 3 ; domum Co Cr 4 ) es t ques L T Co Cr 5 ) revcrsa L G ) reparaveruut Co Cr 7 ) suis Co Cr 8 ) „ta m extr a — salutem om Co Cr 9 ) intra cet 1 0 )om T n )valitudi num T Cr

PAGE 78

G 8 suffragiun i uir i beat i eun i niagn o desideri o conuobirent Comitiss a uer o qu^da m uobiHtati s exiini e lnatrona, { ) comi ti s alb i udalric i socia ; regi s wladizla i sorori s filia noinin e machtildis 2 ) tribu s continui s anni s dolor e uiseeriun 3 ) grauata iai n lnort i proxim a fnit qn e a sui s i n feretr o delat a mo x ips a di e qu a beat i uiri 4 ) tiunulun i attigit paulatii n s e meliorar i sensit a e i n breu i uit e priori s sospitat e reeepta, 5 ) niag nali a de i pe r famul i su i merit a i n s e remunerat a diuul gauit ceter a uer o miraculoru m dc i prodigia pr o dilection e famul i su i celitu s ostensa no n ide o quo d fastidirem 1101 1 script a dereliqui, 0 ) se d qui a no n sol i mili i plui t doniinus qu i supe r hono s e t malo s sole m suu m ciarescer e facit lieneticioru m ipsiu s multiplicitatcm cunctorm n proficu o consulentem innumeri s sapientihu s quo s liungari a fouet e t amplectitur stil o (leclarandai n commendaui 2G Illu d tantum 7 ) i n fino codici s adder c decrcui qua m mir o pietati s de i numere di u (juesitus e t 1101 1 inuentu s anulus cu m ips a beat i uir i dexter a pos t transla tioni s eiu s trieimiuin 8 ) es t manifestatus monachu s ([uida m nomin e mercurius (|u i i n ordin c clericatus tliesaur i perpe tu e uirgini s custo s fuerat qtia m pe r amore m celesti s pa tri e secul o renimciauerat ips a hor a qu a tumulu s fuera t apertus n e qui d sanctaru m reliquiaru m raperetur re dargution e regal i procu l iiul e cs t remotus cu i trist i uult u i n chor o residenti iuueni s (piidai n albi s uest-ibu s uesti tus 1 0 ) pannu m inuolutu m tradidi t dicens : lig c tib i com mitt o seruanda, 1 1 ) cu m tempu s fueri t manifestanda. 1 2 ) pos t completione m offici i sacri monachu s i n angulo 1 3 ) domu s pannu m expandit integrainqu e uir i de i manu m ciu n anul o b „comiti s — filia" oin cet 2 ) Mathildis L T Mathide Co Cr 3 ) visc dolore L T Co Cr 4 ) sancti L Co Cr b ) percepta L T G ) reliqui L T 7 ) vero add Co Cr 8 ) terminuni L Co Cr 9 ) raperet L T Co Cr 1 0 )vestibu s om Co Cr n ) „him c — ser vandum. Co Cr 1 2 ) manifestandum Co Cr manifesta L T 1 3 )an gulis Co Cr

PAGE 79

nnvific i operi s cernen s expauit atqu e secun i neinin e sci cnt c a d nionasteriuni quo d rcx [ ) su o regimin i com mendauerat tempu s a iuuen e sib i predictum a cbrist o prestolaturu s deportauit ib i di u solu s abscondit i i n agr o tliesaur i custodia m e t excubia s cxercuit pos t fundatore s ipsiu s conobi i conscios 3 ) fecit a d rdtimu m appropinquant e tempor c rc i declarandc regi s a d notia m perduxit qu i nio x coadunatis 4 ) episeopi s e t bungari ^ prinri s multi s a cbrist o miraculoru m ib i bcneficii s erogatis eleuande\ ) uir i de i dextere die m statui t celebritatis (WlTf f XIV. J ) 27 Qui d es t fratres (juo d eeteri s membri s disso lutis e t i n puluere m canu > reclacta penitu s disiimctis 7 ) sola 8 ) dextcr a manu s ossibu s cut c cu m ncrui s adherente su e seruaui t decu s integritatis ? non ) ) aliu d arbitror 1 0 ) di uin i consili i [irofunditate m i n huiu s excellentia 1 1 ) fact i uoluiss e declarare, l 2 ) nis i dilcctionis 1 3 ) opus e t elemosin e cuncto s uirtutun i gradu s ascendere und e uerita s dicit 1 4 ) i n euangelio : lieat i miserieordes quonia m ips i miseri cordia m consequentur e t item : dat e e t dabitu r uobis ite m i n ali o loco : sicu t aqu a igneii p it a elemosin a pec catu m extinquit. 1 5 ) merito 1 0 ) beat i uir i dexter a fui t aliena 1 7 ) putredinis qu e sempe r pietati s flor e reuirescens, i S ) i n alendi s pauperibu s nunquai n uacu a (fuit) 1 0 ) doni s eroga tionis subueni t quidem 2 0 ) i n necessitat e positis liberaui t j „quo d su o reg* commendatu m fuerat, cet 2 ) decrevit cet 3 ) consocios Co 4 ) adunatis Co Cr 5 ) elevate L T eievare Co Cr G )Q..liter a maio r i n codice 7 j defunctis Co Cr 8 ) solaque Co Cr 9 ) nil Co 1 0 )nisi add Co Cr n ) excellenti s sancti Cr i n lii s ex cellentiam E Nota t etia m W su b e ) „excellentiam. i n cod P se d ib i „excellentia. x j declarari Co Cr v j dissolutionis Co Cr 1 4 ) ait L T Co Cr J 5 ) „sicu t aq extingiii t ign Co Cr 1, ; )ergo add Cr vero add Co 1 7 )ali liiit. L T 1 8 ;tlor e piet L T reviviscens Co Cr 1 0 )lacun a i n Ms „fuit e ceteri s cocld 2 0 )om Co Cr

PAGE 80

70 q uppresso s a iug o captiuitatis ueste s e t liospitalitatem l ) jirebui t peregrinis uicbiarun i e t orpbanorun i niiseria s e t indigentia s sua s ess e computauit eena m e t niandatu m dominieu m i n lauandi s egenoru m pedibu s eottidi e reno uauit elemosinas 2 ) no n d e rapina ue l alionu n dampno se d d e propri i sumptu s saeculi s effluere 3 ) fecit u t domo s de i diuite s efficeret sib i uoluntatem 4 ) babend i subtraxit sicqu e euneti s a d nutiu n diuinitatis 5 ) proficiens earne m suam cu m uicii s e t coneupiscentii s crucifixit ind e sibi 6 ) es t eorpori s e t dexter e delectabili s c t mirand a ueneratio ind e dulci s e t feli x ^tern e uit g retributio ind e desidera bili s supernorm n eiiiiu m cobabitatio ub i ipsm n irradiat 7 ) sempe r lucens e t indeficien s splendo r uniu s summeqn e deitatis patri s e t filii ( 4 spiritu s sancti pe r infinit a se cul a seculorvu m Amcn A ) VIT A SANCT I STEPHANI E CODIC E WARSAVIENSI sec XIY-i 1 Omn e datu m optimum e t onm e donu m perfe ctu m desuvsu m est descenden s a patr e luminum buiu s patri s datu m optimum pos t passione m e t gloriosa m re surrectionem e t ascensione m domin i nostr i Jes u Christi i n omne s regione s larg e proveniens qu i onme s homine s vul t salvo s fieri a d orientale m Ungarorun i regione m usqu e diffusu m est (Ibelowsk y Aloniun Polonia e liist I p 495. ) 2 Appropinquant e spirituali s fulgor e cbrismatis cuncti s cbristiani s ducatu m suiin i intrar e volentibus bo spitalitati s e t securitati s gratia m uolui t exbibere clerici s e t monacbi s potestate m concessi t ant e presentia m suai n veniendi e t sib i loquendi (]iii d plura ? ades t tempu s ce j liospitalitates L T Co Cr 2 ) elemosinam L T Co Cr j d e proprii s facultatibu s confluer e fecit Co Cr 4 ) facultatem Co R ) dignitatis Co Cr G ) om L T Co Cr j „ipsum oin Co Cr 1'adiat Co

PAGE 81

71 q litu s (lispositmn eivdkli t icu m fiimiliaribu s suis e t baptisatu s os t i n nomin c Jes u Christi t u autem — — — (II 2 — 3 I* I ]) 495). ) 3 I)c primo rhristitmo Jcssc. ( 1 u m nimiu m esse t sol licitu s rit-ibu s sacrilcgi s dcstrucndis c t episcopatibu s a d profectu m ecclesi e statuendis mirabil i vision c consolatu s cs t eu m dominus lueescent e auror a astiti t ant e eu m iuve ni s deleetabili s aspectu qu i dixi t ei : pa x tib i dess e ehri stian e de o dilecto iube o t e d e sollicitudin e tu a for e se curuin ul) i tib i concessu m es t quo d meditaris d e t e filius nascituru s egredietur eu i lie c onmi a disponend a diuin e prouidenti e eonsili o eommendabi t dominus hi c es t unu s e regibu s electi s a domino eorona m vit e seculari s com mutaturu s eterna veruntame n viru m spiritual i legation e tib i transmittendu m honorifieabilite r suscipito venerabilite r habeto exbortationibu s eiu s eordi s fidelis assensu m pre beto (II 3 I) I 499. ) 4 bxpergefactu s princep s vision e stupiclus pos t secun p pos t eu m christ i fidelilms sui s pertractans cle o gratia s liumilite r egit e t eee e mmtiatu r e i beatu m Adal bertu m pontifiee m l)ohemi e aduenturum propte r con uersione m ipsius oritu r letici a noui s ehrist i militihus du x obuia m tiron i ehrist i procedit honorabiliterqu e suscipit igitu r fit ubiqu e congregati o genti s iudomite pe r sanctu m episcopu m Adalbertu m fiunt exhortatione s continue cou uertimtu r e t bapt-isantu r alumpn i patrie statuuntu r multi s i n loci s ecclesie 5 Propterea uxore m eiu s Athleida m ia m propin quante m partiii tal i vision e volui t diuin a graci a eonsolari apparui t namqu e e i beatu s protomarty r Stephanus levi tic o liahitu ornatu s i n visioiiibus (]u i ea m alloqu i talitc r ccpit : confid e i n domin o mulio r Athleidis e t cert a esto ({ui a filium parios cu i primogenit o coron a debetu r o t rc gnum meu m quoqu e nome n ill i imponas cu i cu m admi ran s mulie r responderet : qui s e s domin e e t qu o nomin e mmcuparis ? eg o sum inquit Stephanu s protornartyr qu i

PAGE 82

72 q primu s pr o christ i noinin e martyriui n ])ertuli (pi o dict o disparuit (H 4 1> I 500. ) 6 Nascitu r intere a a de o predictu s filiu s principi que m antequan i i n uter o conciperetur dominu s novit e t eu i antCMjua m nasceretur protomarty r Stephanu s nome n suiu n indidit lnm e de o dignu s Adalbertu s episcopu s cliris mal i bajitismate secundu m credulitati s su e virtute m intin xit 5 e t e i nome n Steplianu s imposuit crevi t infan s dili gent i nutritu s cducatu (jue m transact a pueritia conuocati s pate r sui s Ungari e primatibus pos t s e regnaturu m popul o prefecit (H 4 — 5 15 I 500. ) 7 l)c corona postnlanda re
PAGE 83

7 3 (li e lior a prim a ignot e genti s stirpi s orientali s Ungari e nuneio s a d t e nenturo s ess e cognoueris qu i su e gentili tati s abieet a ferocitat e humilite r prostrati su o duc i Ste phan o eorona m a t e regia m cu m benedictioni s apostolic e mimer e flagitabunt corona m erg o qua m preparar e fecist i Meselion i due i {lolonorum Ungaroru m duc i prou t peten t nunci i eius,eure s sin e concertation e largiri sibiqu e ea m cui) i regn i glori a pr o vit e su e meriti s scit o deberi ill i aute m cu i postulat a fuera t no n eri t data qui a generati o d e ips o exibit qu e plu s delectabitu r i n silui s crescendi s qua m i n vineis plu s i n tribuli s crescendi s e t herbi s super fluis qua m frugibu s e t frumenti s speciosis plu s fera s silvarum quai n oue s e t boue s camporum plu s cane s qua m homines plu s iniquitate m qua m iusticiam plu s traditio ne m qua m eoneordiam plu s tyrannide m cpia m caritatem ; erimt(pi e quas i bellu e vorante s homines e t quas i genimin a viperaru m vodente s eo r terr e sue obliuiscente s domin i crcatori s sui confidentc s i n stult a potenti a sua e t no n crcdente s dicti s prophctiaru m sanctarum Qui a eg o domi nu s Deu s forti s ulciscen s i n tertia m e t quarta m genera tionem e t affligente s m e affligam ne c transibi t apu d m e malu m impunitu m e t bonu m remuneratum Pos t han c generatioiie m eorum sequentiu m m e miseren s miserebor e t ea m exaltaho e t coroii a regn i coronabo Mod o ver o fa c u t dixi E t stati m discessi t angelu s sanctu s a b eo Juxt a erg o huiu s visioni s modum prescript a sequent e di e lior a prim a presu l Strigoniensi s ecclesie Astricu s nomine a d papa m perucnit qu i officiu m iniunctu m sib i jjrodere t exequens ; sanct i duci s Ungaroru m ordin e gest a referens a b apostolic a sed e qu e supr a diximu s insigni a postulavit quibu s auditi s uald e gavisu s roman e sedi s pontifex coro na m prou t fuera t postulata benigne cruce m insupe r ferenda m reg i velu t i n signu m apostolatu s misit benedic tioni s erg o apostolic e litteras qu e cu m coron a e t cruc e simu l priuilegiat e eran t excommunicationi s niod o roborauit (H 9 B I 503. ) 1 0

PAGE 84

74 q 9 Mo x presu l Ungciroru m Astricu s u t fidelis 111111 ciu s a b apostolic a sed e aceept a beuedietione a eardinali bu s e t eurialibu s roman e curi e petit a lieentia letu s e t exultan s Ungaria m ueloeiu s properauit Presu l eu m elero milite s eu m popul o kyri e eleiso n eu m laudibu s eon grui s proelamant deu m onmipotentem e t sancto s aposto lo s Petru m e t Paulu m lienedicimt quo d sanetu s e t dileetu s Stephanus e t unetion e sacr i cbrismati s perunctu s diade mat e regali s dignitati s felieite r coronatu s est (II 10 B I 504. ) 10 Jk conyressionc rcgis Ungaric cunt polonic rcgc. Pos t aceeptu m regali s exeellenti e signu m beatissiinu s vi r de i Stepbanu s Ungaroru m re x episcopale s ecelesia s am plian s regalite r disposuit erueil)iis(]u e e t vasis aliisqu e supellectilibu s a d ministeriu m de i pertiuentibus seeundu m quo d unicuiqu e opu s erat sufficiente r deeorauit (II 11 B I 504. ) 11 Era t intere a re x ide m fideli s i n omnibu s acti bu s suis de o perfect e deditus pe r votu m e t olilatione m seme t ipsu m cu m regn o su o su b tutel a perpetu e uirgini s de i genitrici s Mari e precibu s assidui s offerens euiu s glori a e t bono r ta m eelebri s inte r Ungaro s babetur et u t maio re m ipsiu s defensioni s misericordia m consequ i valere t i n ips a regali s secli s eivitate qu e Alb a nuncupatur su b laud e e t titul o genitrici s dci famosa m c t grandc m ecclesia m oper e mirific o eonstruer e cepit qu a perfect a i n eonseera tion e ipsiu s ecclesie ipsa m su e regali s magnitudini s reser uauit tali([u e ea m libertat e corroborauit u t nullu s arcbi episcoporu m vc l episcoporu m i n c a cuiusqu c iurisdictionc m babebat deincl e canonicis qui ca m a d bonorc m dc i gcni trici s officiarent prebenda s larga s statuit eonstruxi t aute m i n ips o initi o conuersioni s su e i n ciuitat e icrosoliinitan a cenobiu m monacborum quo d ac l uictu m cottidiaiiu m pre dii s e t vinci s locupletauit aliu d (juoqu c monastcriu m i n urb e romana prop e sanct i Petr i ecclesia m a d bonore m sanet i protomartyri s Stepban i construxit ibiqu c Xf l cano

PAGE 85

7 5 nico s loctivit e t eo s predii s e t uinei s ditauit donio s uer o hospitale s pr o peregrini s reeipiendi s edificauit e t ben e murauit merit o erg o i n tot o nmnd o famosu m adeptu s es t nome n a[)ostoli ? (jui a ets i ips e euangelizand i no n assum psi t officium predicato r tame n e t magiste r eximiu s popu li s solacin m preben s exstitit (II 13 14 J> I 50G.) 12 Quada m ver o noct e monit u diuin o nemin e sci cnt c solu s a d ecclesia m venit sequ e prosternen s oratione m ])r o regn o su o a d dominu m fudit cumqu e ib i languente m paupere m febr e depressu m ingemiscere e t clamar e audi ret vest e qu a era t indutu s paupere m operuit mo x ill i manu m imponen s a b inbrmitat e curauit diuinaqu e virtu s e t grati a i n vit a su a demonstrar i voluit cpiipp e quotie s alicuiu s homini s infiimita s auribu s sui s iutimat a fnit miss a sib i pr o mcdiciua (|ua m tun c i n jiresent i potera t liaber e ])articul a pani s uc l pom i rcdolcnt i mandatum u t saim s surgere t transmisit e t dc i propit.iation e verbu m ipsiu s comitant c stati m sospitatei n recepit (II 17 I> I 50G 13. /)c risionc quaiUon rajis Vnjarie et de rietoria eontra hnpcratoron Quada m igitii r noct e pe r revelatione m quandan i exporgefactus veredariu m (|ucnda m intr a die m e t noctc m a d Alban i transsylvana m fcci t fcstinare e t omne s i n rur e manente s a d munita s civitate s (juai n citis sim e posse t congregare predixi t eni m superuenturo s cliris tianoru m Iiostes scilice t (]ii i tiin c Tugari s iminineban t bessos pr o cens u possessione s oorui n depredaturos Vi x nunciu s mandat a regi s oomplevit c t cc( 4 c [)aganoru m ino pinat a calamita s incendii s c t rapinis ; tot a deuastat a es t pe r ultione m dci Und c moriti s bcat i uir i manifestiu n es t boc u t omne s qu i em n inuadcr c vellent dcu m qu i pro tecto r eiu s est timerent Pos t Iie c uer o Conradun i impe ratore m man u fort i termino s l r ngari e inuader e nunciant eontr a que m re x consiliu m Iiaben s episcoporun i e t prin cipuin a d tuenda m patria m armato s totiu s Ungari e con uenir e fecit priu s tame n reeolen s s e niln l sin e cbrist i suffragi o posse manu s e t co r levan s a d etliera domin e

PAGE 86

76 q su e perpetu e Virgin i mari e sua s iniuria s commeii(lans tale m prorupi t i n vocem : s i place t tib i domin a imperatri x cel i e t teiTe tu e parte m hereditati s a b inimici s deuastari e t nouella m plantatione m cliristianitati s abolere committ o disposition i tu e e t voluntati lu s dicti s quas i consolatu s a b e a fidelite r contr a lioste m iba t a d prelium recordatu s aute m verboru m Alexandr i regis qu i dixcrat : „star e pr o patria patrii s tituli s e t honor i inuigilar e dccet, animu m confortauit alter a ver o di e miserant e gratia nunciu s a b imperator e venit qu i eiu s reditu m nunciauit regredienti bu s adversarii s vi r de i se pe r prece s beat e virgini s libe ratu m intelligens christo suequ e matr i glorios e flexis genibus a d celu m extensi s manibu s gratia s egit eamqu e procuratrice m su i regn i a domin o postulauit ibiqu e votu m obtulit imperato r ver o suoru m ta m repentin a perterritu s defectione sciscitan s a b ei s qualite r coiitigisset quo d per territ i omne s fugissent e t quo d pe r propriu m nunciui n regressione m sua m nunciassent e t pe r magnu m pudore m su e potenti e imposuissent voluntate m dei e t regi s sanc titate m ess e cognouerunt (H 17 B I 507. ) 14 Tde m quoqu e re x sanctu s solicitudin e regaliu m disposicionu m occupatus tempu s diurnu m colloquii s e t consilii s transiens pe r nocti s silenciu m vigilii s c t oracioni bu s instare contem])lacion i vacare lacryma s funderc deu m alloqu i no n cessabat iustiqu e iudici s inoderacionc m supe r cottidiana s iudicioru m discussionc s miscricorditc r dcscen der e flagitabat. I)c uotis ct oratiunibus rajis, ct dc /uortc jilii cius hcnrici Noct e igitu r quada m cu m estati s tcmpor e i n campestribu s fixis tentorii s starent ceteri s sopor i dediti s surgen s a lecto deu m deprecebatu r pr o su a e t popul i ignorancia quu m diuciu s oracion i insisteret papili o supe r eu m extensu s a terr a levatus tamdi u ccpi t pcnder c i n aere done c vi r cle i a contemplacion e spiritu m relaxaiut e t a b oratione ; quoc l cuicla m bon e vit e es t manifcstatum que m re x sanctu s arcan a su i consili i noss e sancti pc r spiritu m sanctu m edoctus a d se vocavit blandi s priu s

PAGE 87

77 q sermoiiilm s qui d vidisse t seiscitabatur pos t n e eu i dieere t done c ips e uiueret imperauit (II 18 B I 508. ) 15 l n beat o quoqu e reg e eonsta t illu d impletum : „(]iian i pe r nuilta s tribulatione s oporte t intrar e regnu m dei. multi s modi s correction i diuin e succuliuit tribu s anni s i n infirmitat e continu a laborauit permissione m i n seme t ipso sicu t i n bcat o Job indici s ctcrn i pe r secret i consili i examinatioiie m i n filionin i siiorun i obiti i sensi t iinminer e verbera (juo s i n ipsi s intanti e su c gradibu s tenero s quo s clcdi t abstulit d e qiioriu n niort c mcsticia m oborta m geni to r proptc r amorcn i supcrstiti s bon c indoli s pucr i henric i solaci o compcscuit quc m quas i ian i unicii m car o diligen s affcctu prccibu s cbvist o comuiendans c t eiu s genitric i virgin i pcrpctu c commciidauit liun c sib i supcrstitem bun c rcgn i lierede m voti s onmibu s desiderauit que m dominu s Jesu s cbristu s no n i n terrestr i regn o disposui t laborand o imperare sc d deposit a inani s coiTiiptibili s macliin a corpo ris i n celest i rcgu o ciu n angeli s triumphare nio x deci dcn s i n gravc m infirmitate m benricu s nobili s du x Scla uoni e YII l dicbu s languit non a uer o di c bor a JXa cmisi t spiritum (pic m sanct i angel i i n siiui n consortiu m susce perunt Uxo r ucr o eius qu e inuiolat a cu m ips o perinan si t Vlla die i n di e dominic a migraui t a d dominum o glorios c virgine s Cbristi qu e virginitatc m sua m Cbrist o i n tantui n dedicauerunt u t etia m i n mort e no n separcn tur (II 20 ]} I 50 8 — 9. ) 10 I)e .wiccessione Alhe in mjnum post mortem patris. Yiden s aute m bcatii s Stcphaiiu s sin e sp c posteritati s s c dcrclictum c t imicu m filiu m suiii n licnricu m sepultum pictati s affcct u dolui t supe r fili o su o multi s dicbus vi x unqua m a d risu m lal)i a mouit sc d sempe r si c apparcns a c s i ant c tribuna l Christ i staret i n orationibu s oculi s ciu s presentia m conspiciens Cbristu m i n ore Cbristu m i n cord e Cliristu m i n cuncti s actibu s s e gestar c dcmonstrauit tan dc m pc r misericordia m de i dignu s centuplicar i retributio ni s brauio cxpcctaba t oonsolatioiie m Jcs u cliristi — —

PAGE 88

Pos t copulationen i ver o uxori s Xo mens e i n uision e apparui t angelu s i n albi s vestibu s (licens : ven i (Hlect e m i re x Stephan e a d me (pii a tempu s es t u t pos t labore s secul i requiesca s i n gaudi o paradisi euigilan s aute m aduo ea t episeopun p e t e i visione m edicit eade m uer o di e lior a JXa taetu s febr e debilitatu s est e t decidi t i n Icctum e t cu m sib i transitu s die m imminer e oognouisset accersiti s episeopi s e t principibu s e t coinitibus e t primi s palaci i su i iuuenibus d e Christ i uocxation e exsultans indicaui t ei s dissolutione m su i corpori s imminere Deind e patern e monui t ilio s eatholicai n fidc m oliseruar e (|iia m acce])erant amar e iustieiam vineid a supern e caritati s diligero e t cari tat i opera m dare humilitati s studi o inuigilare pr o onmibu s ucr o nouell c plantationi s christianitati s custodia m adhiberc lii s dicti s manu s c t oculo s Icuan s a d cclu m si c orabat : ,,rcgin a cel i c t terre imperatri x e t coadiutri x inclita tu o patrocini o sancta m ccclcsia m (au n episcopi s e t clero reg liui n cu m principibu s e t populi s su b ali s tu e protectioni s relinquo. (juibu s dieti s ole o infirmorun i cairpu s suu m inung i petiit pos t unetione m Credo canta t dei n „pater nosterf (piibu s ultimu m bencdiccns manilm s extensi s sur suni dixit : i n manu s tua s domin e Jes u christ e eommend o anima m meam (H 22 B I 50 9 — 10. ) 17 De morte et planctn rctjts Stcphani ct miraculis. Instaba t aute m solemnitas sanet e de i genitriei s assumpci o gloriosa a d (piai u onme s solit o mor e i n Alba m ciuitate m contluxerunt e t tentorii s campo s operuerunt planxcrim t aute m en m onme s jiopul i lumgarie simu l i n uniu n diue s e t pauper episcop i cit m eler o cant u lamcntabil i anima m eiu s commendaban b atqu e fabricat o marmore o uou o 1110 nument o reconditur i n (pi o nondm n quisquai n positu s fuerat quidan i aute m episcopu s grecoru m sanct e conuer sationis i n ips a transitu s su i liora audiui t anima m sanct i Stephan i i n eelu m deferente m pe r angeloru m choros e t laudante s dominu m Jesun i chiistum qu i stati m nuiiciu m i n ITngaria m i n Alba m civitate m transinisit e t it a sicu t

PAGE 89

79 q au(liui t e t uidi t sanctu s episcopu s nuntiu s eiu s invenit literi s aute m d e obit a eiu s a capitul o acceptis a d domi liu m suu m i n Drecia m remeauit sep e harmoni e supr a sepulchrui n eiu s audiehantu r angelorum sep e lampade s ardente s i n aev e videhantur multoru m ver o pueri qu i in firmitat e su a eiu s liminibu s deuouebantur mo x u t perue niebant curahantur auxiliant e domin o nostr o Jes u christo (B I 510. ) B ) PAR S OPERI S HARTUICIAN I D E DECIMI S MONASTERI O S MARTIN I DONATIS E TABULARII S CAPITULORU M DEPROMT A Nuinor i ( ) inclus i lineas 1 2 3 varias loctionc s cliartaru m indicant L ALKLXSIS. (i ) Capitulu m ecelesi e alhensi s omnibu s christ i fidelibu s ta m presentibu s (juan i futuri s presente m pagina m iiispecturi s salute m i n e o qu i es t ver a salus dan s quie te m hominilms a d imiuersoru m notitia m liaru m seri e volu mu s pervenir e (2 ) quo d lice t i u ante a honorabile s nostr i religios i e t de o deuot i frate r wylhelmu s de i e t apostolic e sedi s graci a al)l>a s sacr i monti s paimoni c cnn i su o con uciitu mcdiantihu s litteri s ipsorn m amicabil i postulacion e anuca(3)l)ilitc r a nohi s postulaucrint u t d e dccret o sanc tissim i regi s Stcphani c t d e legcnd a ciusdcm a c ctia m d e registr o ccclcsi e nostr c i n conseruatori o existentibus (pi e a d libertate m monastcri i ecclesi e heat i martin i con fessoris diet i saer i (4 ) monti s pannoni e jiertinerent i n sub sidiu m e t tuicione m eiusde m monaster y reinueniri e t dar i sii h sigill o nostr o auetentie o eisde m conced i petebant u t es t pretactum sc d qui a huiusinod i roinuenci o e t concessi o pe r simplice m peticione m (5 ) ficr i no n debeba t sccmidu m antiqua m consuctudine m ecclesi e nostrc se d a d preceptu m (lominoru m nostroru m rcgi s e t regiue ve l superiorum — a d mandatu m litterariu m domin i Guidoni s miseracion e di uin a titul y sanct e ceeili e presbyter i (6 ) Cavdinali s apos

PAGE 90

80 q tolic e sedi s legati i n legend a sanctissim i regi s Stephani pe r sanctissimo s papa s approbata e t auctent-icata qu e a d dictu m monasteriu m beat i Mavtin i confessoris e t a d liber tate m eiusde m luculente r (7 ) euidente r pertinen t excipi enda Cuiu s constitutioni s legend e teno r tali s est Pos t obitu m uer o patri s etc — No s igitu r ta m a d (22 ) preceptu m dict i domin i Cardinalis qua m caus a communi s iustici e e a qn e pertinen t a d libertate m sepedict i monasteri i d e verb o a d verbu m uberiore m re i — — absqu e scrupul o alicuiu s falsitati s inser i e t (23 ) transscrib i fecimus I n cuiu s transscripcioni s prerogativ e reinuencioni s iibertati s e t constitucioni s memoria m perpetuamqu e stabilitate m eide m monasteri o beat i Martin i contessori s ]>resente s litera s nos tra s priuilegiale s cu m pendent i (24 ) auctentie o sigill o nostr o munir e duximu s roboratas Datu m ann o dominic e incar nacioni s millesim o treeentesim o quadragesim o nono reue rend o nostr o magistr o Thatameri o dicto eeelesi e nostr e preposit o (25 ) aulequ e regi e vicecancellario discreti s viri s Johann e cantore Demetri o custode Stephan o decan o eccle si e nostr e existentibus undecim o Kalenda s augusti 2. VACIENSIS. (1 ) Omnibu s clirist i fidelibus pvesentibu s parite r e t futuri s presentiu m notieia m habituri s capitulu m ecclesi e Yaeiensi s salute m i n domin o sempiternam A d uniuerso ru m notieia m tenor e presenciu m volumu s peruenire quo d discretu s jimeni s (2 ) magiste r Stephanu s notariu s monas teri i sanet i Martin i d e sacr o mont e pannonie legitimu s proeurato r domin i Wyllerm i abbatis e t toeiu s conuentu s predict i monasteri i S Martin i a d nostra m presencia m per sonalite r veniend o (3 ) vic e e t nomin e dictoru m domin i abbati s e t conuentu s nobi s proposui t i n hun c modum : Quo d (|ui a nobile s e t ignobile s prouinci e e t comitatu s Symigiensi s vniuersa s deeima s seeundu m institucione m e t ordinacione m se u donacione m (4 ) sanctissim i regi s Ste phan i prim i regi s hungaroru m predict o monasteri o secun

PAGE 91

81 q ( 1 u m iusta m e t approliatan i regn i consuetudinem soluer e recusarent ('ontumaci a e t inolxalienci a obstinati e t e x ho c predictu s Wyllerniu s abbas totusipi e eiusden i loc i con(5 ) ventu s magna m i n iuribu s eoru m percip(erent ) diminuci onen q e t detrimentum (Tu n igit-u r iur a ecclesi e ipsoru m (lefender e e t tuer i velin t e t intendan t salubrit-e r de o pro piciant e tot o su o nis u c t conamin e si(cut ) ei s necessari o ineumbit e t qui a a d ho c legend a (G ) sanctissim i regi s e t auctentica e t approhat a ]>e r sanctissimo s romano s ponti fice s si t suprem e necessaria ; ide o jiarticula m illai n i n qu a continetu r constituci o e t ordinaei o d e deciini s monasteri i predict i i n dict a prouinci a e t comitat u Synii(7)giens i exi stentibus a d cercioiv m c t firmiore m tuicione m deciinaru m eiusde m monasterii liuniil i cu m instanci a supplicauit v t rescrib i facerenms nostro(]u e sigill o auctentie o connnuniri Cuiu s — ]>retitulat e legend e auctentic e e t approbate a c i n nostr o conseruatori o (8 ) cliligente r retent e teno r tali s est : Pos t obitu m uer o etc — — No s igitn r etc — — feri a sext a jivoxim a ant e dominica m rami s palmaru m ann o do min i M CCC quinquagesiino 3. STRIGONIENSIS. Nicolau s prepositu s e t Capitulu m ecclesi e Strigoni ensi s omnibu s Christ i fidelibu s presentibu s e t futuri s uoti cia m preseuciui n babituri s salute m i n domin o sempiternam A d vniuersorun i noticia m tenor e presenciu m volumu s pcrucnire quo d discretu s iuueni s etc feri a quart a proxim a pos t dominica m dudic a ann o domin i millesLm o trecentesim o (]iiinquagesinio (7 ) Pos t obitu m ver o patri s Stephanu s adlm c ado lessccn s (adolosseens 3. ) fauor e prineipui n e t plebi s i n patri s soliu m laudabilite r prouectu s arden(8)eior i anim a (sic ) cepi t veritati s jiropagato r existere qu i (quia 2 3. ) quanivi s adolesscenci e (adolossccncie 3. ) anni s floreret, no n tame n co r i n ore se d o s i n cord e babebat scriptu rariu n diuinarum quibu s adprim e flagrabat, no n immemo r l i

PAGE 92

82q iudiciu m e t (9 ) iusticia m i n oculi s proponebat iuxt a illu d Salamonis : audien s sapien s dissciplina m sapiencio r erit e t intelligen s gubernacul a possidebit T n omnibu s itaqu e mandati s de o (dei 2 3. ) fideli s dispensato r existens apu d se (10 ) eepi t meditari qualite r subiectu m sib i populu m vniu s de i cultu i manciparet Se d qui a perpendeba t absqu e vicinaru m geneiu m confederacion e (consideracione 3. ) fier i minim e posse pace m eu m exteraru m prouinciaru m popu li s fidelite r (11 ) instituta m roborauit v t e o securiu s quo d i n ment e tractabat i n nouell a plantacion e ebristianitati s expleret Se d aduersariu s toeiu s bonitati s inuidi e plenu s e t malici e dyabulus v t sanctu m cbrist i (12 ) tyroni s pro positu m disturbaret intostin n (T)ntr a eu m bell a commouit quonia m ciu s instinct u pleb s gcntili s cliristian c lidc i iug o coll a submitter e rcnucns cu m principibu s sui s a domini o ipsiu s s e (om 2. ) subtrahcM v (13 ) molbebatu r (sic) Cepe run t eni m vrbe s eiu s (om 2. ) desolari predi a vastari possessione s depredari seru i (seruos 2. ) eeder e (sic ) e t v t eeter a silea m ips i insultari Cumqu e declinar e d e vi a su a peruers a nollent ne c furo r eoru m (14 ) saciaretur du x ips e confiden s d e etern a virtute a d superanda m hos tiu m rabiem multitudin e exercitu s su i su b vexill o de o dilect i pontificy s Martin i sanctiqu e martiri s Georg y proces sit Illi s fort e diebu s (15 ) vrbe m qu e wlg o AVespre m (qu e W nun c wlgo 3. ) nuncupatu r obsederant bo c a d con uici a eiu s commouentes seilice t v t (om 2. ) vb i ducali s aecessu s conuersaci o babebatur ib i consederent qu o faci lio r ingressu s a d ali a predi a (presidia 2. ) occu(16)pand a inueniretur Ips e ver o (om 2. ) diuin a preeunt e elemenci a aduersu s eo s consurrexit e t bi c i n fide ill i ver o tame n (tantum 2 3. ) ir i armi s confidentes vtrinqu e decertaue runt Tande m bostibu s victi s e t e x part e cesy s e t (17 ) e x part e capti s e t alligati s du x victo r cu m sui s victori e clon a reportauit Quapropte r d e jiossessionibu s eoru m ta m i n agri s qua m i n villi s sapiente r dywdicauit no n sicu t quonda m Sau l qu i deuiot o aga g (18 ) reg e amaleo h d e

PAGE 93

83q spoly s eiu s doinin o prohibent e melior a elegerat Se d quo nian i pannoni a beat i poutificy s Martin i natiuitat c gloriatur cuiu s etia m patrocinantibu s meriti s vi r christ o fidelis \ t ia m dictun i (19 ) cs t d c liostibu s victoria m reportauerat nichi l e x rebu s eorun i a d opu s su i reseruans init o cun i theophili s consilio iuxt a fundun i sanct i presulis i n foc o qu i sace r mon s dicitiir vb i sanctu s Martinu s (20 ) du m adlm c i n pannoni a degeret oracioni s sib i locui n assigna ucrat su b tytul o ipsiu s monasteriu m coustruer e cepit ])osscssL()iiibu s e t reditilius cunctisqu e sufficiency s ditauit c t ipsiu s sutfragio domitoru m (leciinacionibu s (21 ) simil e feci t episcopys constituen s e x onmibu s (eoru m add 2 e x eoru m omnibus 3. ) facultatibu s ta m strict e decima s dari v t s i cu i dece m libero s liaber e contingere t (contigerit 2. ) decima m prole m sanct i Martin i cenobi o daret C ) E X SERMONIBU S D E S STEPHAN O REG E FR PELBART I D E TEMESWAR 1 Nascitu r intere a filiu s dict o princip i — quei n beatu s Adalbertu s episcopu s Stergoni i baptizauit ipsumqu e Stephanu m secundu m reualationc m nimcupauit Serm 70 2 Contr a liim c Clirist i milite m insurrexerun t nobi le s d e Symigi o e t d e Zal a prouincy s ciu n infinit a multitu dine — — Quibu s debellati s du x vieto r d e eoru m pos sessionibu s e t agri s dotaui t moiiasteriu m Saiict i Martini i n loc o qu i dicitu r sace r mons ub i Sanctu s Martinu s ora tioni s locui n sib i elegera t du m i n paimoni a degebat ibid 3 Sicqu e factu m es t pos t debellatione m Atthon qu i i n Ny r morabatur quo d infr a septenniu m gen s liun garor.u m fidem suscepi t catholicam Era t eni m du x Ste plianu s corpor e paruu s anim o magnu s audax bellicosus prudens e t christu m colens Sermo 76.* ) ) Hunnorum i d es t ungarioru m re x nomin e Stephanus sta tur a pusillus cord e magnus Cliron S Aegidi i i n Brunswig Leibnitz SS rer Brunsv T III p 579

PAGE 94

84 q 4 Han c potestatc m habui t beatu s Stephanu s rex qu i nemin i peruers o parcebat etia m palatin o ve l magni fico vnd e quenda m palatiniun propte r iniustu m iudiciu m excoriar i fecerat Senno 77 5 Pos t lio c regnui u hungari e i n decc m partc s diui dens e t i n illi s episcopatu s dece m instituens Stergonicn scn i ecclesia m nietropoli m omniu m prefecit (]iiil)ii s dennin i episcopatibu s alio s duo s rc x Ladislau s sanctu s vn a cu m fratr e su o Geys a superaddidit Ser I 6 Astricii m abbatem (]ue m i n ccclesi a colocens i pontifice m statnerat ann o quart o pos t obitiii n patri s san ctu s re x Poma m destinauit u t e[)iscopatu s predicto s pon tifc x 1'omaiui s auctoritat c su a immiret a c v t ipsu m iuxt a diuina m reuolatione m rcgi a insignirc t corona Pap a cunct a prou t fucran t postulat a coiicessit cruce m iusupe r ferenda m ant e rege m i n signun i apostolatu s misit — — ltaqu e i])s e Astricn s cun i gaudi o a d propri a rediit Und e ann o doniin i niillesim o priin o Stephanu s du x i n ciuitat e Albens i letantibu s cuncti s coronatu s est Ser I Deind e ([uart o pos t oUitu m [latri s ann o Astricu m presule m colocensen i ([u i ali o noinin e Anastasiu s nonii nabatur a d apostolicui n (lestinandu m deputauit v t s e regi a coron a insignir e dignarctur Sci 1 II 7 Keatu s Ste])hauvi s zcl o dc i succeusu s volui t cliri stu m vindicar e d c saracenis tcrra m sancta m occupantibus ; im o votui n fcccra t ii v i n ilicnisalc m contr a (dirist i nomi ni s inimicos v t uh i roseu s sangui s doniin i dcs u cffusu s es t i n rcdeintionc m liostram ib i ctfundcvetu r c t suus Sc d tun c votu m ipsun i e x certi s causi s adimpler e nc(]uiuit se d redemi t editicand o monastcibu n quo d cs t situ m supr a Waradinu m i n honor c bcat i Stcphan i .prothomartiris poste a ver o domin o concedente cun i socer o su o Henric o impe rator e iui t llierosoliniam a c pe r forte s manu s hiuigaroru m prostrat i fuerun t saraceni quo d viden s imperato r spoli a eoru m quaequ e nobili a eide m eoneessit ips e ver o omni a i n (liuinu m erogaui t bonorem na m Hierosolymi s mona

PAGE 95

85q clioru m cenobiun i cdibcauit predii s e t vinei s a d ([iiotidic i nu m victni n sufiicicntibu s dotauit ind e vcnicn s (Vmstan tinopolim ib i (|u()(]u c ccclcsia m magna m crcxit dcmun i dcclinan s Romain ub i su b titul o b Stcplian i protbomar tyri s bospital e constnixit lumgari s limin a apostoloru m visi tantibus vb i duodccin i canonico s instituit cu m victualiu m abundantia ind c tandc m glorios c redii t a d propria pe r domino s e t barone s almanico s honorific c associatus Ser I (S Rc x nostc r Stcplianu s oninibu s iustitian i impcn dit Xa m eo s qu i scxagint a viro s Bcsscoriu n veniente s a d audicndu m verbu m dc i cm n mult o aur o c t argcnto spo liarunt suspend i iussi t i n diuersi s rcgn i continihus Scr II 9 Fili i su i paruuli vidclicc t Ott o c t ali i (pioru m nomin a tacentur di u ant c inortc m regi s decosserunt solu s beatu s du x Emericu s remanscrat quen i credeba t pos t s c rcgnatumm erg a (pic m diuin a scpcsepiu s conspexera t mis tcria ; spirit u (juoqu e propbeti e eundc m plcnu m cognouc rat proptere a nmltu m afficiebatu r a d eum Se d domin o (lisponcnt e cs t factnin u t oct o anni s ant c patri s obitu m migrarc t i n celum priu s glori a coronandu s i n celis quan i temporal i bonorandii s coron a i n terris d e ciiiu s transit u re x ips e pbirimu m contristatu s cxtiterat sc d trigesim a di e pos t illiu s obitun i tristiti a fui t conunutat a i n gauclimn dm n beatu s du x varii s ccpi t choruscar e miraculis Ser I 10 Tande m doinin o reuelant e dic m su i obitu s piu s ips e re x precognouit acccrsitis(]u c episcopi s c t primi s a c nobilibu s hungari e cxhortatu s co s v t i n fid e fix i starent a c v t iustitia m omnibu s ministrarcnt Kama(]ii e su i tran situ s pe r rcgnm n vclociu s diffusa ccpcnm t nobile s c t ignohilc s cleric i c t vulg i a d illm n conflucre ips e vcr o corpor c domin i nostr i Jcs u s c numicns i n di e assumptio ni s virgini s Maric qua m i n patrona m assumpserat eleua ti s i n cclm n manibus tcstamentalite r ho c regnu m eiden i coinmcndauit Tandei n (liutiu s oran s bcatim i dc o rcddidi t spiritmn ( ) ([uantu s luctu s onmiu m baronm n c t nobilium niaxim c autc m paupermn 0 tun c audire s fletu s vsqu e

PAGE 96

86q a d sider a mor e vngaric o extollentes Ipsuni(|u e (lepioratui n lionoritic e sepelierun t i n eceiesi a l>eat e virgini s Albe quan i ips e viuen s construxerat Ser I Appropinquant e extrem a die congregati s baronibu s e t nol)ilibiis 5 long o sernion e eos de m i n fide eatholic a adhortand o roborauit c t ei s valedi cens s e e t regnu m i n manibu s glorios e virgini s testamen talite r legauit sicqu e i n di e assumptioni s virgini s gloriose ann o domin i millesim o tricesim o quart o beata m de o ved didi t animam Serm II 11 Pos t quadragint a quinqu e anno s cepi t miraculi s choruscare e x lio c arguun t aliqui (]uo d illi s quadragint a quinqu e anni s fueri t i n purgatorio e x qu o 1101 1 fuerun t faet a miracul a pe r ipsu m vsqu e tunc se d lioriu n opini o 1101 1 es t valida qui a dici t beatu s Gregorius quo d multo rui n corpor a venerantu r i n terris quorn m anim e sun t i n penis E t si e existen s i n purgatorio (jiiandoqu e faci t mira cula 5 sicu t exemplifica t beatu s (Jregorius Ser I Elapsi s XL Y anni s beatu s re x Ladislau s volui t sanctu m rege m cathalog o sanctoru m ascrib i facere Cumqu e adesse t domin i pap e iegatus lapide m desupe r tumbai n regi s positu m nulli s modi s leuar e valuerunt reuelatu m aute m fui t cuida m mo nach o e t cuida m sanctimoniali 5 quo d lapi s ide o leuar i no n possit qui a re x Salomo n i n captiuitat e regi s Laclisla i deti neretur qu o libertat i restituto lapi s quas i sin e ponder e leiiatu s est Ser I 12 Aperiente s tumba m — anulu s i n clexter a regi s positu s noi i es t repertus — Quenda m monachu m re x increpaui t v t hin c discederet qu i rubor e perfusu s disces sit e t du m i n clior o residere t tristis (juida m lintheame n inuolutu m dedi t eide m dicens : accipe — d e qu a r e alia s e t su o tempor e reuela qu i accipien s inuolutu m lintheame n proceden s retr o altar e explicauit e t inueni t dextera m san ct i regis cuii i anul o integram qu a vis a gaudi o repletu s iteru m complicuit e t cu m gratiaru m action e a d monaste riu m suuii i Zenthiogl i vocatu m cu m omn i veneration e portauit e t tande m su o tempor e sanct o reg i Ladislao quoc l

PAGE 97

87 q sib i angelu s dexterai n sanct i regi s dedisset reuelauit (ju i eonuocati s episcopi s festun i dextr e Stephan i regi s eele brandui n instituit quo d mod o consuetud o no n colit se d tame n pi a deuotion e i n ciuitat e Albanens i positam oli m misericordi e operibu s pleiia m omni s populu s veneratuv D ) PAR S LEGENDAE E T LAUDE S S STEPHAN I REGI S E BREVIARI O STRIGONIENS I ANN I 1515 A D DIE M 20 AUGUSTI Lectio 1 Omn e datun i optimu m e t oimi e donu m perfectu m desursun r es t deseenden s a patr e luminum Huiu s patri s datu m optimu m e t donun r perfeetu m i n omne s larg e prouenien s (qui a irullu m spernit se d onme s lronriire s vurl t saluo s fieri e t a d agnitione m veritati s venire ) e t a d huirgaro s usque (juo s christianorun r tlagellu m quondan r eonsta t fuisse ditfusu m est Quo d (jualite r e t quand o fac tu m sit stil i offici o memori e eommendar e congruu m du ximus 2 E a siquide m tempestat e qu a gen s prefat a de i eeclesia m depopulabatur era t i n e a prirrcep s quidan r quar tu s a b illo qu i ingressioni s lumgarorm n i n pannonian i du x primu s fuit nomin e geysa seueru s (]uide m e t eru deli s velut i potentialite r ageir s i n suos nriserieor s auten r e t liberali s i n alienos e t jirecipu e i n elrristianos 3 Rit u paganism i lice t adlru c quide m obuolutus tame n appropiiKpiant e spirituali s fulgor e clrarisnratis cu m omnibu s circumquaqu e positarun r prouinciaru m viciui s d e pac e cepi t attent e tractare u t ia m i n ill o posse t agnosci cuiu s filius desiderare t fieri; secmrdu m dictu m saluatori s nostr i (lieenti s i n euangelio : beat i pacifici quonia m filii de i vocaburrtur 4 Statui t insupe r preceptu m cuncti s cliristiani s duea tu m suu m intrar e volentibu s Irospitalitati s e t securitati s gratia m exhiberi ; clerici s e t nronaclri s potestate m conces si t presentia m sua m adeundi ; quibu s voluntariu m libente r

PAGE 98

88q auditu m prebens ; orthodox e fide i seme n peetori s i n hort o satu m delectahatu r germe n emittere 5 Qui d plura ? ades t tempu s celitu s dispositum : oredidi t ips e cu m familiarihu s suis e t haptizatu s est ; onme s dition i su e suhdito s s e pollicen s christian o nomin i maneipaturum Cumqu e nimiu m esse t sollicitu s d e rehel lihu s domandis c t ritibu s sacrilegi s destruendis e t epis copatihu s secundu m estimatione m sua m a d profectu m sanct e ecclesi e statuendis mirahil i vision e noet u consolatu s eu m dominus feci t astai u sih i iuucncn i dclcctahilc m aspcctu 6 Qu i dixi t ci : pa x til) i christ i clectc ; inbe o t e d e sollicitudin e tu a for e securum ; no n tih i eoncessu m es t quo d meditaris qui a manu s polluta s luunan o sanguin e gestas I) e t e filiu s naseituru s cgrcdictur cu i he c onmi a disponend a diuin e prouidenti c coiisili o commeiidabi t domi lius Hi e eri t unu s e x regihu s eleetis eoroua m vit e seeu lari s eommutaturu s eterna Verumtame n viru m spiritual i legation e tib i transmittendu m honorificabilite r suscipito susceptu m venerabilite r haheto exhortationihu s eiu s no n fictu m cordi s tideli s assensu m prebeto JJV3JNUS. E X ANTIPHONI S E T RESPONSORIIS Ades t festu m veiieraiidmi i Sanct i regi s St-ephan i Ist e sanctu s predicato r Hungaroru m primitu s Mult a laud e celebrandu m Omu i di e seculi Oliristiau e legi s lato r Factu s es t diuiiiitus ; Gaudeau t qu i suu t herede s Pr o hini s tradeu s hi s hin a Pe r hun c fact i domini Duplicat o precio E t sanctoru m coherede s Meruerun t fieri Ye l pr o quinqu e dan s bi s quin a Reportand a domino

PAGE 99

-Taii L cui n celo s asceiulisse t Nostr a salu s Bominus Atqu o sui s trausmisisso t Pou a sauot i spiritus ; Roplouoruu t parto s muml i Duodon i proceres Sominauto s vorbu m de i A d saluando s homines (Taudoba t erg o patron o Su o quoqu o regio E t grate s pr o tant o don o Rofoiadia t Domino Rostaba t pannonioriir n Plob s sin o consilio Claus a tonobri s orrorn m I n muml i naufragio (Tent i tame n deuiaut i Po r morti s illocobras E t procacito r amant i Cocitati s tonebras : Ide o differebatu r Saluti s proconin m U t pos t mora s assequatu r Maiu s bonoficium Or o namqu o docto r qiiant o Datu r ill i serior Don o do i missu s tant o Yoni t oxcollentior Yald e feli x o s dicend a A cuncti s pannonia Erump e nun c letabund a I u de i preconia 81 ) Qu i tib i no n preceptoro m D o pleb e discipulum So d rego m predicatore m Misi f o t apostolum Nan i u t Athil a su b reg e Huugaroru m populu s Tyrraiinicu s lat a leg e Souii t i n crodulos ; Si r su b Steplian o regilanf o Yorfitu r crudelitas Qu o (igur a frausmutant o Formatu r crodulitas Dudn m iiamqu e dosolata m Dominu s bungariam Penitusqu e nuil i data m Predicantu m peruiam Pe r hun c sanctu m euocaui t A d baptism i gratiam Cu m sui s h(? reditau.i t Dan s (adonur i patriam Geis e namqu e duc i sanct o Sanctu s pue r nascitur Qu i diuin a matri s ventr e Grati a perfunditur \ A Stephan o premonstrant e Qu i pos t Christu m passu s est Satb quar n nasceretu r ant e Stephanu s vocatu s est Lst e de o s e deuoui t A b adolescentia Nilqu e lubricu m cognoui t Ipsiu s lnfantia 1 2

PAGE 100

90q Sei l cuii L iiiucntuti s nuda s Sanctu s ])ri]iiui n posuit Atqu e iaii L virili s eta s I n e o inualuit ; E x tun c factu s es t faniosu s Eximii s laudibus I n belli s victoriosu s Pnulen s e t fortissiiiius Su b nuiiulani s arnii s de i Mile s era t strenuus Nai n i n boni s era t e i Affectu s precipuus I u diuini s studiosu s Yi r fui t operibus ; Form a quide m speciosus Magi s tame n uioribus Cord e de o creden s erat Quo d monstraba t opere Omnibu s sufticieba t Ips e solu s munere Re x era f e t predicato r Uupl a dan s stijiendia Und e corpor e percejito r Graudere t e t anima Yi r beatu s pardu m nemp e For t a d caula s ouium E t leone m a d presep e Boui s ferocissiinuni Na m mini s precibu s doni s Terre t mulce t incitat Prauo s mite s vanos boui g Clirist i quo s deificat vS i ])leb s ist a suscepisse t Aliu m discipulum Forsita n e i misisse t D(m s quemda m alium Se d rebelli s gen s e t fortis Oen s grandi s audaci e Pe r (n'usd( k m viru m sorti s Fui t dand a gratie Magnu s Sampso n a d domandu m Hi c leoneji i mittitur A d liungari s prodicandu m Re x forti s (digitui' E x leoni s fauc e melli s Fauii s gratu s nascitur E x hungar i ore dulci s JJe o lau s exprimitur Paupere s don o iuuaba t Nun c pecuniario Nun c lio s eaiangelizaba t Saluti s alloquio Sa])iente r dispensar e Nora t domi m IJomini, E t niensnraa u erogar e Pr o tmnpor e tritici Inte r ceter a laudand a Yirtuti s insigaria Patienti e miraud a Fni t ill i gratia E t monstra t quo d depilata Pauperuu L proteruia Eiu s barba du m collat a Sun t lii s beneficia

PAGE 101

91q E t ill e tuiK fui t letu s Dar( k de o gratias Pr o (|u o digjru s os t iniiKiitii s Pat i coiituinolias Nobili s stiip o ro x saiictu s Se d tid e iiobilioi* i Cliaritat o roboratu s E t spo i no K innnejnoi' Postquai u cursiu n consuniinani t j Preson s spernon s sociiluni j Jes u Cbrist o coniniondaui t j Gloriosu m spiritum Offerun t quon i a d supenr a Angeloru m agmiua Rognatur a i n etern a Boatorun i patria Reg e sib i pr o sublat o Pi i moreii t huugari Se d colleg a pr o collat o Ciue s gauden t celici Mund i rege s moriend o Regn o finem faciunt Qu i u t sib i celsitud o Regn i detu r pereunt ; Se d hi c sanctu s terminand o Terrena m poteiitiam Sunisi t regiiu m inclioand o Sempiterna m gloriam Scandi t sanctu s alt a cel i Stephanu s palatia E parenti s sort e prim i Suhlatu s occidua Hun c exalta t i u excels o Celesti s militia E t colleg a pr o suscept o De o reddi t cantica Regia urh s Alh a gaud e Tant o dign a prineip e Pocorat a quide m laud e R e simu l e t nomine ; E o quo d ta m precios i Corpori s egregiu m Possidei' 0 nmruist i Eoli x fact a precium 0 conditi o mirand a E t feli x pe r omni a Cu m a regn o fi t a d regn a Transitu s perpetua ; (bi m boni s continuantu r Terreni s celestia E MISSAL I QUINQUEECCLESIENS I ANN I 1499 Cord e voc e ment e pur a Solven s De o laudi s iura Idoloru m spret a cur a Laetar e Pannonia D e superni s illustrata Yerh o vita e satiata Cruci s Christ i ia m fer s grat a Liben s testimonia

PAGE 102

92q Erg o po r que m tib i dat-u r Salu s coelu m reseratur Via vita e demoustratu r E t ite r iustitiae ; Hun c extolla s dign a laude Huiu s festu m colen s gaude E t gaudent i ia m applaud e Cantic o laetitiae Hi c es t tteisa e duci s natus Vision e praesignatus Ant e ortu m es t vocatu s Stophanu s a Stephauo Credi t patei e t miratur Pari t mate r e t laetatur Infan s crescen s exaltatu r U t cedru s i n Libano Na m u t pue r adolevit Mo x virtutu m doni s crevit Coelo s aman s im a sprevit Haeren s De i filio Huiu s carni s tect a vel o Mens intent a sempe r coel o Arde t tot a De i zel o Insta t evangelio Pe r huii c Christu s praedicatur Turh a creden s baptizat-ur Fide s Christ i dilatatu r Ii l tot a Panuonia Hi c a d insta r Salamoni s Strui t ternpl a dita t donis Orna t gemmi s e t coroni s Cruce s e t altaria A d regendu m luie r praelato s Viro s poni t literatos Justo s fido s e f probato s A d robu r fidelium Si c taleiituii L sib i datu m De o redden s diiplicatum Al ) aeterii o praeparatu m Sib i scandi t soliuni.* ) Ub i Ohrist o sociatus E t a Christ o subliniatus Regna t sempe r coroiiatu s Il i supern a patria Hun c devot i veneremu r Hun c e x cord e deprecemu r Il t pe r ipsu m sublevemu r A d coeloru m atria E ) EXCERPT A E X VIT A S ADALBERT I MARTYRIS Anno 083. 20-a Julii Yeronae e})iscopus consccratur. „Arehimnnclrit a Alogimtiim s gravi s liom o Willigisu s Adal berto cu i Deu s iuterior i grati a beneclixi t venerabil e cajiut ole o unxi t e t i n presenti a Imjieratori s a d sacerdoti s alti tucline m provexit, ) Ho s versu s lauda t Steplianu s d e Werbewc z Trip P I tit XI

PAGE 103

93 q A. 98i). Rummn projiciscitur. „Hae c (Theopliaui a Ottoni s II vidua qua e festuii i Natali s Donrin i Roma e age bat ) tun c rd) i sanctu m viru m adess e cognovi t Adalbertu m nominatissimu m episcopun K e t Jerosolima m ])ro])ei'ar e audi vit ela m a d s e voeat ; oran.squ e u t jir o anim a seniori s oraret massa m obtuli t argent i ingentem Aeeipieii s vi r De i oiru s argenti su o itiner i au t neeessitat i ni l providet omni a seeutur a lioct e pauperibu s expendit. Pertz S8 TY ]) 601 K t v a d S Ronitaeiui n monaeliile m veston p aecepit. ibicl A. !W4. Rruijum rcrcrtitur. „l\>s t po])ulu s terra e e[)iseO])u m revoeat — amborum I\i[)a e e t abbati s imjieri o jiarens fraet o su o libit u flen s episcojju s a d suu m episeo patu m redit ]>r o euiu s regimin e virgam j>r o euiu s j)ignor e annulum dant e Apostolie o aeeepit/ ib p 602 ,1. i)05. Ilungarox adit, Romumque itcruto projicisci^o\„Cogitan s episeopus (pio d ne e sib i ne e illi s eassu s labo r protiiisset anima e ver o sua e tali s stati o obesset papat i su o ait : Scia s eertum au t ub i eg o su m venies au t anipliu s m e nimijua m videbis — — Xo n taeendum ([uoc l iuxt a positi s Ibigariis nun e nuneio s suo s misi.t lum e s e i[)su m obtulit ; (juibu s e t a b error e su o paru m mutati s umbra m ehristianitati s impressit Erg o divinu s liero s ascen cli t equos dulee m Roma m revisit e t quas i pos t mari s pericul a quass a navis oeeupa t optatu m portiun Hi c seere to s nionasteri i sinus eara m requie m intrat. ib p 603 A. 000. Rursus ad scdcm suam Rragensem remittitur. ,/lgitu r purpnr a natu s Ott o re x tertiu s caus a seancleiid i culme n imperii u t mo s es t a Magn o Karol o regu m Eran eorum mult o eomitat u Roinan i intravit — Pap a Orego riu s Cesare m beiiedixit : pojiulu s kyri e eleiso n eelsa voc e eaiiunt : aseendi t imetu s eu m eoron a imperi i Imperato r Augustus — Ros t liae c taet a es t Synoclus : zel o iuri s tac tu s Moguntinu s areliiepiseopu s antiqua m eantilena m cantat episeopu m sanctmi i a quiet e monasteri i ac l relieto s grege s abstraher e parat Assensi t pap a Gregorius e t seme l susoe

PAGE 104

94 q ptiii n inqmn e no n poss o (limitter e grege m Seriptin-arnn i voe e testatnr Siv e vult siv e 1101 1 vul t vi r De i eat seden te s episcop i iiKpiiunt alite r vineuli s anatliemiei s neotiiuus A t ill e seeretu m peten s a d Papa m ait : — — Mitig a aerum na m nieam s i audiun t ovi i s (|iia m elam o voeem viv o e t morio r evu n eis : s i 11011 ; licenti a tu a Apostolic c bone vada m a d eos (|u i ncsciun t nomc n Domini extcra s et inculta s gentes Ac(|uicvi t libens voluntat i liomini s Dc i ])ap a (fi'cgorius u t cra t sati s bomis (]uantu m pcrmisi t vag a iiLventus Rcli(jui t lnonasterium — Igitu r cu m pucr o impcrator c alpiu m nnbil a ti'anans caus a orationi s dairo nia m pedeste r ]>etit — Rarisiu s (|iio([U c pedeste r vcmit ub i sanctu s o t [iretiosissimu s inarty r Areo]>agit a Dionysiu s lus o sanguiiK 1 corpoii 1 rc(|iii(\scit — Iiui c ca])u t inclinan s a d Moriacu m nionacliorun ) ingen s co(mobiui n a\ul o curs u volat — Uin c a d imperatorei n redit — Erg o quc m su o labor i adiutore m Deu s jiraeparavit dueen i Eolanoram De i servoru m patre m .Holeziavui n reru m dubbi s petit Cuiu s auxili o nuncio s suo s misera t ac l insoleiitemnxore m (eccle sia m Eragenseni) — Qu i (iiuncii ) cu m redeunt quale m episcopu s amavit plena m eontumelii s legatione m referunt Accipien s ill e libellu m repudi i — diriipisti iiKjuit Deu s vincul a niea. ib p 60 3 — 606 A 996 llthna legatio ciu* ad Ihuujuros pro papate suo dhuittendo. „Miserat Iii s diebu s a d Ungroru m seniore m niagnum innn o a d uxore m eius (jiia e totu m regnu m vir i man u tenuit e t qua o erau t vir i ips a regebat qu a duc e era t christ-ianita s eoepta se t iiiiniseebatu r cu m paganismo pollut a religio e t eoepi t deterio r ess e barbarism o lanqui du s e t tepidu s cliristianisnuis Ac l ([ua m tiui c pervenien te s illu c nimcios i n liac c verb a epistola m misit : Papate m meum s i neeessita s postula t e t usu s tene ; s i non propte r Deu m a d m e mitt e eum Ips i ver o cla m charta m ali a mente ali a sentenci a misit : S i potes inquit cu m bon a licenti a bene ; s i non ve l fug a fugien s tempt a venir e a d eum qu i t e desideri o concupisei t Adalliertum. 4 ib p (507

PAGE 105

9 5 A. 0!Jb\ AscheiJcus clcricus Adalhcrtf ct archiepiscopus. „Astericu s (cocle x memlvr Konigswartensis : Aschcricus. vicl e .Bielowsk y Monum Pol I p 205. ) eiu s clericu s contr a sanctu m virun i arguend o increpand o eu m mult a inutili a tVirihund o anim o loqueretur ultr a limite m rationi s jiroterv a contentionc ; progressus quas i que m ampliu s vider c nolle t magn a cu m amaritudin c reliquit Arrept o autei n itiner e tot a di c ipsc 1 cu m soci o liomin e su o equitans errar e eoe pit u t cun i via m hau d alite r atqu e manu m sua m sih i notam invenir e no n posset e x poen a eognoseeret qua m grav e peccatu m eu m episcojx ) coutendciid o {^crpetrasset Porr o a d vcvspcra m cass o labor c reversu s i n urbem quo d ir a dictant c c x luunan a infirmitat e dcliquissct jioeniter e cora m De o tot o eord e cocpit." ih p 603 Passio sancti Adidpcrti. I Sanctu s Adalpcrtu s prirni s Sclauoru m natalihu s Slauumih e jjatr c c t Adilhur e matr e editus prahtic q uirtut i theoricqqu e dcsudan s ascendend o succrescit done e puhed o ui x du m cqiiscojial e i n Prag a eonscendi t culmen Sedi s (juoqru ; su e gcclesia m pastoral i regiinine u t dignu m erat quinqu e aimoru m pc r eurricul a rcgens intr a seme t ipsun i ta m gloriante r ses e i n popul o haher i detcstando a c d e ha c glori a exu i ambiens Roma m pedetempti m aggressu s est ultr a mar e eoncupisccMi s exu lari se d a b apostolie o retardatu s cvst Incolaru m aute m ciulatio spe m sua m ahess e condolens Willigisu m magan tiense m archiepiscopu m pr o redit u pat-ri s su i hiterpella hant ut i auctoritatc 1 su a cu m revocaret 2 Suscept a enimuer o ha o cpistol a vi r domin o ple nu s uoluntat i suorui n remeand o satisfeoit Paulispe r ii i aduent u su o eo s deinuleens item(]ii e eode m ann o pauci s secui n sumpti s Roma m regredien s Johaun e pap a eonsen tiente i n monasteri o S Bonifaei i monaehic o induitu r Iia hitu Trihu s tantu m mod o aiini s eu m hi s moratu s fratri bus Otton c igitu r terti o imperatorc 1 urbi s Roman e excels a meni a ingrediente inib i sanctu m uiru m inuenicns u t a d Saxonia m exirct multiplicite r e t humilite r exoratu s est

PAGE 106

9 6 Ucsavi s petitione m hau d renuens uoluntate m sua m im ])leuit — 3 Saxonic a tellur e i n brcu i recedens i n Polaniai n regionc m cursu m direxit c t a d mcstrf. locm n diuertens coenobiu m ib i construxi b monacbosqu e quamplurc s con gregans Aschrinnnqne abbate m co s a d regendm n consti tuit qu i poste a archicpiscopits a d Sohottin conseeratu s est ; i n qu o loc o aliquantispc r moratu s est Pos t be c uidelice t sumpt o bacul o pauci s s c comitantibu s latcnte r quas i fuga m molien s Prnz e s c intuli t rcgioni Urb i quo([u e Cholinu m appropinquan s venera t i n quoddai n lioimi s ciuitat i pro pinquun q sati s ucimstun n i n <|u o crat planicie s iocmnda codcmqu c vigili a cra t S (Jcorgi i martiri s c4c E codicM 1 rpi i assorvatu r i n rogi a bibliotlinca Alouachii sig naf o n 18,897 cdidi t August Biclowskv Mouuni Polonia c historica Lwow 1864 TOIM T p 153 154 IV EpistolaSiilYestr i II PP a d Steplianu m regem Silveste r episcopu s servu s scvvoru m de i Stephan o duc i Hungaroru m salutc m e t apostolica m bcncdictionem Legat i nobilitati s tuac inprimi s vcr o carissimu s confrato r nostc r Astvicu s vcnerahili s coloccnsi s iqiiscopus tant o maior i co r nostru m lactiti a adfeoerunt a c minor i officiu m suu m labor e confcccnmt qucn/to diuhiitus praemoniti eupidissimo animo illontm adrcntam, de ignota nohis gente praestolabamur. Fuii.v lcgatio, quar codesti praeventa nuncio^ atque (nujelico poiractata ministrrio, prius dri conchisa rst drcreto, quam a nohis audita fuissrt. Yrrr non rofrntis, nequr currentis, sed seeundum apostofurn misrrrntis rst dri, qui testr Danirte mutat trmpora rt artatrs, transfert recjna et constituit, rrrclat profunda rt ahscondita, rt norit in trnrhris ronstituta: quia tux cum ro esf
PAGE 107

9 7 de o patri e t clomin o nostr o Jes n Christo qu i temporibu s nostri s inveni t sib i David filiui n Geyzae homine m secun (lu m co r suum e t luc e irradiatu m celesti suscitavi t illu m pascer e Israe l jmeru m suum electa m gente m Yngarorum Deind e laudamu s pietate m sublimitati s tua e i n deum e t roverontiai n erg a sede m apostolicam cu i diviii a patient e miserieordia null o meritoru m nostroru m suffimgi o praesi (lemus 7 )o n rcro largitatem Uhcralitatis, qua heato Petro apostoloruiu principi., rcgnuni ac genton, cuius dux cs, cunctaque tua ac tc/nct ipsuni pcr cosdcm legatos ct litcras perpetuum obtidisti, digno praeconio commcndamus. Ho c eni m fact o egre gi o apert e testatu s es e t rever a tale m t e merit o ess e demonstrasti quale m u t no s t e declarar e dignaremur stu dios e expetivisti Se d parcimus Nequ e eni m necess e est u t que m to t e t tali a praeclar a pr o Cbrist o gest a facinor a voc e public a cbimant quemqu e deu s ips e commendat ampliu s commendemus Quar e glorios e fiii cunct a a nobis e t sed e apostolic a expostubita diadema nomenqu e regium Strigoniense m metropolim e t reli(juo s episcopatus d e omni potenti s de i a c beatoru m Petr i e t Paul i apostoloru m eiu s auctoritate pracmoncntc ct ita iuhcntc codcm omnipotcnte deo cu m apostolic a e t nostr a benediction e libente r concessimus eoncedimus e t impertimur Kegnu m quoqu e a munificenti a tu a S Petr o oblatum tequ e una a c gente m e t natione m Vngarica m praesente m e t futuram su b protectione m san cta e romana e ecclesia e acceptantes prudentia e tuae here dibus a c legitimi s successoribu s tui s habendum tenendum regendum gubernandum a c possidendu m reddimu s e t con ferimus Qui quidem heredcs ac succcssorcs tui quicunquc posteaqimm per optimates legitime e/ecti fuerint, teneantur similiter nohis et successorihns nostris per se rel per legatos suos dehitam ohedwntiam, ac rexerentiam exhihere, seque sanctae romanae ecclesiae^ quae suhiectos non hahet ut serros, sed ut filios xuscipit unircrsos, suhditos cssc ostcndcre, atquc in catholica fidc, (Jhristiquc domhu ac sa/ratoris nostri rcligionc firmiter pcrsercrarc ccutdemquc promorcrc. E t qui a nobilita s tu a apo 1 0

PAGE 108

98q stoloru m glorian i aeiuulando apostolicui n nuums (Tiristu m praedicando eiusqu e fide m propagando gerer e noi i es t dedignata nostrasqu e a c sacerdoti i vice s suppler e studuit atqu e apostoloru m principe m pra e ceteri s singularite r liono rare : idcirc o e t no s singular i insupe r privilegi o excellen tia m tuam tuorumqu e meritoru m intuitu herede s a c suc cessore s tuo s legitimos qui sicut (lictum est clectf atquc a sccle apostolica approhati fucrinf nun c e t perpetui s futuri s temporibu s condecorar e cupientes u t postqua m t u e t ill i corona qua m mittimus rit e iuxt a fornmla m legati s tui s tradita m coronatus ve l coronat i extiteritis cruce m ant e s e apostolatu s insigne gestar e facer o possi s a c valeas atqii e ill i possin t valeantque ; e t seciindu m quo d divin a grati a te e t illo s docuerit ecclesia s regu i tu i praesente s e t fiitu ras nostr a a c suceessoru m nostroru m vic e disjxmere a c ordinar e apostolic a auctoritat e similite r eoncessiimis volu mus e t rogamus ; sicut i i n alii s litteris qua s i n comnmn i a d te optimatcsqu e regn i e t eunetu m fidele m populiim pe r nuntiu m nostrum (juen i a d t c dirigimus dcfcrcndi s pleniu s bae c omni a expUoat a continentur Oramu s onmi potente m deum qu i tc dc utcro luatris tuac rocanit nominc tuo ad regnum ct coronam, quiquc diadcma, quod duci polonorum confectum pcr nos fucraf tihi dandum mandarif augea t increment a frugu m iustitia e suae novella s planta s regn i tu i ror e sua e henedictioni s perfunda t largiter regnumqu e tuu m tibi tequ e regn o serve t incolumem a b hostibu s visibilibu s e t invisibilibu s protegat a e pos t terren i regn i molestias i n coelest i regn o coron a adorne t aeterna Dat a lioma e VI ka b april Indiction e decim a tertia

PAGE 109

99 q V Prlvilegiuii i S Stephan i regis anu i lOOl 1 (Chrismon ) i n nomin e domin i de i summi Ste thnus x ) supern a prouident e elementi a ungrorum 2 ) k rex Credimu s e t uer e scimus 2 s i Joei s diuin o eultu i maneipati s potestate s atqu e Jionore s adaginentaueiiinus, 3 ) i d no n solu m Jaud e Iiumau a predicaudum ueru m diuiu a mereed e reinime 3 randum Qu o eire a omniun i sancta e de i aeccle sia e lideliu m n<>str()runu|u e presentiu m atqu e tiituroru m soller s comperia t intentio quo d no s intei'uentu consilio e t eonseiis u doniin i 4 anastasi i abbati s d e monasteri o sanet i Martin i i n mont e supr a pannonian i sito a b genitor e nostr o incepto quo d no s pe r de i subsidiu m ol ) anima e nostra e reme 5 diu m pr o stabilitat e regn i nosti' i a d tine m per (luximus tale m eoneessinm s libcMlatei n qualen i detine t monasteiMu m sanet i benedict i i n mont e eassino qui a propte r G oratione s saneta s (Vatru m eiusde m monasteri i consiliant e domin o anastasi o prescript o abba-t o e t iugite r acliuuant e eonfortat i e t Janreat i sumus Singular e namqu e suffragiu m 7 quo d pe r merit a beat i Martin i i n puerici a me a expertu s su m memoria e posteru m trader e euraui Ingruent e namqu e belloru m tempestate qua 4 ) inte r tlieotonicos 5 ) e t 8 ungaro s sediti o maxim a excreuerat precipuequ e eu m ciuili s bell i ruin a urgerer uolent e comitat u quoda m nomine 6 ) sumigiense 7 ) patri a m e sed e repelle 9 re (]ui d fJuetuant i anim o consili i darem quaqu e 9 Stepliajius 2 o 4 5 2 ) Uiiguroi-iim 3 4 5 3 ) aclaugm 3 4 5 4 ) que 4 quia 5 5 ) tlieutonicos 3 tJieotJion 4 G ) nomin e om 3 4 7 ) Sumyg 2 Symig* 5

PAGE 110

(10 0 me 1 ) uerterem tant a taetu s uerecmulia ; astantibu s (luei bu s uidebce t poznano, 2 ) cuutio, 3 ) orzio domin o quoqu c 10 doniinic o arcliiepiscop o uotui n uou i sanct o Har tin o quo d s i d e bostibu s interioribu s e t cxterioribu s eiu s meriti s uicto r existerem supranominat i comitatu s deci matione m 11 d e omnibu s uegociis prcdiis tcrris uineis sege tibus uectigalibus uinumquc 4 ) hospitu m quo d i n predii s eoru m excresceret n e pai-rochian o episcop o pertiner e uide retnr se d 12 magi s abbat i einsde m nioiiasteri i su b testinioni o prelatorun i ducum mnltornnKju e comitim p absqu c ull a mor a subiugarem Dumqu e pos t cogitatun i nictori a potirer 13 quo d anim o reuolueran i operi s efficati a com pler e studui necdu m eni m cpiscopatu s e t abbatia e prete r ipsu m locu m i n regn o ungaric o sit q crant Quo d s i uo s 14 fideles licui t mili i qu o uolu i loc o episcopatu s e t abbatia s statuere a n no n licui t cuipia m loc o quo d uolu i u t facerem ? E t n e adliu c aecclesia 5 ) sanct i Miclia 15 belis G ) uacu a ess e uideretur ue l episcopu s parrochianu s iniuria s querimoniasu e i n collection e deci mationi s pateretur e i curte m quc / uocatu r Gourtou 7 ) cu m 16 liommibus 8 ) eicle m pertinentibu s tradidi Quo d s i ips e contr a me a statut a qui d iniqu e ager e ue l adqui rer e uoluerit ant e deun i iudicen i uiuoru m e t mortuoru m i n 17 di e iudici i se contender e inecu m sciat Adhu c aute m subiungen s dico : Sit* ) idipsm n monasteriu m a b onm i inquietudin e semotum habeantqu e monach i 18 pos t transitu m su i cuiusqu e abbati s aliu m abba te m securite r eligendi et 9 ) a quocunqu e uelin t episcop o bpart e add 4 2 ) paznano 5 3 ) ciincio 2 concio 3 4 contio 5 4 ) uinoque 4 5 5 ) n e eccl S Mich adhnc o j Micha elis 2 3 4 5 j Curtoii 2 Corthou 3 4 5 8 ) omnibu s 3. 9 ) et om 4 ) autem add 4 5

PAGE 111

(10 1 coiLsecrand i eum sit(|u e illi s licitu m ordine s aceipere 1 ) quoui s loco 19 e t a quocimqu e episcopo Ant e nemme m uer o abbatu m capell a inecdat nis i ant e patre m eiusde m mona sterii propte r reuerentia m e t sanctitate m ipsiu s Joci i)iore 20 (|u e episcop i i n sandaliis 2 ) missa m celebret Precij)imu s itaqu e su b tcstification e saluatori s domin i nostr i Iln i clirist i u t nullu s arcl)ic|)isco|)ns cpiscopus, 3 ) dux marchio comcs 21 -iiicecomes sc u aliqui s hom o magnu s siii c par uu s d e ia m fat o monasteri o s e intromittcr c i n mancipiis terris uineis deeimationibus 22 piseationibus ripis placitis sin e concession e abbati s eiusde m monasteri i audeat Quo d (ju i feeeri t eom pona t centun i libra s aur i optimi Lnediu m camera e nostr g 23 ac 4 ) mediun i prefat o monasterio suisqu e rec toribus maledictionisqu e ])c k rpetua e umcul o eternalite r feri atur Quo d ut 5 ) ueriu s ere(latlu han e pagina m man u propri a 24 roborante s sigillar i iussinius Sigiiii m domin i Stefani 6 ) inclit i regis Dominieu s arcliiepiseopu s uicecan cerarius 7 ) fecit 25 Aim o (lomiiiiea e incaniationi s Ml I indiction e XV ann o stephan i priin i regi s iingrorum 8 ) secundo lio c priailegiui n scriptm n e t traditu m est Hae ) sun t nomina ta e uill g i n dedicatio 26 n e aecclesi § a b archiepiscop o sebastiano e t a comit e Ceba : Piseatore s Fizeg, I 0 ) Baluuanis, 1 A ) Temirdi, 1 2 ) Chimudi Wisetclia 1 3 ) Vuosian Murin Curtov Wag Ter ti a par s 9 recipero 5 2 ) samlalis 2 3 5 3 ) ep s arcliie p 4 4 j et 5 5 ) meliu s e t verius 3 4 6 ) Stepliaii i ceteri sicu t etia m infr a liuea 25 7 ) caucellarius 3 4 5 8 J uugaronim 3 5 hee 2 4 5 hec 3 1 0 ) Fyzeg 2 5 Fuseg 3 4 n ) Bolouaiius 4 Bolouauis 5 Galoua tus 3 1 2 j Temurdi 2 5 Temenli 3 4 l: i )Wisecc a 4 Wisect a 5

PAGE 112

(10 2 27 tributi A ) d e poson 2 ) i n onmibu s rebus siu e presentibus siu e futuiis. 3 ) VI I> e iiistitutloii e iuoriiii i a d Eiuericuu i ducem Incipit prologusC) Cvu n cuiiet a de i liut u condita suaqu e euidentissim a preoi-dinacion e disposita ta m i n amplitudin e eeli qua m i n isti s ajitissiinis 5 ) tenarn m cli matibu s racion e intelligam, u ) a c funditn s sencia m vigcr e atqu e subsistere cumqu e affati m univers a luiiu s vit e uti litat i (lignitaticju e graci a dc i conccssa scilicc t regna coii svdatus ducatus comitatus pontificatus eetei'as(ju e digni tate s 5 parti m divini s prccepti s at(ju e institutis parti m legibus, 7 ) parti m iuridicalibus, 8 ) parti m civilibus a c nol)i lioru m etate 9 ) provectoru m consiliis svasionibu s regi defend i divid i coadunar i videam : e t cu m omne s ordine s ubiqu e terrarum cu i us c un q u e siii t d ignitatis uoi i solun i satellitibus amicis servi s preeipere consiliari 1 0 ) se d ecia m filii s jir o eert o sciam ; tim e ne c mepiget 1 1 ) fil i amabilis sime lia c \it a comit e tib i document a precepta consili a svasionis 1 2 ) ponere, 1 3 ) quibu s tu e vit e more s tibiqu e subiectoru m exornes quand o quidem 1 4 ) summ a conce dent e potenci a pos t m e regnabis t e aute m studios e adlii liit a audiencia j)atri s precept a iuxt a divin e sapienci e sva sui n condece t observare dicenti s pe r o s Salamonis: 1 5 ) b trib om 3 4 5 2 ) posai r 3 3 ) „i n oni n — fiituris. dcxs i n 3 4 5 pr o quibu s hae c liaben t pos t vocabulu m W a g : „Tribut a aute m qua e a sanct o reg e stephan o ecclesi e sanct i Martin i sun t donat a he c sunt : terci a par s d e poso n (posan). 4 ) I n noniin e dn i ili u xt i incipi t decretun i S Stephan i regis K 5 ) aniplissiniis S G ) intelli gentia e funditus S 7 j legalibus K 8 ) siv e iurisdictionibus S qu e ad d S 1 0 )siv e coiisulei' e svadere n )ni e n e pigeat 1 2 ) svasiones 3 )parare qiiandoque 1 5 ) Salomonis ( c o n s t a n t e r. ) S

PAGE 113

( 10 3 aud i fil i m i disciplina m patri s tui, l ) c t n c (limitta s lege m matri s tue u t multiplicentm* 2 ) ann i vit c tue e x ha e erg o sentenci a animadverter c potcris s i e a qu c patern a pietat e tib i precipi o eontempseris quo d absit (juo d ia m ampliu s amicu s de i e t hominu m no n eris aud i ver o inobediencia m prevarieatoru m preeepti casun i e t precipicium Ada m qui de m que m dominu s conditor toeiusqu e ereatur e plasma tor a d sua m formavi t siinilitudincm eumqu e universali s feei t hcrcdc m dignitatis vinculu m fregi t preeeptorum sta timqu e dignitatu m sublimitate m perdidit a c mansione m paradisi. 3 ) antiquu s (juoqiu 1 populu s a de o eleetu s vel 4 ) dilcctus (jui a ligamin a mandatoru m de i digiti s condilata 5 ) disieeit idcirc o diversi s interii t modis parte m quide m terr a deglutivit parte m quoqueexterminato r mortiticavit e t par s inviee m sevite r fecit. 7 ) Filiu s ([uoqu c Salamoni s ahii eien s vei-h a paeifica 8 ) patris 9 ) ideire o mult a mai a passu s es t i n regn o e t a d ultimu m eieetus 1 0 ) est ho e tib i n e aeeida t obed i fili mi, 1 ) pue r e s diviciaru m vernula plu rimarum 1 2 ) accola fotu s edueatusqu e i n delicii s cunctis tociu s expedieionu m lahoris atqu e diversaru m genciu m incursioni s cxpcrs i n quibu s cg o ia m fcr e mea m totam 1 3 ) coiigruitatem. 1 4 ) ia m tcmpu s adcst i n qu o tih i no n sempe r pulvinu m mollicic 1 ) qu e t e hebete m e t delicatu m red dant adhibcnd c sunt (juo d es t dissipaei o virtutum e t vieioru m fonicntum atqu e contcmci o mortuorum H ) man datorum se d interdu m vi m et 1 7 ) aspcrita s tribuend a es t qu e tua m intelligentia m a d e a qii e precipi o reddant atten tam hi s it a perfeetis 1 8 ) redbamii s a d propositum Explib patri s tu i cliscipl 2 ) tibi add S 3 ) sublimitate m a c mans parad perdidit S 4 ) et h ) digiti s de i coudita 6 ) partemque 7 ) s e interfecit 8 ) pacific a verba S ) a c snperbi a elatu s minatu s es t po pul o percussione s Ifamea e pr o mast-igiis K S patris add K 1 0 )de iectus S (omiss o est. ) l l )mili i S 1 2 ) pulvinaris 1 3 ) tota m meam 1 4 )contriv i etatem 1 5 ) pulvina r mollitiei 1 G )omittit 1 7 )vii n et om S 1 8 ) praefatis

PAGE 114

10 4 cit x ) prolojus. Incipit capitularc I d c observand a catliolic a fide. II d e contemnend o (sie ) ecolesiastic o statn III d e impediend o (sic ) honor e pontifieum I\ r d e honor e prin eipu m e t militum V d e observacion e iudici i e t paciencie VI d e tencion e hospitu m e t nutrimento VII d e magni tudin e consilii VIII d e excusacion e (sie ) filiorum IX d e observacion e oracionis X d e pietat e e t miserieordia cete ris(]u e virtutibus Explieiunt capitula. incipit lihcr. C I 1 )c obscrcanda catholica Jidc. Quonia m a d rega li s dignitati s ordine m 1101 1 oporte t nis i fidele s e t catholic a fid e imbuto s accedere ; idcirc o sanct e fidei i n nostri s man datis primu m damu s locum i n jirimi s pivcipio consilior 2 ) svade o fil i carissime s i regale m cu])i s lionestar c coronam 3 ) u t fidem apostolicai n e t catliolicam 4 ) tal i (liligenci a e t custodi a conserves u t onmihu s tilv i a de o sulnecti s exem pli s (sic), ; 1 ) cuncthpi c ecclcsiastic i fili i merit o t e veru m christian e professioni s nominen t virum sin e qu a pr o cert o scias christianu s no n diceris ve l ecclesi e filiiis. ((u i eni m falso 6 ) creduut ve l fidem honis 7 ) 1101 1 implen t e t ornan t operibus qui a (ide s sin e oper e moritur ne c lii c honcst e regnan t ne c ctcrn o rcgn o ve l eoron a participant. s ) s i ver o retinen s scutu m fidei 9 ) habea s ecia m galca m salutis hi s quidc m armamentis contr a visihilc s c t invisibilcs l 0 ) legi tim c dcccrtarc 1 A ) potcri s inimicos na m ut 1 2 ) ai t aposto lus : ncm o coronahitur Jiis i qu i legitim e ccrtaverit. 1 3 ) U t patre m doui n omnipoteuten i factoreij i toc/iu s facture e t unigenitu m eiu s filium (lominu m nostru m Jesu m ChrLstu m l 4 ) d e Mari a virgin e angel o nunciante 1 5 ) natum ac 1 6 ) pr o l ) sequonti a usqu e Oap I desun t i n 8 a ) coiisulo 3 ) curiam ) catliol o t apost 5 ) excinplju n praebeas 8 exemples K ) false 8 7 ) fid i n boiiis 8 ) participantur 9 ) 8 i ver o statu m retine s fidei liabe s etia m galea s salutis l 0 ) invis et visih u )dimicare 1 2 )ut om 8 1 3 )fide s erg o d e qu a loquo r hae c est add 8 u )om 8 1 5 )aniLun ciante 1 6 )et

PAGE 115

10 5 tociu s lmmcU l ) i n cnici s patibul o passum c t spiritu m sanctun p qu i ] x t proplu-tas 2 ) c t cvangelista s c t aposto los s ) locutu s cst miaii i dcitatc m ])crfcctam indissolubilem incontaininata m c\ss e finnite r credas e t sin e onm i ambi guitat e teneas lie c cst fides catholica (pia m sicu t Anas thasiu s (sic ) dixit, 4 ) nis i qui s tidclite r firmitcr(]ue credide rit salvu s ess e no n jxjtcrit s i qui 5 ) aliquand o infr a tua m invcnics 0 ) poteneiani (pio d ahsit (]u i han c collacione m sanct e trinitati s divider e ve l minuer e siv e auger e conan tur lio s i])s0 s scia s ccrte 7 ) hcrcsiarch e servos e t no n sanct e ecclesi e fiilios. tale s vcr o ne e nutrias ne c defendas ne 8 ) ecia m inimicu s dc i videaris liuiusmod i cni m vir i sanct e fidei filios oninin o reddun t morbidos ) e t ista m novella m sanct e eeelesi e ])lebe m miserabilite r dcstruunt. 1 ) lio c n e fiat ])rineipalite r cura C. II I)c contc))uic/ulo [ ) ccclcsiastico stata. I n regal i (piidcn i palaci o ])os t fidcni ccclcsi a secundu m tene t locuin a capit e nostr o seiliee t Clirist o priniitu s 1 2 ) seminata deind e pe r eiu s membra utpote l s ) apostolos sancto s et 1 4 ) patre s transplantata e t firmitus 1 5 ) edificata atqu e pe r totu m orbe m diffusa e t quamvi s sempe r nova m habea t prolem i n cete ris 1 6 ) tanie n loci s qnas i antiqu a Iiabetur hic 1 7 ) aute m fili carissim e i n nostr a nionarchi a adhu c quas i iuveni s e t no vell a predicatur atqu e idcirc o caucioribu s evidencioribus qu e egc t custodibus n e bonm n quo d divin a clemenci a pe r sua m immensa m misericordiain 1 3 ) nobi s conccssi t imme ritis pe r tua m desidian q e t pigricia m et 1 9 ) negligencia m (lestruatur e t annichiletur na m qu i minui t au t feda t S ecclesi e dignitatem ill e Christ i corpu s mutilar e nititur ips e eni m dominu s dixi t Petro que m custode m magistrmn l ) salute add 8 2 ) apostolos 3 ) oin 8 4 ) dicit 5 ) oin 8 G ) inveiiiaiitur 7 ) esse 8 ) t u etian i videari s inimicu s e t ultor 9 ) nior bosos 1 0 )a c etian i dissipabunt ad 8 n ) continendo 1 2 ) prius 1 3 ) uti que u ) sanctosqu e patr 1 5 ) firmiter 1( 5 )certis 1 7 ) liaec 1 8 ) clementiam 1 9 ) atque 1 5

PAGE 116

(10 6 qu e eide m posui t sanct e ecclesie : t u e s Petrus e t supe r han c petran p edificab o ecclesia m meam seipsu m quide m nominavit 1 ) petram no n lignea m neque 2 ) lapidcan g supe r se 3 ) dixit scilicet 4 ) populu m acquisicionis et 5 ) gente m electau p dominicum 6 ) gregem fid e doctum baptismat e lotun p cbrismat e unctum ; sancta m appella t supe r s e edi fieatam. 7 ) s i quis 8 ) liuiu s ecclesi e sancte 9 ) membr a ve l parvulo s scandalizat iuxt a evangeliu m dignu m es t pre ceptum, 1 0 ) u t suspendatu r mol a asinari a collo 1 1 ) eiu s e t demergatu r i n profundu m maris idest : deiiciatur 1 2 ) d e potestat e dignitatis, 1 3 ) e t manea t extr a ecclesia m iustorum i n ill a mundial i miseria sicu t ethnicu s e t puhlicanus a c pe r bo c fili m i florenti 1 4 ) studi o debe s invigilar e i n sanct a ecclesi a d e di e i n diem 1 5 ) — pociu s augmentu m accipiat 1 6 ) qua m detriinentu m paciatur ind c quidc m imprimi s rege s august i dicebantur qui a augeban t ecclesiam hec 1 7 ) o t t u facias u t e t tu a coron a laudahilior e t vit a hcatio r e t prolixio r habeatur C III l)e impmdendo honove pontifieum. Reguni 1 8 ) soliu m orna t ord o pontificum 1 9 ) — pe r bo c i n regal i di gnitat e tercii 2 0 ) possiden t locum potifice s carissim e fili sin t tibf : : ) seniores illo s it a custodia s sicu t oculoru m pupillas s i illoru m beiievolentia m habebis 2 1 ) nemine m adversarioru m timebis illi s quide m t e observantibu s eri s securus i n omnibu s illoru m precaci o commeiidabi t t e omnipotent i deo illo s cum 2 2 ) deu s humani 2 3 ) generi s fecit 2 4 ) custo des fecitqu e deus 2 5 ) speculatore s animaru m a c tociu s ecclesiastic e dignitatis atqu e divin i sacrament i composi b lioiiLiiiabat j vol : 5 ) edificata m occlesiam add S 4 ) sed 6 ) om S t 5 ) diviiiam 7 ) ecclesia m dixi t e t appellat add S 8 ) infeli x add S 9 ) s eccles 1 0 ) iuxt a evangeli i precept dignii s est n ) ii t rnola susp asin i n collo 1 2 ) eiiciatur i y ) potestati s dignitate u ) ferventi 1 5 )u t addi t S 1( i ) capia t augm 7 )hoc S 1 8 ) regium Iv S 1 9 )ac add K S 2 0 )tertium S ) siu t tihi nm S 2 )liabes 2 2 )euim 2 3 ) divini 2 4 ) constituit 2 5 )om S

PAGE 117

( 10 7 tore s e t datores sin e eni m illo 2 ) ne c constituuntu r reges ne c principatus. 3 ) pe r illoru m interventu m delict a delentu r liominnm s i illo s perfect e amas t e ipsu m sin e dubi o sanas tmnmju e vegnu m honorific e gubernas i n manu s eni m illoru m posit a es t potesta s ligand i no s i n peccati s c t a peeoati s solvendi testamentii m eni m sem piternu m statui t deu s illis 4 ) eos(|ii e segregavi t a b liomi nibus e t su i nomini s atcpi c san(4itati s feci t participes c t Inunan o cli c interdixi t reprehenclendo s ess e pe r Davi d (leiticu m regem : nolit e tanger c christo s nieos ill e aute m tangi t cliristo s dei
PAGE 118

(10 8 liiori a sempe r retinens, 1 ) quo d onme s homine s uniu s sint 2 ) condieionis e t quo d nihi l elevat nis i humilitas e t quod 3 ) nihi l deiicit nis i sujjerbi a e t invidia s i eris 4 ) — — tun c diceri s rex e t regi s filiu s atcju e amaberi s a euneti s militibus s i iracundus superbus invidu s inpaeifieu s supe r comite s e t prineipe s eervice m erexeris sin e dubi o tbrtitud o militum hebetud o eri t regaliu m dignitatum e t alieni s tra detur 5 ) regnu m tuum ho o timen s eu m regul a virtutu m dirig e vita m comitum u t tu a dileetion e angidati sempe r regn i dignitat i adherean t inottensi u t tuu m regnu m si t semper 0 ) pacificum C V De ohseretfcione iudicii ct pacicncie. Paeienei e e t iudici i observaci o quint a regali s corone 7 ) ornaeio I)avi d re x atqu e ])rophet a dieit : deu s iudieiu m tuu m reg i da et 8 ) alibi : hono r regi s iudieiu m tuum 9 ) diligit d e pa cienei a Paulu s apostolu s ait: t 0 ) pacicntc s estot e a d onmes e t dominu s i n evangelio : i n pacienci a vestr a possidebiti s anima s vestras ho c attende 1 1 ) tili : s i vi s haber e honore m regni, 1 2 ) dilig e iudiciu m s i anima m tua m ])ossider e vis est o paeiens qiiociescunqu e til i earissim e caus a iudicar i digna 1 3 ) a d t e venerit ve i aliqui s capitali s scntenci e reus ; nol i impaciente r portare ve l eu m iurament o firmar e illu m punire quo d instabil e e t fragil e debe t esse qui a stult a vot a frangend a sunt ; ve l ])e r t e ipsu m diiudicare n e tu a regali s dignitas inferiori s negoei i usurpacion e fcdatur, 1 4 ) se d poeiu s huiusmod i negociiu n a d iudice s mitte (juibu s lio c commissu m est qu o illi 1 5 ) secimdu m sua m lio c dc cernant 1 0 ) legem tim e ess e iudex gaud e ver e re x ess e e t nominari rege s ver o paciente s i-egnant impaciente s autem 1 7 ) tyrannisant quand o quide m ali(]uid (]uo d tu e 9 roti)i senip 2 ; sunt b quod om S 4 J pacificus 5 ) tradout B ) pe r omui a si t pacif 7 j est ad d 8 8 ) idem add S J tiiiiin om S l u jloquitur 1 J ja d ho c tend e filimi ''bregn i halier e hon 1 3 )dign a iud 1 4 jusurp inferioru m negotioru m fedetur lf ) ) ipsi U ] ) discernant 1 7 ) vero

PAGE 119

(10 9 conveni t dignitati tib i venerit cun i pacienci a e t lniscri cordi a siv e miserando 1 ) ho c iudica u t tu a coron a lauda bili s si t e t decora C VI I)c tcncionc 2 ) ct nntrimcnto hospitum. I n ho spitilnis 3 ) e t venticiis 4 ) viri s tant a ines t ut-ilitas u t dign e sext o i n loc o regali s dignitatis 5 ) possi t bal)eri ind e eni m i n primis G ) roinaniu n crevi t iniperiu m et 7 ) rege s subli mat i fuerim t e t gloriosi, 8 ) (pio d imdt i nobile s e t sapiente s e x diversi s illo ) eonflueban t ])artibus Rom a ver o usqu e liodi e esse t aneilla nis i Eneade s fecissen t illam 1 0 ) libe ram sicu t eni m e x diversi s partibu s e t provinciis 1 1 ) veniim t liospites it a diversa s lingua s e t eonsvetudines diversaqu e document a e t arm a seciu n ducunt qu e onmi a regia m ornan t e t magnitican t aulam e t perterritan t exte roru m arroganeiam na m imiu s lingu e uniusqu e mori s regnu m imbecill e e t fragil e est proptere a fil i m i iube o tibi, 1 2 ) u t bon a volimtat e illo s nutrias e t honest e teneas u t teeu m libeneiu s degant ([iia m alicub i habitent s i eni m t u destruer e quo d ego 1 3 ) congregavi stuclueris sin e dubi o maxim e tuu m patietur 1 4 ) regnum quo d n e tiat tuu m (]uotidi e aug e regnum u t tn a coron a a b omnibu s lia beatur 1 5 ) — C VII De uuujnitudiuc consiiii I n tribunalibu s re gum consiliu m sib i septinuu n vendica t locum consilio 1 6 ) constituuntu r reges determinantur 1 7 ) regna defenditu r patria compoiumtu r prelia sumitu r victoria propelluntu r inimici appellantu r amici civitatc s construuntiir e t ca str a adversariofu m destruuntur ([uand o ver o consilii s ines t utilitas ? nain 1 8 ) a stulti s e t arrogantibu s a c mediocribus u t mih i videtnr no n valen t compon i viris se d a maioribu s x ) misrrantia 2 ) detrntiono 3 ) hospitalibus 4 ) adventitiis 5 ) i n regal dign loco ( i ) nnd e inprimis. 7 ) romaniqne 8 ) nisi add S b illac 1 0 )ipsa m fecisse t libenim n )partibn s proviiiciarnm 1 2 ) iube o t e fili 1 3 )ego oni S 1 J ) niaximni n detrimentn m tnm n patietn r regnuiii. 1 5 ) an gnst a add S 1 G ) e:ri m add S qiiidem K 1 7 ) gnbernantvir J b iam

PAGE 120

(11 0 e t nielioribu s sapientioribusqu e a c honestissinii s senioribu s exprim i deben t a c poliri idcirc o fil i m i cu m iuvenibu s e t minu s sapientibu s nol i oonsiliari au t ab 1 ) illi s consi liu m ((uerere se d a senatoribus, 2 ) quibu s illu d negociu m propte r etate m e t sapientia m si t aptum na m consili a re gum i n precordii s sapientu m deben t claudi 1101 1 vento sitat e stultoru m propagari s i eni m gradieri s cu m sapientibus sapien s efficieris ; s i versaberis 3 ) cu m stultis sociaberi s illis ftxtente spirit u sanct o pe r Salamonem; 4 ) e t Davi d eanit: 5 ) eu m sanct o sanctu s eris e t cu m vir o innocent e innocen s eris e t cu m elect o electu s eris e t cu m pervers o perverteris a c prete r hoc G ) quidqui d unicuiqu e negocii 7 ) convenia t etati i n bo c s e exerceant ; scilice t iuvene s i n armis senatore s i n eonsiliis onmin o tame n iuvene s no n sun t depellend i a eonsiliis ; quotie s ver o cu m illi s consi liu m inibis etia m s i si t liabile tame n sempe r a d maiore s deferas 8 ) u t onme s actu s tno s norm a sapienci e mensures C VIII De e.vecuciotie filioruiuU) Execuci o maioru m i n regal i dignitat e octavu m posside t locum regal e orna mentu m sc-is 1 0 ) ess e maximu m antecessore s sequ i reges. 1 1 ) e t honesto s imitar i parentes qu i eni m antecessoru m de cret a sperni t patrum ne c divina s procura t leges. 1 2 ) i d eni m eirc o sun t patres 1 3 ) u t nutrian t filios ideoqu e sun t filii u t obedian t parentibus. 1 4 ) qu i patr i su o resisti t ini micu s de i consistit omiie s eni m inobediente s sun t deo 1 5 ) resistentes Spiritu s quide m 1 G ) inobedienci e dispergi t flore s corone iiiobedienci a eni m es t tociu s regn i pestilencra proptere a fil i earissime e(|ict a patri s tui scilice t mei 1 7 ) sempe r tib i sin t promptuosa u t prosperita s tu a ubiqu e ox 2 ) senioribtis j vorsaris 4 ) „qu i cu m sapientibu s gra ditur sapientui u eri t amicus ne c stultoru m eri t similis. add 8 ~j psallit 6 ) a d lio c (|u 7 ) negoti i unicuique differas 9 ) D e excu sation e filioru m Isralud K d e execution e pe r filios 8 1 0 )scito 1 A ) sequ i antecess reges 1 2 j peribit add 8 1 3 )patre s eni m idcirc o sun t patres add 8. 1 1 ) patribus. 1 5 ) de o sunt. 1 6 ) enini 1 7 ) sci] mei om 8

PAGE 121

( 11 1 regalilm s dirigatu r liabenis more s (]uidei n meo s quo s re gal i vide s convenir e dignitat i sin e vincul o tociu s ambi guitati s sequere grav e eni m tib i es t huiu s climati s tener e regnum nis i imitato r eonsvetudini s ant e regnanciu m ex stiteri s regum qui s grecu s regere t latino s greci s moiibus au t qui s latinu s regere t greoos 1 ) latini s moribus. 2 ) ideirc o consvetudinc s sequer e meas u t inte r tuo s habeari s pre eipuus e t ante 3 ) alieno s laudabilis C IX I)e obscrcacionc oracionis Observaci o oracio ui s maxim a aequisici o es t regali s salutis e t ide o nonu m i n nonaria 4 ) regi e dignitati s cani t regnla continu a oraci o es t peccatoru m abluci o vel B ) remissio t u aute m fil i mi quociescunqu e a d templu m de i eurris u t deu m adore s ciin i Salamone 0 ) — regis e t jps e re x sempe r dieas : einitt e domin e sapiencia m d e sed e lnagnitiidini s tue u t mecu m sit e t ineeu m laboret n t seia m qui d acceptu m si t cora m t e onm i tempore e t iterum : domin e pate r e t deu s vit e mee n e derelinqua s m e i n cogitat u tuo 7 ) maligno extol lencia m oculoru m meoru m non 8 ) dederi s mihi e t clesi deriu m malignum 9 ) avert e a me domin e aufe r a m e coneupisceiiciam e t anim o irreverent i e t i n fremitu 1 0 ) n e \ trada s m e -domine han e (]uide m oraeione m anti(pi i ute hantu r orare, 1 ) t u (|u0 (pi e 1 2 ) eade m utere u t deu s ciuiet a viti a a tc ; auferr e dignetur u t invictissimu s re x a cuncti s nomineris dr a eciam u t dcsidia m e t hebetudiiie m a t e depellat e t supplementu m omniu m tib i tribua t virtutum quibu s visibile s e t invisibile s vinca s inimicos u t securu s e t expeditu s a b omn i incursion e adversarioru m eu m omni bu s tib i suhditis 1 3 ) cursu m etati s tu e vit e cu m pac e pos si s finire. h grcco s latini s reger 2 ) nullus add S 3 ) inter 4 ) torvu m e t novaria 5 ) et 6 ) filio add S domino K 7 ) tuo om S 8 ) ne 9 ) meum add S 1 0 ) infrenato ^bha c itaqu e oration e antiqu i uteban tu r iTges 1 2 )hac add S 1 3 ) subiectis

PAGE 122

C X i)e pietate et mixevicordia, ceterisqac rirtutibus. Modu s virtutu m finit 1 ) corona m regum e t i n precepti s ponitu r decimus na m dominu s virtutu m ips e es t re x re gum sicu t sui 2 ) exercitu s celesti s plenitud o i n deni s consisti t choris, 3 ) si c tu e vit e conversaci o i n dece m per sista t mandatis oporte t rege m css e pium misericordem e t ceteri s virtutibu s imbutu m e t ornatum re x eni m im pietat e e t crudelitat e fedatus incassu m sib i nome n vin dica t regis 4 ) qui a tyrannu s es t dicendus o b ho c ergo 5 ) fili 6 ) amabilissim e dulced o cordi s mei spe s futur e sobo lis preco r iubeo u t pe r onmi a e t i n onmibn s pietat e suffultus 7 ) 1101 1 solu m parentcl e e t cognacioni vc l princi pibu s siv e ducibu s siv e vicini s e t incoli s si s propicius veru m ecia m extraneis c t cnncti s a d t e venientihus na m opu s pietati s a d summa m duci t te 8 ) heatitudinem si s mi sericor s omnibu s vi m pacientibus sempe r illu d divinum 9 ) i n tui s precordii s haben s excnqilum : misericordia m vol o e t no n sacrificium pacicn s cst o a d onmcs no n tantu m in 1 0 ) potentes se d ecia m potencia 1 1 ) carentcs si s dcniqu e fortis n e t e prospcrita s nimi s elevet au t adversita s te 1 2 ) deiiciat si s quoqu e humilis u t deu s t e altun i facia t lii c e t i n futuro si s ver o modestu s ut 1 3 ) ultr a modu m nemi ne m punias ve l dampnes si s mitis/ 1 ) u t liunqua m iu stici e resistas. 1 0 ) si s honestus u t numpia m alicu i spon taneun i infera s dedecus. 1 0 ) si s pudicus ut 1 7 ) cuncto s lihidini s fetores sicu t stimulu m morti s evites he c omni a superiu s lihat a rcgale m compoiiun t coronam sin e quibu s nullu s vaiet 1 8 ) hi c regnare ne c a d etcrnu m pertinger e regnum Explici t libe r primus ) ornat 2 ) suus 3 J lioris 4 ) vendica t uome n regis 5 ) ego )mi add S 7 ) fultus 8 ) t e ducit 9 ) domini 1 0 ) in om S n ) potes tate 1 2 ) te om S 1 3 ) et 1 4 ) si s mitis om S e t K 1 5 ) repngnes 6 )u t — dedecn s om K 1 7 ) et 1 8 )vale t nullus

PAGE 123

11 3 YI L Lege s S Stephan l regis A S Stepluiui (lccretum rcgale. Prefatio regalis Decreti. Regnant e diuin a clementi a opu s regali s dignitati s almonia 1 ) katholic e fide i effectum ampliu s a c solidiu s alteriu s dig nitati s operihu s sole t esse E t quonia m unaquequ e gen s proprii s utitur 2 ) legibus idcirc o no s quoqu e de i nut u nos tra m gubernantes 3 ) monarchiam antiquo s e t moderno s imitante s augustos clecretal i meditation e nostr e statuimu s genti, 4 ) quemadmodu m honesta m e t inoffensa m duceren t uitam u t sicu t diuini s legibu s sun t ditati similite r etia m secularibus 5 ) addicti u t quantu m bon i i n hi s diuini s am pliantur tantu m re i i n istis 6 ) multentur. 7 ) qu e aute m decreuimus i n sequentibu s subnotauimu s lineis. 8 ) Capitula huius lihri. I D e stat u reru m ecclesiastica rum. 9 ) II D e potestat c episcoporu m supe r re s ecclesias ticas eorumque 1 0 ) coimementi a cu m laicis III Quale s debean t ess e accusatore s e t teste s clericorum IV Ite m d e eodem. 1 1 ) V D e labor e sacerdotum Y L D e conces sion e regal i propriaru m reruin VII D e retentu 1 2 ) rega liu m rervm.YlIT D e obseruation e dominic i diei. 1 3 ) VIIILIte m alia 1 4 ) X D e obseruation e III I temporum XI D e obser uation e sext g ferig XII D e hi s qu i sin e confession e mo riuntur XIII D e obseruand a cbristianitate XIIII D e homi cidiis. 1 5 ) XV D e bi s qu i sua s uxore s occidunt. 1 6 ) XVI D e euagmation e gladii XVII D e periuris. 1 7 ) XVIII D e liber j alimoni a K T S 8 ) regitur K T j gubernand o S 4 ) med nostr a statuimu s gent i nostrae K 5 ) sint add K T 6 ) his K 7 ) vilitentur S 8 ) lineis om S 9 ) D e stat u ecclesiastico e t vene ration e domii s Dei S D e stat u ecclesiastico K T 1 0 ) e t d e eorum K d e eorundem T "Jomittunt K T S 1 2 )rctento T 1 3 )domi nice K T 1 4 ) D e eode m di e dominical i u t concurran t a d ecclesia m S omitt K T 1 5 ) C XVI d e homicidii s voluntariis S l 6 )sua s occidun t uxores T S qu i occ uxore s eorum K 1 7 ) periuriis S 1 5

PAGE 124

(11 4 tis. ) XVIIIT I) e conuent u ac l ecclesiam e t d e lii s qu i lnurmuran t ve l locuntu r i n ecclesi a Iior a missg. 2 ) XN I) c noi i recipiendi s serui s ve l ancilli s i n accusationc 3 ) c t tcs timoni o supe r domino s suo s ve l dominas NNI I) e his qu i alieni s serui s libertate m querunt XXII I) e hi s qu i libero s i n seruitute m redigunt XXIII I) e hi s (pi i alteriu s milite s sih i tollunt XXIIII I) e hi s (ju i alteriu s sih i Iiospi te s tollunt. 4 ) XXV I)e 5 ) qu i flagellaiitu r su a (]uaerentes XXVI I) e vidui s e t orphanis. 0 ) XXVII I) e rapt u puel larum XXVIII I) e fbrnicationilyus 7 ) cu m ancilli s alterius XXVIIII I) e hi s qu i petiin t sib i ancillas 8 ) i n uxorcs XXX I) e hi s qu i extr a regniu n sua s fiigiun t uxores XXXT I) e furt o miilierum XXXII I) e incendii s mansio num XXXIII I) e strigis XXXTIII D e maleficis NNXV D e inuasion e domoru m ) I I)c statu re)'um ccc/csiasticaruiu. 1 ) Quisqui s fast u superbi e elatu s donm m de i diicit 1 1 ) contcmptihilem e t possessione s de o consecratas at(]u e a d honore m dei su b regi a innmnitatis 1 2 ) defension e constitntas 1 3 ) inlionest e tractauerit ve l infringer e presuuq)serit (jnas i inuaso r e t violato r donui s de i excommunicetur Dece t eni m u t indignatione m ipsiu s domin i regi s sentiat cuiu s heniuo lenti § contemptor e t constitutioni s preuaricato r extitit. 1 4 ) Nichilominu s tame n re x su g concessionis 1 ; 1 ) inmunitate m omnibu s dicioni s sue 1( j ) illesa m conseruar i precipiat Assen su m ver o no n prehea t inprouid e affirmantihus 1101 1 deber e ess e re s dominicas i d es t domin o dominantiun i traditas. 1 7 ) b D e liberis K D e libertat e servorum S 2 ) nial a locuutur T murmurau t lior a missa e ve l loquuutur 8 3 ) ve l testimoiiio K.T 4 ) XXIII I om K e t T. 5 )Iii s e superior e cap.hu c trahitur. 6 ) XXVI om K 7 ) foniicautibus T 8 ) alieuas K T 8 (lesiuuu t capitul a i n T — K coiitinua t cap lib II l u )D e stat u ecclesiastic o e t vene ration e domu s dei 8 n ) dicit K 1 2 )om K 1 3 ) om K 1 4 ) existit K 1 5 ) coiifessionis K 1( 5 )ditiou i (diction i T. ) subiectis K T 1 T ) i d es t — traditas om K

PAGE 125

(5 It a sui.it su b clefension e regis 2 ) suuit i propri y su § here (litatis. 3 ) Magiscjiie 4 ) aduertat qui a quant o deus 5 ) excel lentio r es t liomine tant o prestantio r es t diuin a caus a mor taliu m posscssionc. 0 ) Quanu n (liuinaruin 7 ) lwun i defenso r e t custo s diuinitate 8 ) statiitus diligent i cur a no n solui n ea s scruarc sc d ctia m nmltiplicar c debet magis(|u e illa ) prestantior a qu e diximus (juai n su a defender e oporte t e t augmentare 8 i qui s igitur 1 0 ) insann s inoportunitate 1 1 ) in probitati s suq 1 2 ) rege m a r( k ct o proposit o peruerter e tem ])tauerit nullistju e remedii s nutigar i poss e uisu s fuerit, 1 3 ) obsequii s aliquibu s transitorii s si t necessarius absciiiden du s a b e o proiciendusqu e est iuxt a illu d euangelicum : s i pe s nianu s A r el. 1 4 ) oeulu s tuu s scandaliza t t e amput a vel 1 5 ) eru e evun e t proic e ab s te II De potestate episcoporant super rcs ecclesiasticas^ coruinque ('Oi/renicntia cu/n /aic/s. 1 G ) Volumus 1 7 ) u t episcop i habean t ])otestatcm rc s eccdcsiastica s provider o reger e e t gubernare atqu e clispensare 1 8 ) secmidu m cauonicam 1 9 ) auctoritatem volumu s u t ct 2 0 ) Laic i i n coru m ministeri o obedian t episcopi s ac l regenda s ecclesias vidua s e t orpha no s defensandos e t n t obediente s sint 2 1 ) ac l eoru m chris tianitate m seruandam consentientesqu e sin t comite s e t iudice s presulibu s sui s a d iiistitia s faciendas iuxt a pre cept a legi s diuinq. 2 2 ) E t imllatenu s pe r aliquoru m men dacium 2 3 ) ve l falsu m testimonium ncujue 2 4 ) periuriu m aut 2 5 ) pe r premiui n le x inst a i n alicju o deprauetur 9 siui t OJ H Iv T S 2 ) rcg oiii K 'j licreditat i K itaqu e su b clcf reg sicut i siia c propr hereditat-is S j om K 5 ) dominus T ; ) quocirc a decipitur quisqui s plu s i n propriis qua m i n domini ci s rebu s gloriatur add K T S 7 ) domiuicarum K 8 ) divinitatis K T S bqua e diximus add K T 1 0 ) ergo T n ) iiiportunitate K 1 2 ) improbitatequ e sua K.T S. 1 3 ) licet adcl K.T. 1 4 ) aut.T S. 1 B ) amput a vel.om K T H ; ) eor — laicis om.T 1 7 ) voI om.K.T S 1 8 ) dispo nere K v j eanonum K T S 2 0 ; et om K S. 2 1 ) eis add K S 2 2 ) divimv e legis.K 2 3 ) meiidacia S 2 4 ) per add K S 2 5 ) neque K

PAGE 126

(11 6 III Qualcs dchcant esse testes ct accusatorcs clcricoruni. l ) Teste s aute m e t accusatore s clerieorum 2 ) sin e aliqu a sin t infamia uxore s e t filio s habentes e t omnin o Christu m predicantes IV Item de eodem 3 ) Testimoniu m laie i aduersu s clericum 4 ) nem o recipiat Nem o enim 5 ) clericu m (juem libe t i n public o examinar e presumat nis i i n §cclesia V De labore sacerdotum. Scitot e fratre s cuncti quo d supe r omne s vos G ) labora t sacerdos unusquisqu e eni m vestru m sumn 7 ) fer t labore m proprium ill e ver o e t suu m e t singulorum. 8 ) E t ide o sicu t ill e pr o omnibu s vobis it a e t vo s omne s pr o e o suoru m operum 9 ) laborar e debetis i n tantum u t s i necessita s fueri t anima s vestra s pr o e o ponatis VI De concessione regali propriarum rerum. Decre uimu s nostr a regali 1 0 ) potentia u t unusquisqu e habea t facultate m su a diuidendi tribuend i uxor i filii s filiabus([u e atqu e parentibu s siu e §cclesi§ ne c pos t eius 1 1 ) obitu m qui s ho c destruer e audeat VII De retentu regaUum rerum. Volumu s quidem 1 2 ) u t sicut i ceteri s facultate m dedimu s dominand i suaru m rerum, 1 3 ) it a etia m res milite s seruos e t quidqui d a d nostra m regale m dignitate m pertinet permaner e immo bile, 1 4 ) e t a nemin e qui d ind e rapiatur au t subtrahatur Ne c quisqua m i n lii s predicti s sib i fauore m acquirer e audeat. 1 5 ) VIII De ohseruatione dornhiici 1 G ) diei. S i (jui s igitu r presbyte r ve l come s siu e aliqu a person a fidelis, di e domi 3 ) accusat e t test K T 2 ) clericor om K T 3 ) IV tit om K T fitqu e e duabu s uua 4 ) clerum T clericos K 5 ) etiam K S queml clericum T S ( 5 J nos K 7 ) suu m om lv propr lab f K 8 ) singulos K 9 ) summ o opere T summopere K S 1 0 ) re g-al i nost pot T S n ) eius om T 1 2 ) quide m om K autem T 1 3 ) rer suar K 1 4 ) immobiles K 1 5 ) audea t acqu T 1 6 ) dominice K T S

PAGE 127

(11 7 nic a i n ucneri t qucinlibet laborantem,' ) siue 2 ) eui n bu bus tollatu r sib i bos e t cinibu s a d mauducandu m dctur s i aute m cu m equis tollatu r equus que m dominu s l)Ou e redima t s i uelit e t ide m bo s manducetu r u t dictu m est S i qui s alii s instrumentis tollantu r instrument a e t uesti menta qu e s i uelit 3 ) c.ut e redimat VIIII Itciu aUiulfi) A sacerdotibu s ver o e t comitibu s commendetu r onmibu s uillicis it a u t illorum 5 ) iuss u omne s concurran t di e dominic a a d ecclesiam maiore s a c minores uir i a c mulieres excej)tis G ) qu i igne s custodiunt. 7 ) S i qui s uer o lioi i obseruatioiiis 8 ) remanebi t pc r illoru m negligen tiam vapiilen t a c dopilentur X I)e obsercationc IlIL -or temporum. S i qui s quatuo r temporu m ieiimi a cuncti s cognita carne m manducan s vio lauerit pe r spaciu m uniu s ebdomad e inclusu s ieiunet XI Dc obscruationc Vl-tc fcric. S i qui s i n sext a feri a a b oinn i cbristianitat e obseruat a carne m manducaverit pe r una m ebdomada m luc e inclusu s ieiunet XII De his (pti sinc confcssionc moriuntur. S i qui s ta m perdurat o cord e est quo d absi t a b omn i cbristiano u t noli t confiter i su a facinora secundu m suasu m presbi teri bi c sin e oum i diuin o offici o e t elemosini s iaceat (juemadmodu m infidelis S i aute m parente s e t proxim i neglexerin t voear e presbitero s e t it a subiacet 1 0 ) absqu e confession e morti ; ditetu r orationibus e t consoletu r ele mosinis se d parente s lauent 1 1 ) negligentia m ieiuniis ^ se cundu m arbitriu m jiresbiterorum Qu i ver o subitane a peri clitantu r morte cui n omn i ecclesiastic o sepeliantu r honore na m diuin a iudici a occult a nobi s sun t e t incognita. 1 2 ) j abigatur adcl S j s i vero T S 3 ) cu m add K T S 4 ) omittunt e t adjuiig-un t prior i K T S 5 ) ipsoru m S j illi s add K S 7 ) custodian t T S.obstinatu s reman S. 9 ) S i qui s ta m obsti iiatu s est S. 1 0 ) subiaceat K T Sdbluant K S lugeant T oc cult a e t div iud nobi s sun t incognit a K T S

PAGE 128

(11 8 XIII Dc ohscruanda cluostuiniUitc. S i qui s ohsenuition e eliristianitati s neglecta e t negligenti e stoli((li)tat e elatu s quod 1 ) i n eani 2 ) connniserit iuxt a qualitate m offensio ni s a b episeopo pe r disciplina s eanonu m iiidieetur S i ver o rebellitat e instruetus 3 ) renimeri t sil) i iin{)ositu m C(]ii e sut ferre iteru m eode m iudiei o restringatur e t etia m us(]u e septies tande m super 4 ) omni a s i resisten s o t abuen s in uenitur 5 ) regal i indicio seiliee t defensor i eliristianitati s tradatur XIIII Dc homicidis. G ) S i qui s ir a acceiisus' ) aut 8 ) superbi a elatu s spontanev m eommiseri t homicidium scia t se secundu m nostr i senatu s decretu m centui n e t X datu ru m ])ensa s auri e x quibn s (juiiiquagint a a d fiscu m regi s deferantur alii 9 ) xcvo L parentil)ii s dentur X aute m ar bitri s e t mediatoribu s condoiieutur ips e quide m homieid a secundun i institntione m eanomn n ieinnet Itcm (diad. [{ ) ) S i ((ui s aute m eas u occideri t ([iiem libet 1 1 ) XI I aur i pensa s persoluat e t sieu t canone s nian dan t ieiunet Itcm dc ho/nicidiis scrrorant. 1 2 ) S i alicuiu s seruu s seruu m alterju s oceiderit reddatu r seruu s pr o seruo au t redimatur e t penitentia m quo d dictu m es t agat Itcm a/itfd. [: i ) S i ver o libe r alieuiu s occideri t ser uiini redda t aliu m seriunn ve l preeium 1 4 ) eomponat e t secundui n canone s ieiunet XV Dc Itis qui suas axorcs occidunt. S i qui s comi tum 1 5 ) obduratu s corde neglectusqu e anima, 1 G ) quo d pro cu l si t a cordibu s fidelitate m obseruautium, 1 7 ) uxori s ho micidi o polluetur secundu m decretu m regali s senatus cu m ) quid K T S 2 ) oa K : J ) instiuctus 4 ) s i por K 5 J i n veniotur K S ( i ) liomicidiis S 7 ) accou ira S 8 ) ac Iv T S 9 ) alie Iv T 1 0 )d o liomicidi o casuali S n ) aliquem S 1 2 )liao c i u cetori s dosidorautur 1 3 )doos t titulus lo x ips a coiijuugitu r cui n pri or i d( i liom casuali S u ) protio S ir > ) coucivium K 1 G ) iiogligen s aniniam S 1 7 ) obsorvautilms S

PAGE 129

(11 9 quinquagint a iuuenci s parentil)u s lnulieii s concilietur, 1 ) e t ieiune t secunclui n inandat a eanonum. 2 ) s i aute m mile s vel 3 ) alicuiu s vi r uhertati s eande m cul])a m mchlcrit iuxt a eunde m seuatun i solua t parentilm s X iuucncos ieiunetqu e u t dictu m cst s i wlgari s i n code m crimin c inuenietur cu m quinqu e iuuenci s cognati s reconcilietur, 4 ) e t subdatu r predicti s ieiuniis XVI De Evacjinatione (jladii. 5 ) Y t pa x firm a e t in contaminat a pe r onmi a maneat ta m inte r maiore s natu qua m inte r minores cuiuscunqu e conditioni s sint inter cliximu s onmino u t nullu s a d ledendu m alique m euagine t gladium quo d s i qui s postlia c stimuli s su § audaci § tac tu s temptauerit eode m iuguletu r gladio XVII De periaris ) S i qui s ualentiu m ficl e com maculatus cord e pollutus iurament o confracto' ) periuri o acldictu s inueiiietur perditns 8 ) man u ])eriuriu m luat au t cum 9 ) quiiKpiaginti i iuuenci s manu m redimat S i ver o wlgari s periuru s extiterit man u amputata 1 0 ) pimietur au t XI I iuuenci s redimetui' e t ieiune t u t canone s mandant XVIII De !ibe/'tis. n ) S i qui s misericordi a ductu s proprio s seruo s e t ancilla s lihertat c feriauerit 1 2 ) cui n tes timonio decreuimus u t pos t olaitu m eiu s nem o inuidi a tactu s i n seruitute m eo s audea t reduc.ere S i aute m liber tate m promiserit e t mort c inpedient e no n testificatu s fue rit habea t mulie r illiu s uidu a e t fili i potestate m lian o eande m libertate m testificari c t agapei i faccr e pr o redemp tion e anim g su i marit i qnalitercunqu e velit XVIIII De conucntn ad ecclesiant, et cle liis qui murmurant rel locuntur hora misse. 1 Si qu i a d ecclesia m ve J ) parejitibu s recojiciliotur S 2 ) secim maiul cajiou ieiunet T S 3 ) vel oiu K T S 4 ) concilietur K T S 5 ) dces t i n cete ris titulu m tanie n exliibe t i n pref K ) periuriis S 7 ) cojifractus K T S 8 ) perdita S 9 ) cum om K T S 1 0 ) amputatus K T S n ) d e libeiis K d e libertat e servorum S 1 2 ) dojiaverit S i y ) mis sarum K

PAGE 130

( 12 0 Yiiente s ac l audiendiu n offiehn n c t ibide m lior a solempni tati s missaru m inte r se nmrmurant e t cetero s inquietant 5 exponente s fabula s ociosas e t no n intendente s diuina s lectiones cu m ecclesiastic o nutrimento, ) s i maiore s sunt increpat i cu m dedecor e expellantu r d e ecclesia s i uer o minore s e t wlgares i n atri o ecclesi e pr o tant a temeritat e cora m omnibu s ligentur e t corripiantu r flagellis ac 2 ) cesur a capillorum XX De non recipiendis seruis nel ancillis in accusationem vcl tcstimoniunU) supcr dominos^) rel dominas.Y t gen s huiu s monarchi g a b omn i incurs u e t accusation e seruoru m e t ancillaru m remot a e t quiet a maneat secundu m decre tu m regali s concilii 5 ) penitu s interdictu m est 5 u t nulliu s caus a culp§ 6 ) aliqu a seruili s persona 7 ) contr a domino s ve l domina s i n accusatione m ve l testimoniu m recipiant. 8 ) XXI l)e his qui alicnis scruis libcrtatcm acquirunt. ) S i qui s improuidu s alienu m seriiu m sin e conscienti a se niori s ant e regem ue l maiore s nat u e t dignitat e duxerit u t solut o seruituti s iug o leuitate m libertati s sib i acquirat scia t s e s i diue s es t quinquagint a iuuenco s redditurum e x quibu s qnadragint a debentu r regi 5 X uer o senior i serui s i ver o paupe r e t tenui s XT I iuuencos e x quibu s X r6gi du o senior i serui XXII Dc liis qui libcros iu scruitutem redigunt. Quo nia m igitu r dignu m de o es t e t hominibu s optimmn unum (]uemqu e su g industri a libertati s uit § cursu m ducere se cundu m regal e decretu m statutu m est v t neni o comitu m ve l militu m posthac 1 0 ) libera m persona m seruitut i subder e audeat quo d s i elationi s audaci^ 1 1 ) su § stimulatu s presum : ) incremento lv 2 ) a c capill desun t i n K T S 3 ) i u accu sation e ve l testiniouio T S 4 ) suo s addit T r > ) regali s decr conc K T G ) i n nulliu s causa e culpa K T 7 ) alicpia m servile m perso nam S 8 ) e t test recipiat S 9 ) le x XX I i n ceteri s desideratur 1 0 ) aliquam add K T S n )audacia K S

PAGE 131

12 1 p.serit scia t s e totide m e x propri o compositurum qu e uero l ) compositi o inte r rege m e t comite s dividatu r u t cetera Iteui cle eodem 2 ) Se d s i qui s actenu s i n seruitut e retentus pr o libertat e sui 3 ) tuend a iudiciu m legale 4 ) fa cien s securu s extiterit tantummod o bbertat e fruatur e t ill e a qu o i n seruitut e tenebatur nichi l reddat XXIII De liis qui alienos milites sihi tollunt Volumu s u t unusquisqu e senio r suu m habea t militem ne c aliqui s alte r illu m suadea t antiquu m deserer e seniorem e t a d s e venire ind e eni m litigiu m habe t inicium XXIIII De his, qui hospites cdterius sihi tollunt 5 ) S i qui s hospite m cu m beneuoleiiti a accipit e t nutrimentu m sib i honest e inpendit quamdi u secundu m propositu m liutritur no n desera t suu m nutritorem ne c a d alique m aliu m sua m detcra t hospitalitatem X X V De qui /lcujclhuitur sua qucrcntes. G ) S i cuiu s mile s au t seruu s a d aliu m fugerit e t lii s cuiu s mile s ve l scrvu s fug a lapsu s es t suu m miseri t legatu m a d reducen dos 7 ) eos e t is 8 ) legatu s ibide m a quoqua m percussu s e t tlagellatu s extiteri b (lecernimu s nostroru m primatu m con uentu u t ill e percusso r X solua t iuuencos XXVI Dc viduis ct orphanis. Volumu s quide m u t e t uiclu g e t orphan i sin t nostr g legi s participes tal i tenore u t s i qua ) uidu a cu m filii s filiabusque 1 ) remanserit at qu e nutrir e eo s e t nianer e ciu n illis quamdi u vixeri t promiserit liabea t potestate m a nobi s sib i concessa m bo c faoiendi e t a nemin e iteru m cogatu r i n coniugium s i uero M ) limtat o vot o iterato 1 2 ) nuber e voluerit e t orpba j vero oiiL K 2 J .iungitu r prior i omiss o titul o i n cetoris 3 ) siiti K S 4 ) r(igale S r > ) dees t tot a i n K (lesideratu r titulu s i n T D e recipiendi s liospitibns S 6 ) d e hi s qu i flagellan t su a quereu tes T S 7 )a d reducenduin K T S 8 ) his K T 9 ) quae.'S. 1 0 ) e t filiabus. K T S "Jenim S. 1 2 ) iterum K S 1 6

PAGE 132

(12 2 iio s cleserere cl e rebu s orphanomn i nichi l oinnin o sib i uendicet nis i tantui n sil) i congru a uestimenta Item de ciduis.) S i autei n uiclii a siii e ])ro] e renian serit e t s e innuptai n i n su a viduitat e permaner e pronii serit uoluniu s u t potestate m Iiabea t omniiu n bonorm n suorum e t (piidcpii d ueli t ind e facer e faciat pos t obitun i aute m eiu s eade m bon a a d suo s redean t parente s mariti s i parente s liabet si n autem 2 ) re x si t heres XXVII De Raptu puellaruni. S i (pii s militm n impu dicici a fedatu s puella m alicpia m sin e concession e paren tum sib i i n uxore m rapuerit decreuimus 3 ) puella m pa rentibu s redcli etiams i a b ill o ali(pi a vi s sib i illat a sit e t rapto r X solua t iuuenco s [>r o raptii licc t poste a reconci lietu r parentibn s jmelle S i uer o paupe r qui s ho c wlgari s ager e agreditur compona t ra])tu m V iuuencis. 4 ) XXVIII Dv fornicutoribus cunt (inciUis (dtcrius. V t liher i sua m custodian t lihertatc m incontaminatam uoluniu s illi s |30iier e cautionein. ; 1 ) Quisqui s transgredien s fornicatu r cu m ancill a alterius scia t s e reum G ) criminis e t pr o eocle m crimin e i n primi s decoriari S i vcr o sccund o cu m cade m fornicatu s fueri t iteru m decorietii r a c depiletur s i aute m tercio si t seruu s parite r cun i ancilla au t rcdhnet 7 ) se S i aute m ancill a concepcri t d e e o e t parer e 1101 1 potue rit/ ) se d i n part u moritur, 9 ) compona t eande m cu m ali a ancilla Dc scruorunt fornicationc. U ) ) Servu s (juo(pL e alteriu s 1 ) s i cu m ancill a alteriu s fornicatur (lecorictu r a c depiletnr e t s i ancill a d e c o concepcrit c t i n part u moritur, 1 2 ) coiitiniLcitu r sin e titul o i n T 8 s i aute m uoii K si a auto m no n 8 3 ) doconiiinus 8 ( ) bobus K T 8 h ) n o cun i alii s fornicontu r ancillis add T s i qui s auton i iiuprovidu s lian c cautio no m transgrodions K T 8 u ) oss o add T 8 7 J rodiinat K T 8 8 J potorit 8 < J ) nioriatur K T 8 1 0 ) continuatu r siu o titul o i n K T 8 n ) aliciiius K 8 1 2 ; moriatur K S

PAGE 133

(12 3 .seruu s Yenumdetur a e dimidi a par s preei i senior i aneill e detur alter a par s uer o senior i seru i remaneat XXVIIII Dc his ([ui petunt sihi ancillas j ) iu nxores. V t nem o eorum
PAGE 134

(12 4 XXXIII l)e stricjis S i qu a strig a inuent a fuerit se eundu m iudiciale m lege m ducatur 1 ) a d ecclesiam e t com mendetu r sacerdot i a d ieiunandum fidemqu e docendam. 2 ) pos t ieiuniu m uer o domu m redeat s i secund o i n eode m crimin e inuenietur simili 3 ) ieiuni o subiciatur. 4 ) pos t ieiu niu m uer o i n modu m cruei s i n pector e e t i n fronte atcpi e inte r scapula s ineens a clau e 5 ) ecclesiastic a domu m redeat S i ver o tercio iudicibu s tradatur XXXIII De iiudejicisA) V t creatur a de i a b omn i lesion e malignoruni 7 ) remota e t a null o detrimentu m su i passur a maneat nis i a deo a cpi o et s ) aiigmentatur se cundu m decretu m senatu s statiiimus 9 ) magn i cautione m terroris 1 0 ) uenefici s a c maleficLs n t null a person a male fici o quemqua m liomiim m subnerter e a stat u menti s au t interficer e audeat As t s i qui s ve l qu e postlia c lioc 1 1 ) prc sumpserit tradatu r i n manu s malefici o lesi aii t i n manu s parentu m eius secundu m uell e eorum 1 2 ) diiudicaiidum. l 3 ) s i uer o sortilegi o utente s inuenientur u t faciun t i n cincre aut 1 4 ) lii s similibus a b episcopi s flagelli s eniendcntur XXXV Dc Liuasionc domorumdj Volumu s u t firm a pa x e t unanimita s si t inte r maiore s e t minore s secundu m apostolum : onme s unanime s estotc e t cetera ne c aliqui s aliu m inuader e audeat Nan i s i qui s coniitun i pos t diffi nitionem 1 6 ) huivi s conmmni s concili i ta m contuma x exti terit u t aliu m dom i quera t a d perdendu m eum atqu e su a dissipare; 1 7 ) s i dominu s dom i est e t secu m pugnaiierit ve l interfecerit lua t secundu m lcge m d e euagination e gia di i confecta m S i aute m come s ibide m occubuerit sin c composition e iaceat S i uer o ill e no n superueneri t se d j ducant S j doceudiim K T S j similiter K 4 ) subia ceat K T S j clavi K T S j d e maleficiis veneficii s e t sor tilegiis S 7 ) omuium S malorum T j et om K b ad add S 0 ) timoris T u ) haec K S 1 2 ) eoru m velle K T S 1 3 ) diiudican dus K a d iudicandum S u j et S 1 5 ) e t d e pugii a ibide m secuta add S 1 G ) definitionem S 1 7 ) sua s dissipar e res K T S

PAGE 135

( 12 5 suo s inilite s miserit centu m iuuenci s compona t inuasio ncm. 1 ) s i ucr o mile s qui s curtim 2 ) ve l (lomu m alteriu s militi s inuaserit X iimenci s eompona t invasionem. 3 ) s i uulgari s quida m alteriu s su i simili s mansiuneula s inuase rit V iimenci s solua t incursionem. 4 ) Kvplicit liber primus. 5 ) I De regali dote ud ecclesiam .) Dece m uill g ^ccle sia m edificent qua m duobu s mansi s totideniqu e nianci ]>ii s dotent equ o e t iumento se x bubu s e t cluabu s uac cis XXX 7 ) minuti s bestiis uestiment a ver o e t cooperto ri a re x preuideat [)ivsbiterm n ot libro s episcopi II Dc succcssoribus retjalium bcncjiciorunU ) Consensi mu s igitu r peticion i tociu s senatus u t unusquisqu e pro prioru m simu l e t doiioru m regi s dominetu r du m viuit except o quo d ac l episcopatu m peitine t e t comitatum a c ].">os t eiu s uita m fili i simil i domini o succedant Ne c pr o ullis 9 ) caus a reatu s (letrimentu m bonoru m suorum 1 0 ) pa tiatu r quis nis i consiliatn s morte m regis au t traditione m regn i tuerit ve l i n alia m fugeri t prouinciam tun c uer o bon a illiu s i n regia m uenian t potestatem. 1 [ ) as t s i qui s i n consili o regi e mortis au t traditioni s regn i legalite r inuen tu s fuerit, 1 2 ) ips e uer o eapital i subiacea t sententiq bon a uer o illius filii s innoeentibii s inremot a sint remanentibu s saluis III Dc scruis ct xcruorum occisoribus. 1 3 ) S i alicuiu s seruu s seruu m alteriu s occiderit senio r bomieid g medie tate m seru i compona t senior i interfecti s i potest ; si n j dosun t i n S „s i vor o — inyasionom. j curtem Iv T turrim S j lin c transfer t T „s i ver o ill e — invasionem inva sionem K 5 ) dees t i n K T S e t seqnenti a inngiintn r prioribus j d e aeditication e e t dot e ccclesia e a villi s compositae K T S. 7 ) XX X qnatuor S 8 ) d e domini o propriaru m reru m e t reguli s doni K T ) j iillin s K T 1 0 )sn i Iv T S n )ips e ver o snbiacea t sententiae filiis innocentibn s renmnentibn s salvis add K T S 1 2 ) as t s i — fnerit om ceteri 1 j d o serv o interfect o a b alter o servo K T S

PAGE 136

(12 6 autem, 1 ) peraet a im a quadragesima ; iienimdetu r seruus e t preeim n diuidatur IV Dc lihcrationc ciusdcm 2 ) Seruu m liberari 3 ) liomi cidan q s i senior i placueri t eu m eentu m e t X iimonci s aut 4 ) redimat au t tradat V Dc libcrtatc seruoruntD) S i qui s alieni s serui s libertate m ac(purer e nititur quo d seru i enin t totide m man cipi a soluat e x (juilni s du q parte s regi terci a senior i ser uorum re x aute m e x su a part e tereia m tribua t comiti VI Dc furto scruorumC) S i qui s seruorm n seme l furtu m commiserit redda t furtiim e t compona t nasu m V iuuenci s s i potest ; si n autem, 7 ) abscindatur. s ) S i absciso 9 ) nas o iteru m commiserit furtim q coinponat aure s V iuuen cis s i potest si n autem 1 0 ) abscindantur S i idem 1 1 ) ter ci o fiirtu m commiserit carea t vita VII Dc furto libcroruvi. 1 2 ) S i ([ui s liberoru m furtu m commiserit lia c lege 1 3 ) componcr e decreuimus: 1 1 ) s i semel redima t s e s i potest si n autein, 1 5 ) venundetur S i aute m ide m vemmdatu s furtm n connniserit legilm s seruoru m subiaceat Itcnt dc codcm S i secundo simil i leg i siibiaceat s i ner o terci o dispendi o uit q diiiidicetiir VIII Dc compositionc rcgisN) S i qui s comitu m par te m regi s defraudauerit redda t fraudem e t dupl o componat IX I)c iniusta appcllationc. 1 1 ) S i qni s militu m iudi ciu m a su o comit e rect e iiidieatii m spernens rege m ap 3 non ad(l S 2 ) d e redeniption e liomicida e servi K T S 3 ) liberi K T S 4 ) ant om K T S 5 ) d e vindict a nitentin m ac qnirer e libertate m alieni s servis K T S 6 ) seme l commisso add K T S 7 ) 11011 add S 8 ) seqnitu r titnlus : d e vindict a seme l abs ciss i furis K 9 ) s i qui s fiirtur n feceib t ahscissu s nasu m redimat aure s etc K S i q f abscisu s nasu m commiserit T S 1 ( \ 1101 1 add S n ) idem om S 1 2 ) seme l e t bi s te r commisso add K.S. 1 3 )lian c lege m K 1 4 ) ut add S 1 5 )non add S 1 6 )d e regal i portion e a co mitibu s defraudata K T S 1 7 ) d e spretion e iust i iudici i comitis K

PAGE 137

12 ? pellauerit cupien s comiten i suu m redder e iniustum si t debito r dece m pensaru m aur i su o comiti X I)e violentia comitis.) S i qui s comitu m inuent a aliqu a occasione qui d iniust e milit i abstulerit reddat e t insupe r e x propri o tantum 2 ) XI I)e solutione menda(eii). 3 ) S i qui s aute m militum suu m spontaneu m donu m dicen s sib i u i ablatum menda x extiterit ex 4 ) ho c careat e t insupe r tantunde m soluat XII De iudicio (jladii. 5 ) S i qui s gladi o hominem G ) occiderit eode m gladi o iuguletur XIII De debilitatione membrorum. 7 ) S i qui s aute m gladi o euaginat o aliu m quemlibe t debilitauerit ve l i n oculo ve l i n pede ve l i n manu consimil e dampnu m su i eorpo ri s paciatur XIIII De adulatoribus. 8 ) S i qui s talsu m testiinoniu m ve l adulationi s sermone m contr a aliquo s protulerit tace requ e eo s depreeatu s fuerit u t astuci a diabol i ac l inuice m eo s separet 1 0 ) solua t dua s compositione s fallaci s lingu e pr o reat u mendacii s i un i sol i aclulatu s fuerit priuc tu r lingua XV Ne furis testimo/uum /'ecipudu/'. 1 ) S i qui s illoru m qu i uulg o uduornicli 1 2 ) uocantur furtu m commiserit leg e I 3 ) diiudicetur ; testimoniu m aute m eoru m inte r libero s no n recipiatur. 1 4 ) (Ooter i codice s e t editi o inte r Oapu t Xtll-u m e t XI V ponun t sequentia. ) d e reddition e re i a eoniitibu s iuiust e ablatae K T S 2 ) tautundeni K S 3 ) d e inendaci o spont e don i facti K don i sponte S 4 ) et K S 5 ) d e hi s qu i homiuen i gladi o occiderun t K occidunt T occideiint S ( i J lioinine m gladio K 7 ) gladi o tucta add K T S 8 ) d e hi s qu i mendaci a inte r duo s proferun t comites K T S. n ) s i qui s inte r duo s oomite s mendaci a protulcrit K T 1 0 ) sejiararet S n ) d e furt o udvornicorum K T S 1 2 ) udvarnici K vdornich T Vdworyck S 1 3 ) liberoi'um add K T S 1 4 ) testim aute m eiu s in

PAGE 138

1 & 8 XLYIIT l)e (jlailii rulneratione S i qui s ver o gladi o vulneraveri t aliquem e t vulnerntu s d e eocle m vulner e sanu s e t incolumi s evaseri q homicidi i compositione m vul neri s illato r componat XLIX l)e (jladii eimginatione sine rulnere. S i qui s furor e repletu s evaginaveri t gladium e t tame n 1101 1 lae serit pr o sol a evagination e mediam l ) liomicidi i compositio ne m absolvat. 2 ) L l)e testimonio scruorum^ regaU curiae rel ciritati pracpositorum. S i qui s senior 3 ) curti 4 ) regal i ve l civitati 5 ) praeficitur testimoniu m eiu s inte r comite s recipiatur itern 0 ) s i servu s senioren q s i miles 7 ) suu m comiten i interfecerit LI J)e conspirationc rcgis ct rcgni. S i ([ui s i n rege m au t in 8 ) regnu m conspiraverit refugiu m liullu m babea t a d ecclesiam Et 9 ) s i qui s circa 1 0 ) regi s salute m au t dig nitate m quolibe t mod o aliqui d conspiraverit au t conspi rar e aliqui d tentaverit se u tentari 1 1 ) scien s consenserit aiiatbematizetur e t onmiu m fideliu m communion e prive tur Et 1 2 ) s i qui s buiusmod i ali([ue m noverit e t pos t baec 1 3 ) valen s 1101 1 edicaverit 1 4 ) predicta e subiacea t da mnationi LII i)e dccimationc. S i cu i deu s dece m dederi t i n anno decima m de o det e t s i ([ui s decima m sua m abs condit nove m det. 1 0 ) E t s i qui s decimatione m episcop o separata m furatu s fuerit diiudicetu r u t fur a c buiusmod i compositi o tota 1( 5 ) jiertinea t a d episcopum te r ipsu s 1101 1 recipiiint K T S j mediam om K S 2 ) com positu m solvat S a ) servorum K S 4 ) curiae S 5 ) comitis S. ( i ) item om S 7 ) servieus S 8 ) in om K S 9 ) et orn S ceter a a „s i qui s — damuatioui desuu t i u T 1 0 )coufra S n ) tentanti S 1 2 )vel S 1 3 ) probar e add S l l ) indicaverit S 1 5 ) solvat S „s i qui s — det om T 1 6 )tota om K

PAGE 139

12 9 LII L De versutia comitum S i qui s versutii s alicu i conutuin 1 ) ve l alter i persona e fidel i dixerit audiv i rege m a d tuam 2 ) perditione m loqui e t lii c inventu s fuerit pereat 3 ) versutus S versutiam alicuiu s comitis K 2 ) tui K S Explicit dccrctum Stcphani regis. K. sancti Stephani regis. S. sancti rcgis Stephani. T. VIT A 8ANCT I EMERIC I DUCI8 I I> e Sanct o Hemeric o fili o sanct i Steplian i regi s IJiigarie Codcx Lunaelacensis. 1 Inelitu s du x Hemericu s e x illustr i prosapia sicu d cedru s e x Lyban o a beat o Stephan o prim o reg e Ungari e exortus uirtutibu s admodu m exornatu s clarissim e effulsit pue r quoqu e nutritu s su b diligent i custodia prim o omn i scienci a grammatic e arti s im butu s est beatu s itaqu e re x Stephanu s patern e dilectioni s ardor e compunctus fili o su o beat o Hemeric o libru m d e institution e moru m compo suit ii i qu o fideliter e t ami cabilite r verbi s eu m ammo nen s spiritualibu s alloquitur Editio 0? rico viensis. 1511. Postqua m unigenitu s de i filiu s omnipotenti s pos t as censione m sua m pe r aposto lic e predicationi s verb a cun cti s gentibu s solatiu m su e visitationi s impendens ea s a tenebri s a d fide i lume n conuocaverat novissimi s u t it a dica m temporibus pe r mel liflua m beat i Stephan i prim i regi s nostr i providentia m to ciu s pannoni e regnu m lume n veritati s agnouit : ips e eni m 1 6

PAGE 140

(13 0 instruen s eui n qualite r ant e omni a debea t obseruar e fide m catholicam confirmar e statu m ecclesiasticum honore m im pender e dignitat i pont-ificum principe s e t milite s diligere iustu m iu d iciu m observare paciencia m i n cuncti s actibu s sui s habcre hospite s benign e recipere benigniu s attractare sin e consili o nihi l agere ma es t noste r re x e t apostolus ; ips e quoqu e d e iur e dya bolic e potestati s exemptos 1 ) a d ver i de i cognitione m per duxit E t qui a eiu s gest a sun t inenarrahilia ; ne c nostr i ingeniicongrui t paruitati ; ius tiu s e t vtiliu s visu m est 2 ) quatenu s fili i eiu s beat i Eme ric i pr o modul o nostr e pos sibilitati s edisseramu s insi iore s suo s ant e oeulo s scm pe r a d exemphi m statuere oracioni s officiu m frequen tare pietate m e t misericor o llia > dia m cm n ceteri s virtutibu s a d profectn m peruigil i cur a possidere 2 Beatu s itaqu e Hemericu s modic o contentn s so pore pe r singula s nocte s cuncti s se i n lect o collocantibus e t u t regiai n dece t sobole m duobii s candelabri s ant e s e lucentibus i n psalmi s de o decantandi s vigilabat 3 ) e t i n uniuscuiusqu e psalm i fin e venia m cu m cordi s contrition e a de o postnlabat quo d cu m patc r ciu s nossct, 4 ) caut e im o e t occult e pe r rima m parieti s sep e prospiciebat null i ta me n suoru m manifestar e volebat i n hi s omnibu s conside randu m nohi s est qua m misericorditer 5 ) nostr e imbecil litat i a de o consultu m est eu m 1101 1 solu m iusticie 0 ) re gul a nobi s verbotenu s instituitur se d e t beat i vir i buiu s a d imitacione m tamqua m preclaru m specului n a d specta culum 7 ) proponitur nemin i erg o si t oneros a paupertas 9 ereptos ed Venet a 149 8 2 ) fuit ed Ven 3 ) invigilabat Cr V 4 ) quo d pate r eiu. s caute Cr V quan i pi e quamqu e mis 6 ) milicie 7 ) se d e t sanctoru m viroru m vit a a d imitacione m tamqua m direct a vi a proponitur

PAGE 141

(13 1 quonici m elegi t paupere s domiiius 1 ) d e quibu s ait : beat i pauperes, 2 ) quonia m ipsoru m es t regnu m celorum nem o ecia m diuite s a regn o de i exeliidendo s esse 3 ) contendat eo s videlice t qu i sin e ciq)iditat e possiden t diuieias und e preclar e i n laude m e t deeore m su i sanct a ecclesi a terri bili s u t castroru m acie s .ordinat a describitur in 4 ) tant a virtutu m fulge t eminencia tantaqii e credenciu m varietat e circumdat a est quo d nequ e barbari s liacionibii s diuiii a visitaci o desit quonia m verbu m quo d mandaui t dominu s i n mill e generaciones ia m totu s mimdus 5 ) suscej)it Pan noni a aute m nostri s fer e teraporibu s a d fideni venit qu e iiactenus 0 ) fedi s paganisra i ritibu s fedat a erat sed 7 ) ex hortacion e e t eximii s nieriti s christianissin h regi s su i Ste phan i scilicet 8 ) i n virtut e fide i e t increment o diuin i cultu s profecit 3 Quodai n itaqu e tenqior e eui n beatu s re x Ste plianu s a d ecclesiai n beat i Martiui quan i ips e i n sanct o mont e Pannoni e inclioauerat e t egregi a monaclioru m con gregacion e decorauerat un a em n filio caus a oracionis 9 ) aduenit sed 1 0 ) re x seien s pucr i precellen s meritun q liono re m qu i eu m decuit impendi t filio. na m cu m predict i fratre s peract a procession e salutare 1 1 ) rege m accessissent propte r reuerencia m filiuin sim m premisi t a d salutandiim pue r aute m Ilemericu s spirit u sanct o repletus prou t diuin a sib i reuelant e gracia 1 2 ) singnloru m merit a noiierat singu li s mequalite r oseul a (hstribiiit ali i siquide m unum ali i tria ali i ver o quiiKjue postrom o un i septe m oscula 1 3 ) con tinuauit quan i re m ceteris 1 4 ) intiientibu s beatii s re x Ste plianu s tacit e admirabatur fainiliari(]ii e colloqui o finita missa 1 5 ) cu r illi s inequalite r oscul a distribuisse t diligente r a b e o sciscitatu s est beatu s itaqu c Hemericu s singuloru m b dom paup 2 ) spiiltu add Cr V 3 ) om Cr V 4 ) cpie 5 ) orbis e t qu e eateims 7 ) om Cr V 8 ) om Cr V 9 ) orationi s causa 1 0 ) om Cr V n ) salutaturi 1 2 ) graci a reu 1 3 ) om V 1 4 ) cete risque C cet quoqiie V 1 5 ) colloq fam missaqu e finita.

PAGE 142

(13 2 merit a cora m patr e pertractans videlice t quant o tempori s spaci o singul i i n virtut e continenci e perstitisseiit su b e a consideracion e s e plur a alii s e t paucior a alii s oscul a de diss e edocuit eumqu e cu i septen a multiplicauera t oscnl a uirginale m perduxiss e vitai n edocuit. 1 ) o excitatri x omniii m virtutu m gracia (pie 2 ) nostr e angustia s natur e liabundan te r excedis (pi e profund a misteri a revela s paruulis t u beat o Hemeric o magistra 3 ) affuisti t u e i libera m cl e occul ti s alioru m iiitelligeiicia m contulisti liuiu s aute m intern e reuelacioni s verita s i n e o ho c mod o comperta 4 ) est 4 Pauci s vero 5 ) diebu s mterpositis e x qu o d e sanct o mont e abscessera p beatu s Stephanus duobu s tan tu m ministri s adliibitis eodem G ) ingTcss u vigilia s fratru m e t oracione s secret o explorabat. 7 ) iam 8 ) explet o matuti naru m officio ceteri s i n lcct o s e collocantibus ill i sol i quibu s beatu s Hemericu s oscul a multiplicauera b i n eccle si a persistebant diuisiqu e i n anguli s ecclesi e secrecioribus i n conspect u de i i n psalmi s decantandi s inmgilabant ) cu m a d singulo s sanctu s re x diuisi m accederet facie m sua m ei s manifcstauit e t i n verb o benedictioni s eo s sa lutauit singuli s auto m regia m maiestate m rupt o silenci o venerantibus ips e nouissim e a d fratre m JMauru m noinin e veniens que m i n septeni s osculi s beatu s Hemericu s coni meudauera b ne c blandicii s salutacionis ne c verbi s regi e comminacioni s responsionei n a b ipso 1 0 ) extorquer e potuit man e aute m fact o cu m fratre s conuentuni 1 1 ) eelebraren t re x ipse 1 2 ) affiiit e t u t aniinu m fratri s Maur i d e humili tate 1 3 ) temptaret i n commun i audienci a plurim a ei 1 4 ) re ligion i contrari a obiecit cuiu s assercion i Mauru s nulla m contradictione m fccit se d humilite r rcsidens, 1 5 ) a d deum j virginal vita m perduxiss e asseruit 2 j cpiam Y 3 ) i n gracia 4 ) comparata C comprobata Y h ) enim e o di e regressus 0 e o regress Y 7 J explorauerat 8 J ianupie C itacpie Y 9 J vigilabant 1 0 ) illo V u ) conv fratres 1 2 ) ips e rex 1 3 ) d e virtut e Immilitatis 1 4 )et add C Y 1 5 ) perstans

PAGE 143

( 13 3 qu i human e menti s inspecto r est sperand o confugit tun c uer o beatu s Steq)liaiiu s fili i suid ) rat a ess e cognouit e t r e ordin e narrata, 2 ) Mauru m laudihu s extulit 3 ) e t u t locu s pontificali s pe r eu m decoraretur paul o post 4 ) i n cpiscopu m Quinque-ecclesiis 5 ) suhlimauit 5 Pos t hoc 6 ) aute m beatu s Hemericu s etat e pro ficiens pe r virtutu m rnerita gloriosa sua 7 ) sempe r au gmentaba t insignia qu e quamqua m no s pe r omni a expli car e 1101 1 possimus, 8 ) pauc a tame n qu e d e gesti s eiu s audivimus u t 1101 1 negligenci e deputentur 9 ) diligente r referamus. 1 ) eontigi t autem 1 1 ) noct e quada m oracioni s caus a secreto un o tantui n contentu s famulo vetustissi mam 1 2 ) e t anticpiissima m cpi e i n Vesprimie 1 3 ) ciuitat e a d honore m preeiosissim i Christ i martiris l 4 ) Georgi i fahricat a est intrare t ecelesiam ihiqu e oracion i vacand o cu m qui d acceptahilius 1 5 ) offerre t pene s s e tractaret subit o lume n cu m ingeut i claritat e totu m ecelesi e eircumfulsi t edifi eium i n qu o vo x divin a in 1 6 ) superiii s si c insonuit: 1 7 ) preclar a es t virgiuitas virginitate m menti s e t corpori s a t e exigo, 1 S ) liun c offer, 1 9 ) i n lio c perst a proposito ill e aute m no n de 2 0 ) s e presumens se d a d gracia m tamqua m a d vera m medicina m confugiens ait : domin e deu s uniuer sitati s inspecto r e t human e imhecillitati s adiutor qu i aufer s spiritu m principum qui 2 1 ) terribili s e s apu d rege s terre beneplacitu m tuu m it i m e perfice. 2 2 ) itaqu e beatu s Hemericu s eade m lior a i n verh o diuin e consolationi s con fortatus secretu m lio c npu d s e conseruahat e t ministr o b vorba. add 0 V 2 ) ro i ordin o narrato. a ) ext laud. 4 ) eum add C V 5 ) quinqiLeecclesiensem haec C V 7 ) pc r virt su a me rit a glor semper C pe r virtutu m suaru m giorios a semp V. 8 ) quamqu vohi s p o e n possumus 9 ) deputetur 1 0 ) referemus V. n ) ut add C V 1 2 j veiLiistissimam 1 3 ; Vesprimiensi 1 4 )mart Clir ir j de o add C V 1( ; ) (h> 1 7 ) intonuit 1 8 ) a t e meiit e t eorp exigo 1! ) ) et add C V 2 0 ) iii 2 1 ) et V 2 2 ) e t noxio s motu s qu i contr a anima m mili tan t ror e misericordi e tu e extiugue add C Y

PAGE 144

(13 4 ill i qu i hui c diuin o colloqui o e t alii s plcruuupi e soiu s aderat n e cuiqua m re m huiusmod i usqu e a d ohitii m suu m aperiret obsecrand o mterdioebat lie c e t quamplur a virtu tu m insiguia 1 ) tamqua m i n seeret o menti s eubicul o con clusa peue s sanctu m Ilemcricm m tenehantur e t usqu e du m fract a es t ampulla e t odo r unguentoru m diffusu s est abscoii(litaque 2 ) detegebantur G Intere a eum 3 ) e x patern a disposicion e virg o nobilis utpot e ort a d e regal i prosapia beat o Hemeric o desponsat a esse t e t adduota u t e x utraqu e regal i line a regi a posterita s i n posteru m succederet ips e earnale m generaeionem qu e corruptibili s cst, 4 ) spiritual i proposit o virginitati s postponeiis ieiimii s corpu s macerauit anima m aute m pan e verb i de i saturauit, 5 ) n e qu a eariri s titillaci o e i dominaretur et G ) intact e su e coniugi s incorrupta m seruaui t virginitatem o mirand a iuueni s continencia qui 7 ) font e lacrimaru m restinxi t auiori s incendia flammamque portan s i n gremio no n urebatu r eiu s incendio grand e es t eni m e t pen e iiltr a mortalem 8 ) natura m corpoream sopir e luxuriam e t concupiseenei e flammam adolescenci e facibu s accensa m domin i virtut e restinguere, 9 ) e t spiritual i conat u iura 1 0 ) oblectationi s excludere viuer e contr a liuman i ge neri s morem, 1 1 ) despicer e solaei a coniugum dulcedine m contenmer e liberorum e t quecunqu e presenti s vit e ess e commod a possunt pr o nicbil o sp e futur e beatitudini s computare magn a he c u t dixi e t admirabili s virtu s est, 1 2 ) e t 1101 1 immerit o pr o magnitudiu e labori s su i ingent i pre mi o destinata magnu s quide m es t pudicicie 1 3 ) labor se d maiu s premium ; temporali s custodia se d remuneraci o eterna d e quihu s lohanne s i n apocalips i ait : h i secuntu r agnu m quocunqu e ierit quo d it a intelligendu m puto lo ) signa 2 ) diff o nemin i detog 3 ) duni 4 ) qui a corruptibi lem V 5 J maceraba t — saturabat 6 ) et om V 7 ) qua e 8 ) morta lium 9 ) anim i virt restringere 1 0 ) vi m gemina e ob b n ) viv c hum gen morem om V 1 2 ) om V 1 3 ) pud est

PAGE 145

(13 5 cu m nullu m ei s i n celest i aul a olaudendum et 1 ) cunct a ei s diuersarum 2 ) mansionu m habitacul a reseranda. 3 ) se d u t illustriu s virginitati s meritu m clareat e t qua m de o dign a sit manifestiu s possi t intelligi illu d recogitetur quo d do minu s e t saluato r noste r cu m propte r buman i generi s salute m carne m dignaretu r assumere no n aliu m qua m virgmalei n elegeri t uterum ^ u t virtute m liuiusmod i pluri mu m sib i complacer e monstraret e t u t pudicici e bonu m utriqu e sexu i intimaret, 4 ) virgine m babui t matrem virg o ips e mansurus i n se viris e t i n matr e femini s prebui t virginitatis 5 ) exemplum qu o (lemonstraretu r i n utroqu e sex u beata m e t iiitegra m diuiiiitatis 6 ) plenitucline m me ruisse du m totu m i n matr e fuit quidqui d liabitare t i n filio. veru m ub i corpor e dissolut o i n etat e adhu c iuuenili dat a es t e i heredita s intern a viuciicium spons a su a testi moniu m virginali s vite 7 ) e i prehibuit e t familiaris 8 ) ministe r qu i videra t frequente r e t audierat ultr a no n abscondit 7 Ne c lio c pretereundum 9 ) puto quo d ari([uaiid o Coiistantinopol i cum l 0 ) Alm o duc e commoranti quidai n religiosu s canonicu s Cesaricnsi s ecclesie a d grecoru m im peratore m missu s narravit s e i n gesti s sanct i Ewseb y legisse quod 1 1 ) eade m lior a qu a beatu s Hemerieu s disso lutu s est sanctu s Ewsebiu s Cesare e Palestin e metropoli tanus cu m i n pi-ocession e un a cu m cler o e t popul o in cederet sonui n angebc e dulcedini s i n exeelso 1 2 ) audiuit apertisqu e oculi s cordi s anima m beat i Hemeric i fili i sanct i Stephan i prim i regi s Pannoni c sursu m traiisferr i perspexit adera t aute m e t demonu m multitud o tani([ua m s i qui d i n ill o deprebeiideret unde 1 3 ) offeiuliculu m tant o confessor i j at Y 2 ) diviiutrum j sunt add C V 4 ) et add C V 5 ) virginis ) habitar e add C Y j virgiuitati s e i praebuit 8 ) famili arisqu e ill e miu qua e vid 9 ) praetermitteudu m est 1 0 )domiuo add C Y commoraute n ) quia 1 2 ) excelsis 1 3 )et add C Y

PAGE 146

(13 6 intenderet. 1 ) cumqu e sanctu s Ewsebiu s i n liae vision e obstupesceret d e sursu m audiui t eade m lior a han c ipsa m anima m beat i Hemeric i i n iubil o a d superna m sedem 2 ) transferri eade m quoqu e visi o e t melodi e dulced o cuida m archidyacon o pe r oracione m beat i Ewseb y reuelat a est e t quonia m i n ecclesia 3 ) sun t miracul a ub i human a imbe cillita s a d credendu m es t tarda, 4 ) to t tantisqu e virtutu m signi s die s obitu s su i tricesim a coruscauit 5 u t omnibu s i n regi a urbe ub i sanctu m corpu s eiu s humatu m est com morantibus noi i die s merori s se d gaudi i esset ; cu m ne c ipsu m patre m mero r o b morte m fili i angeret se d eu m o b corona m vit e etern e filio indubitante r collatam letici a plen a perfunderet 8 Unui n aute m d e egregii s miraculi s quo d post modu m i n diebu s nostri s pr o eonfessor e su o deu s reve lar e dignatu s es t nostr e narracion i assumimus quamqua m i n ho c e t i n ceteri s ade o famos a sin e script o sint 5 ) omnia quod 6 ) e t fili i qu i nascentu r e t exurgen t ho c cognoscent 7 ) e t naiTabun t filiis suis era t igitur 8 ) vi r quida m Conradu s nomine idemqu e Thewtonicu s nacione ade o abhomina bil i peccatoru m pressione 9 ) sarcinatus tantaqu e ignomini a affectus u t quas i quatriduanu s mortuu s i n monument o esse t fetidus. l 0 ) se d quonia m ips e qu i Lazaru m suscitauit 1 1 ) i n corpore quotidi e peccatore s suscitat 1 2 ) i n mente ne c peccatore m predictu m i n profund o peccatorm n reliquit se d u t cognoscere t quanti s circumdatii s esset 1 3 ) mise riis oculo s menti s ciu s pe r compunctione m aperuit pre dictu s itaqu c Conradus 1 4 ) a d vicariu m sanct i Petri, 1 5 ) qu i roman e sed i tun c prefui t vcniens vulner a su i commiss i detexit e t postulat a satisfactioni s iniunctione medicina m b depreheiideron t — iiiteiidereiit 2 ) sed supern 3 ) qnon ne cessari a snn t niiracula 4 ) tar es t a d cred tot e t tan. 5 ) snnt 6 ) om C Y 7 ) cogn haec 8 ) ergo 9 ) pressnra 1 0 ) i n mon feteret n ) resn scitavit 1 2 ) resuscitat 1 3 )esse t circund 1 4 )Ill e itaqu e a d vicar V l 5 )beat i Petr i Hildehrandum 0 Y

PAGE 147

18 ? anim e expetiit pap a ver o quantitate m peccatoru m illius, j ) tainqua m ante a inauditoru m ol)stii])escons deliberation e Iiabita vulner a pe r iniuncta m penitcncia m no n curauit n e tame n desperan s fliictuaret consili o peccatore m con firmauit itaqu e illii m lorica 2 ) circumdedit e t eai n u t (a)rpor i tirmiu s adhacreat (juinqu e catheni s ferreis a d mo dm n quinqu e plagaru m christ i circiimcinxit cartamqu e confessione 3 ) illiu s inscriptai n e t ccra circiimdata m pro prioque 4 ) aniil o sigilfata m ill i porrexit e t addidi t mo nens 5 ) e t exhortans quatenu s onmi a loc a i n quibu s sanct i dormiunt 6 ) lustraret sicubi diuin a graci a sanctoru m in tercession e illu m visitaret lio c aute m diuin e visitacionis 7 ) signu m foret s i qiiand o loric a fracti s catlieni s i n parte s persaliret, 8 ) e t cart a niclii l scriptu m contineret abien s erg o ill e plurimorum n ) loc a sanctoru m peragrauit nouis sim e in 1 0 ) lerusale m a d sepulcru m domin i vcnien s mis6 ricordia m ih i expectaui t a h co (ju i sana t contrito s corde e t alliga t contricione s eoruin sc d (lominu s no n ostendi t i n ill o virtutem 1 ] ) sua m i n ciuitat e munita (]uatenu s a d laude m e t gloria m beat i Hemeric i rescriiaretur intere a tam a beat i Stephau i regi s Paimonie a d (aiiu s scpulchru m quotidian a fieban t miracula insigni s habebatur consum matoqu e itiner e vi r snpr a memoratu s Alba m peruenit ub i corpu s beati I 2 ) Stephan i reconditu m veiierabatur cumqu e i n alii s virtu s de i e t intercessi o regi s eximii crebri s miraculi s largiu s attingeret, 1 3 ) pene s se cu m iura ment o confirmauit quo d d e loc o ecclesi e s e 1101 1 amoue ret, 1 4 ) quousqu e dominu s i n e o ostenderet quant i merit i beatu s Stephanu s apu d ijisu m esset factu m es t aute m ipsius 2 ) lor illuiu confessionis 4 ) propr anulo 5 ) por rexit moneusqu e e t exlior r \ > (lormierunt 7 ) visit clivimie 8 ) persili ret C prosiliret V 9 ) plurima l 0 ) om C V n )uo n osteudi t ill i misericorcliam s 1 2 )sancti 1 3 ) eximi i celebri s miraculi s revelaretur ill e tame n vi r i n vinculi s lorica e arctiu s angeretur pene s s e etc 1 4 ) no n amoveretur V 1 8

PAGE 148

( 13 8 eui n esse t hor a die i quas i XIT. l ) e x ninii a corpori s fati gatione 2 ) e t cordi s contricione i n ecclesi a ille 3 ) obdonniuit affui t aute m ill i e x supernis 4 ) beatu s Stepbanu s 5 ) dicens : surge, 6 ) ne c i n mcriti s mci s prcsum e apu d deuu p quonia m no n suffici o pr o t e mtercedere vad e erg o a d sepulcbrui n filii me i beat i Heinerici ipsiu n intercessore m liabc. 7 ) ips e est qu i i n virginitate, 8 ) de o complacui t cuiu s vcstiment a 1101 1 sun t coinquinata bic 9 ) sequitu r agnu m quocunqu c ierit ips e es t ecia m e x eoru m numero qu i ant e thronu m de i cantan t canticun i nouun p quo d neni o potes t cantare, l( ) ) nis i i s qu i virg o est eade m itaqu e hor a ill e d e sompn o surgcns a d sepulchru m beat i Hemeric i i n eade m ecclesi a statim 1 1 ) fcstinauit c t cu m ibide m [irouolutu s oraret re pent e loric a fracti s catheni s pc r plurima s parte s diuis a i n terra m prosiluit niulti s i n ecclesi a admirantibu s und e tant a ferr i concussi o sonitu m 1 2 ) dedisset r e aute m decla rata conucnicntilni s cler o e t popul o ac 1 3 ) Fabian o cancel lario eiusde m ecclesi e rcctorc sigillum 1 4 ) quo d di u ill e vi r integrui n tulerat contVactu m est c t cart a interiu s so luta 1 5 ) est sed 1 6 ) i n e a literarm n vcstigi a lion 1 7 ) appa ruerunt tun c ver o omne s qu i afiiicrun t i n Iaude m de i atqu e beat i Hemoric i proruperunt c t u t tantu m bencfi ciu m memorial e csct rcg i Ladislao qu i tiin c tempori s Pan noni e prefui t uniiiersisqu e episcopi s e t pibicipibu s regn i quo d videran t e t audierant supe r ha c r e notificaucrunt re x ita([u e I.adislau s utpot e diuin e religioni s culto r exi mius 1 8 ) couuocat o concili o c t indict o triduan o ieiunio 1 9 ) nona s Novembri s corpu s bcat i Hcmcric i cu m lionor e ele uauit qu a di e e t jiostmodu m i n multi s miraculoni m vir sexta 2 ) fatig curp j ill e i n eccl j i u soiniiis 5 ) a d hun c niodum add C V G J nunc ad d C Y 7 ) et add C Y j virginal i vita 9 ) et 1 0 ) canere l l ) situm 1 2 ; tantii m f con sonu m ded 1 3 ) a 1 4 ) papae add C V 1 5 ) dissoluta 1 B ) nec adi b C V. 1 7 ) om Y 1 8 ) om C Y 1 9 ) in add C Y

PAGE 149

( 13 9 tutibu s confbssori s su i merit a clcclarauit 1 ) Iesu s Cliristu s clominu s noster qu i eu m de o patr e e t spirit u sanct o viui t e t regnat 2 ) i n seciil a seculorum Amen JI Exeerpt a e sermon e Fr Pelbart i d e SS JEmeric o duee 1 Pate r eiu s re x Stephanu s seripsera t cl e lio c sib i legem i n qu a prim o contineliatu r cl e ficle i catholic e obser uantia secund o cl e moribus qualite r se liabeat terci o cl e reuerenci a pcrsoni s ecclesiastici s exliibenda quart o d e clilection e principum quint o cl e susception e paupeiTim e t eoruncle m siistentaeione sext o d e defension e iustiei e i n regno 2 Si c nani([u e legitu r d e eo : quo d fui t rigidu s quo a d se se d piu s a d alios nai n inte r mult a fercul a regali a sol o pan e quaiido(ju e eontentabatiir lect i quoqu e niolli cie m abhorrebat e t lice t desupe r regiu m ferre t amictum iiitu s eiliciiu n portabat a c alii s (|iiiescentibii s i n orationi bu s e t psalmi s cu m Christ o ips e vigilabat Emericu s ips e obedieba t de o noi i solu m i n preceptis sec l etia m i n con siliis ; deincl e patri ac l eiiiu s voluntatcu i matrimoniui n contraxit lice t i n e o iis(ju c a d morte m virginitaten i ser uaiiit insiij)e r su o fanml o anior e teinporal i seruiebat D e qu o legitui y ([uo d modic o contentu s sopor e pe r singula s nocte s cuncti s se i n lecti s colloeantibus u t regia m dece t sobolem diiabii s cancleli s ant e s e lucentibus i n psalmi s cle o decantandi s iniiigilabat e t i n uniuscuiusqu e psalin i fin e venia m a cle o ciu n cordi s contricion e postulabat Quo d pate r eiu s caut e pe r rima m parieti s prospiciebat null i tame n siiorm n manifestabat se d gauden s d e tant a fili i su i sanctitat e de o gratia s agebat o O l ) il(!clarat 2 ) dc.u s add C Y

PAGE 150

( 14 0 3 Quoda m tempor e beatu s re x Stephanu s a d ec clesia m sanct i Martini qua m ips e i n mont e sanct o fun dauerat egregi a monachunu n congregation e decorauerat un a cu m filio su o Emcric o caus a orationi s aduenit Se d re x scien s puer i precellen s lneritun q du m ])eract a pro cession e fratre s a d salutandu m rege m accessissent ips e pucru m premisit (ju i spirit o sanct o re])lctus singuloru m merit a intelligen s singuli s inequalite v oscul a distril)uit un i quide m unum ali i tria ali i quinqiie ; nouissim c un i septe m oscul a multiplicauit (|iia m rc m hcatu s re x tacitu s consideraba t e t adinirabatur Finit a miss a cu r inetjualite r distribuisse t inquisiuit Cu i beatu s Eniericu s singuloru m merit a manifestans o t secundu m han c consideratione m oscul a inequalite r dediss e patrc m edocuit cu i vcr o septe m oscul a multiplicauera b virginale m vita m duxiss e asseruit Cuiu s dict i verita s lio c mod o coinpert a est 4 Eauci s eni m diebu s interpositi s beatu s re x Ste phanu s duobu s solunmiod o ministri s adhibiti s vigilia s e t oratione s fratru m i n dict o monasteri o cxplorabat Cumqu e explet o niatutinal i officio ccteri s i n lcct o s c collocantibu s ill i sol i quibu s bcatu s Emericu s oscul a dedera Q diuis i i n ecclesi e sccretioriba s anguli s i n conspect u de i vigilabant Cumqu e sanctu s rc x a d singulo s accessisse b co s salu tando singuli s rupt o silcnti o regia m maiestate m venc rantihus nouissiin c a d fratre m noinin e Mauriii n veniens que m septeni s osculi s l)eatu s Einerieu s comniendauerat ne c l)landiciis ne c comininacionibu s rcgi s vesponsionen i a b e o ])otui t extorqnere Man e ver o fact o cui n fratre s e x mor e capituliu n celebrarent re x ips e affnit u t anima m fratri s Maur i d e Iuunilitat e tentaret, mult a religion i eon trari a eide m obiiciens Cu i Maurn s nvdlai n contradictione m fecit E x lio c hcatu s rc x rat a ess e cognoui t fili i su i verba ide o fratre m Mauru m ])ontifical i dignitat c ( v )uin<|iie-eeelesii s sublimauit 5 Eegitu r d e eo quoc l cu m vetustissima m beat i Ceorg y martyri s ecclesia m i n Vesprimiens i ciuitat e fun

PAGE 151

( 14 1 clatam caus a orationi s intrasset 1111 0 tantu m contentu s famulo ub i i n oration e quic l de o acceptiu s offerret apu d s e tractabat subit o lume n totu m ecelesi e edificiu m cu m ingent i claritat e circumfulsit : d e ([ii o vo x diuin a si c insonuit : preclar a es t mili i virginitas virginitate m menti s e t corpori s a t e exigo lian c otfei' i n ho e perst a prop o sito TH e aute m no n i n s e presumens se d a d de i gratia m tamqua m a d vena m misericordi e eonfugien s ait : domin e deu s universitati s inspector e t human e imhecillitati s acliu tor qu i aufer s spiritu m principum terribili s apu d rege s terre beneplacitu m tuu m i n m e perfice e t noxio s motus qu i contr a anima m militant ror e tu e misericordi e extingue Qu i vei-b o diuin e consolationi s confortatn s tamul o suo (|u i hui c diuin o collcxpiio e t alii s sep e aderat interdixi t n e cuiqua m usqu e a d suu m obitu m aperiret G Intere a virg o generos a heat o Emeric o desponsa tur u t e x utraqii e regal i line a regi a posterita s succederet Ips e aute m earnale m generatione m (jua e corruptibili s es t proposit o virginitati s postponens ieiunii s corjm s macera bat anima m ver o pan e verb i de i saturabat n e car o e i dominaretur sicqu e intacta m seruaui t uirginitatem 0 mi rand a iuueni s continentia ( ) jireclicancl a ciu s cleuotioni s cxcellentia qu i font e lachrymaru m extinxi t carni s incen dia flammam portan s i n gremi o nc m urebatur ; grancl e eni m est e t ultr a natura m mortalem flammam adolescen ti e facilm s succensa m anim i virtut e restinguere Magnu s igitu r labo r castitatis se d jirofect o maiu s ])remium qui a temporali s eiu s pugna se d remunerati o eterna — Pate r eiu s beatu s re x Stephanu s ooimocati s Hungaria e baronibu s a singuli s sacramentu m exegit u t pos t s e regnaturu m ])reflcerent a c cliademat e ipsu m insignirent Se d dominu s cleu s suu m clilectu m confessore m priu s volui t eoron a glo ri e coronar e qua m temporali ; ide o oct o aimi s ant c patri s obitu m migraui t i n celu m coronandus Quo d si e manifes tatu m est 7 Na m eade m hor a sanctu s Eusebiu s Cesare e Pa

PAGE 152

( 14 2 lestin e metropolitaniis eu m i n procession e un a em n eler o e t popul o incederet sonu m angelie e dulceclini s i n ex cels o audiuit d e qu o eelu m e t terr a resonabat ; apertisqu e oculi s eordis vidi t anima m beat i Emevic i fili i regi s llun gari e inestimabil i glori a duc i i n celum Giimqu e sanctu s Eusebiu s d e lio c stuperet audiui t protinu s voce m d e cel o dieentem : Si e lionorabitu r qu i de o i n mundici a seruierit Ips a quoqu e visi o e t melocli e dulced o cuida m archidia con o pe r oracione m sanct i Eusehi i reuelat a est To t e t tanti s signi s choruscaui t tricesimu s die s su i obitus u t 0111 nibu s i n regi a urb e Albens i morantihus no n dio s mero ri s se d gaudi i esset Se d e t patre m d e fili i mort e amari catuu i letu m efficeret Und e d e multi s ipsius mii-aculu m unu m insign e referamus 8 Na m i n Theutoni a fui t (juida m sceleratissimus nomin e Korardus qu i compunctus cu m cl e enormibu s peccati s absolutioiie m haher e iiequiret tristi s aecessi t ac l Christ i vicarium qu i euiiden i o b sceleru m eiiormitate m lo ric a induit a c duahu s catheni s circumuinxit Deind e pec cat a su a i n cart a conscripta sigilloqu e pro[)ri o eonsignata eide m traclicli t dicens : vade e t sanctoru m visit a reliquias e t ub i clominu s su a tecu m ostencleri t magiialia ib i dissol uentu r cathen e cu m lorica e t delebuntu r script a d e cart a hac e t aperietu r sigillu m hoc Qu i pos t mult a saiictoru m perlustrat a loc a veni t Hierosolymam creclen s ib i remissi oiie m liabere ub i sangui s Christ i pr o redemption e es t elfusus Se d deu s volen s honorar e liun c beatu m Emericun p ib i nolui t ill i su a ostencler e mirabilia Auclien s igitu r cc lebre m sanct i Stephaii i sanctitatem veni t nouissim e i u Huiigariam a d sepulchru m eiusdem ; qu i ib i lachrymi s e t deuocion e perfusus vot o s e e x fiducia magii a astrinxi t clicens : hin c no n recedain done c scia m quant i merit i si s apu d cleum Que m mo x sopo r oppressit e t ecc e e i asti ti t beatu s Stephanu s dicens : Scia s quo d merit a me a tib i no n suppetunt sec l vad e ac l tumulu m filii mei c[u i ser uiui t de o i n virginitatc e t es t tant i nierit i apu d deum

PAGE 153

(14 3 quo d ips e tib i sufficer e poterit Qu i expergefciotu s stati m consurgcn s letu s iui t i n eade m ecclesi a a d tumban i beat i Emcrici e t supple x cepi t ipsun i inuocare Mirabili s deu s i n sancti s suis ecc e cuncti s audientibu s eu m grau i so nit u ceciderun t catbene e t loric a dispers a es t pe r eccle si e pauimentum A d cuiu s sonitu m omne s accurrimt e t viden t cle i magnalia Sigillu m etia m summ i pontifici s frac tu m intuentur Se d nequ e vestigi a literaru m apparen t i n carta Supe r qu o prepositu s eeclesie un a cii m canonici s a c cler o e t popul o glorifican t deum (pi i si c cognoui t c t sublimaui t beatu m Einericum (amseruan s ill i sua m mise ricordiani III E Kreviari o Strigonieiis i an 1515 Lc.ctiones, h))nuus, antiphonae et respomoria in festo sancti Kmerici ducis et confessoris, Nonis Novemhris. Eecti o 1 Postqua m unigenitu s omnipotenti s de i filiu s pos t asceiisione m suam [3e r apostoliea e predicationi s verba euncti s gentibu s solaciu m su e visitationi s impen dens ea s a tenebri s a d fide i lume n reuocauerat nouissi mi s (u t it a dicam ) temporibus pe r melliflua m beat i Ste pban i prim i regi s nostr i prudentiain totiu s pannoni e regnu m lume n veritati s agnouit lps e eni m noste r es t re x e t apostolus ips e quoqu e d e iur e diabolic e potestati s erepto s a d ver i de i cognitionei n perduxit 2 E t qui a eiu s gest a sun t inenarrabilia ne c nostr i ingeni i congrui t paruitati utiliu s visu m est quatenu s fili i eiu s beat i Emerie i pr o modul o nostr e possibilitati s edis seramu s insignia Beatu s itaqu e Eiuericu s modic o conten tu s sopore pe r singula s noctes cuncti s s e i n lect o collo cantibus e t (u t regia m dece t sobolem ) duobu s candelabri s aiit e s e lucentibu s i n psalmi s de o decantandi s vigilabat e t

PAGE 154

(14 4 i n iiniiiscuiusqu e psalm i fine venia m cu m eordi s contri tion e a de o postulabat 3 I n hi s omnibu s considerandu m nobi s est qua m pi e quamqu e misericordite r nostr e imbecillitat i a de o eonsultu m est 5 cu m no n solu m iustiti e regul a nobi s verbo tenu s instituitur se d sanctoru m viroru m vit a a d imita tionen q tamqua m directa proponitur Nemin i erg o si t oneros a paupertas 5 ([uonia m elegi t paupere s dominus D e quibu s dicit : Beat i paupere s spiriti p quonia m ipsoru m es t regnu m celorum Nein o etia m diuite s a regn o de i exclu dendo s contendat : eo s videlice t qu i sin e cupiditat e pos siden t diuitias 4 Quoda m tempor e cu m beatu s re x Stephanu s a d ecclesia m beat i Martin i (qua m ips e i n sanct o mont e pan noni e inchoauerat e t egregi a monachoru m congregation e deeorauerat ) im a eu m fili o caus a orationi s aduenit re x scien s puer i precellen s meritun q lionore m qu i eu m decui t impendi t filio Na m cu m predict i fratre s peract a proces sion e salutatur i rege m aceessissent pr o reuerenti a filiu m 8iiu m premisi t a d saliitandum 5 Pue r aute m Emericu s spirit u sanct o repletus prou t diuin a sib i reuelant e grati a singuloru m merit a nouerat singuli s inequalite r oscul a distribuit Ali i siquide m unun q ali i tria ali i ver o quinqu e postrem o un i septe m oscul a continuauit Qua m re m ceteri s intuentibu s beatu s re x Ste phanu s ammirabatu r tacite 6 Einit a ver o missa cu r illi s inequalite r oscul a distribuisset diligente r a b e o soiscitatu s est Beatu s itaqu e Emericu s singuioru m merit a eora m patr e pertractans vi delice t quant o tempori s spati o singul i i n virtut e conti nenti e perstitissent su b e a consideration e s e plur a aliis e t paucior a alii s oscui a dcdiss c edocuit eumqu e cu i se pten a multiplicauera t oscuh q virginale m vita m perduxiss e asseruit Tande m ieiunii s corjm s macerauit anima m au te m pan e verb i de i saturauit

PAGE 155

14 5 irVMN V>S. Plaud e paren s pannoni a d e ta m felic i filio Cuiu s virtut e vari a coelu m repletu r gaudio I n t e regu m d e germin e du x Emericu s oritur Ortu s saluti s semiu e de o cultor i subditur A b ips a pueriti a deu m timer e didicit Subtu s pedu m vestigi a cunct a terren a subiicit Conseruan s piidicitia m vit e deuita t maculam Doman s cordi s lasciuia m sperni t consorti s copulam Trin o de o e t simplic i eiusqu e sol i fili o Cu m spirit u paraclit o e t nun c e t i n perpetiiu m (gloria ) Amen 2 Au e flos nobilium sacr e stirpi s virgula Speculu m sublimium sanctitati s regula Salu e spe s humilium sydu s sin e macula Lucern a fidelium ruben s mund i rosula Vall e canden s lilium pigmentorii m cellula Solame n flebilium, prec e nobi s sedul a Fe r Emeric e premium repell e pericula Ascendente m miser e valli s a b exili o Sursu m duci t iubilan s angeloru m concio Contradicen s demonu m confutatu r legio Celu m scandi t liber e libe r omn i vit.io Si c Emericu s iiingitu r sanctoru m consortio Clar a di e celitu s he c mirand a visio Cesare e presul i monstratu r Eusebio Letar e pannoni a mate r e t nutricia Col e cim i lctici a tu e proli s gaudia Grauden s Alb a regi a d e Emeric i gloria De o vot a dnlci a solu e laud e varia Jes u bon e premi a d a d e cel i curi a Popul o presenti a colent i solemnia 1 6

PAGE 156

( 14 6 o ) liulju m iiaium a comprelmmli t Comprehensu m uo u inceudi t Diuiu o miraculo : Si c Emericu m uo u offeudi t Ardo r caruis se d defeudi t Deu s a piaculo I u egypt o vanitati s Nouu s Josep h Castitati s Couseruaud o lilium L i s e duple x ta m etati s Qua m carnali s voluptati s Edoma t iuceudium 4 Viru m liga t pr o peccati s papali s seuteutia Quo d loric a corpu s ciuga t ha c cu m peuiteutia Loc a sacr a lustre t perg-eu s pe r terraru m spacia Penitent i vel si c parca t diuin a clementia Hui c pr o sign o datu r re o su i ferr i fractio Quo d concess a si t a de o peccat i remissio Curri t eg*e r spiritali s caus a medicamiiiis Or a rigu t utriusqu e g-emeu s und a luminis Fer t i n memhri s pondu s ferri ment e massa m criminis Passi m quaerit ni l inueni t sperat i solaminis Pe r Emeric i confessori s sanctissim i merit a Ta m penaru m qiia m culparu m huiu s laxantu r deliita 5 Lege m de i iugite r beatu s Emericu s Noct e di e meditan s de o fi t amicus Disciplina m domin i pue r apprehendit E t ment e celestibu s deuotu s intendit

PAGE 157

( 14 7 (Jorpu s nega t subder e nocturn o sopori Laude s vigi l soluer e cura t ci-eatori Yanitate m i-espuen s liere t veritati Fall i docen s liomine s dato s vanitat-i I n (juadai n basilic a sanctu s da t s e pronum Oran s fusi s laclirymi s ant e de i thronum Ment e tracta t domin o quo d e t qual e donu m Offerat ; e celi s liun c audiui t sonum : Re s grat a virginitas ; han c d a mih i donum Spret a cepi t protinu s sp e posteritati s Custodir e titulu m su e castitatis Pue r ign e celic i incensu s amoris Mund i sperni t gloi'ia m pr o sp e melioris Diadem a despici t labili s honoris Coniugale m copula m contemni t uxoris ; Ment e de o milita t du x vocatu r foris 0 qua m admirahil e quo d passibu s tuti s Petransiui t iuueni s via m iuuentutis Vit e vita t macula m loquen s veritatem Carni s vita t facula m pe r virginitatom Summ i regi s tiliu s nostr i regi s natu m D e s e specialite r ostenden s amatum X e falla t maliti a spiritu m heatiim D e macul a transtulit se d no n maculatum Regn o mutan s stabil i mobile m ducatum X e ve l leue m sentia t i n vit a reatum Yit e dedi t iuueni s finem properatum I n virtut e domin i Emericu s letatur Qui a virg o virgin i Christ o sociatur Hi c innocen s manibu s e t i n cord e mundu s Cel i iunctu s ciuibu s gaude t letabundus

PAGE 158

(14 8 0 norm a iustitie lime s equitatis Deco r innocentie lun a puritatis Gemm a pudicitie flos virginitatis Castriu n castimonie campu s cliarit-atis Rege m cernen s glori e regn o claritatis I n loc o miseri e nobi s collocati s Defe r donu m grati e grati s e t ingratis Dulci s de i spiritus cuiu s magistrat u Du x Emericus* ) preditu s vit e celibat u Oonseruatu s penitu s exsta t a reatu No s ur e medullitu s eiu s pr o precatu Celiqu e diiiinitu s dite s incolatu E MISSAL I QUINQUEECCLESIENS I ANN I 1499 Stirp s regali s prole s regi s Imitato r vera e legi s Yer a dedi t gaudia Hi c dilectu s pa r es t malis I n silvaru m ligui s quali s Arbo r no n es t ali a Crevi t pue r Emericus Summ i regi s fit amicu s A primi s cunabulis Cedi t hosti s hui c antiquus Car o muiidu s inimicu s I n cruci s signaculis Clangi t tub a Gedeonis Silen t mag i Pharaonis Ne c dan t signu m tertium Du m i n psalmi s decantandi s Yigi l perstat e t sanandi s Christ i da t commercium Salutantu r De i fratres Pue r hi c honora t patre s Pi a pos t oracula Un i unum ali i duo Tern a terno septe m quart o Divers a dan s oscul a Legendu m ubiqu e E m r i c u s pr o H e n r i c u s ; e t si c pro nuntian t hungari : antiqu i Emreh ; recentiore s Imre Emricu s es t constan s lecti o apu d Simone m d e Kez a i n codicibu s Horanyian o e t Yindobonensi cu m d e sanct o duc e agitur Bela e Illi regi s filius Emiricu s apu d eunde m scribitur

PAGE 159

( 14 9 Stupe t pate r hae c cui n videt Moestu s vult u cord e ridet Hi c Corrad o anxiat u E t cateni s colligat o Pinn i piaca t tilinm Pandi t pne r veritatem Fratri s monstra t sanctitate m IUnstrat a Pannoni a Signi s mnlti s cn m grati a Pe t lande s pe r secnla Rnpi t ferr i vincnla Yirginal e lilium DISQUISITK ) I D E CONTEXT U SUPPLEMENTOQU E CODICU M SANCRUCENSI S E T MELLICENSIS I n codicibu s Sancrucens i e t Melliceus i Legend a maio r iisde m verbis : „omn e datu m optimum iiicipit i n eademqu e verba : „fide m orthodoxa m servare" i n medi a sententi a desinit Sequitu r eni m i n codic e Hartvician o complementum : „qua m acceperant" Null a i n ii s obitu s exequiarumqiK 1 mentio Subiuiigitu r continuationi s insta r Le gend a minor : „Cu m iiitelligamu s etc, usqu e „i n tbec a argente a signaverunt" Datu r i n ba c posteriur i legend a vit a sancti cu m exe quiis e t traiislation e corpori s i n lionoratiore m locum E t hae c qui de m videtu r fuiss e ratio minu s bo c opus se d integTum maior i mu til o postponendi ; nemp e u t narrati o qua e ib i abrumpitur bi c a d finem perducatur Contulimu s diligente r lio s codices e t tertiu m Hartvicianum qu o Legend a maio r tota e t parte s miuori s continentur Lectionibu s varii s accuratiu s expensis opeui e pretiu m duximus praecipua s horu m codicu m coiisonantia s e t discrepantia s exempli s copiosioribu s adducere li e i n iudicand o seiitentia e nostra e plu s aequ o tribuiss e videamur I CONSENSU S CODICU M SANCRUCENSI S E T MELLICENSIS 1 Eade m lection e breviu s scriptorum Interi m autei n divini s conspectibu s s e probabile m reddidit u t omne s militia e sua e comite s a d ver i de i cultura m converteret min 3 Intantu m (intrn. ) se probab redd u t — H

PAGE 160

( 15 0 Provincia s i n X partitu s os t opiscopatiis strigoiiionsci n ca m nictropoli m o t magistrai n — cctcrarui n for c roiistituit inai 8 Stri gonions(M n ( k cclcsian i (cani. ) II Actcrn i pc r socret i r.onsili i (|iiaii(lan i cxaniinationcin filiorin n snorn m ohitn s scnsi t immincri 4 vcrh a mai 15 verl)era H 2 lisde m additamentis Paccn i — corrolioravit u t (i n S M. ) c o sccurius (| IKH I i n mcnt c tractahat i n noucll a plaiitatioii e christi anitati s explor e suftioeret H mai (! Stephami s quipp e gi'aec c coron a (corona iu s P coronatu s S M. ) sona t latinc 11. mai 5 Qua c — quan i frcqucn s c t luuiclic a ci n a dc o servicntiu m con grcgationc s apparucri t multarim i ccclcsiaru m crucc s c t vas a vcl(prac S M. ) parament a — testantur H mai 10 Eec e hessoru m inopinat a calamita s incendii s e t rapini s eunet a devastavit ]ie r rcvelationci n dc i — animahii s honiiim m salvati s pc r rcccptaciil a niunitionu m (condidi t S M. ) H mai 14 3) lisde m lacuni s Ann o dominica u incarnationi s MXXXVII I indiction c VI Hoinrir o lonianorm n augusto ann o autc m impcri i su i XXXVIII (XVril W. ) kal scptcmh ol)ii t niin 10 Erat tun c priiKuqi s (qii)intu s ((|uartus H. ) a h illo qu i in gressioni s i n pannoni a du x prinm s fuit mai 2 Ipsim i quippi 1 i n lio c secul o (coronar e H. ) deu s volui t a d regn i potentiam e t i n futui' o coron a heatitudini s sempe r permanenti s redimir e decrevit mai 5 Pace m cun i exteraru m ( p r o v i nci a runi H. ) populi s lidelite r statuta m corrohoravit mai 6 Undiqu e fit (con H. ) cursii s de o famulaiitium mai 8 Su b titul o ipsiu s (S Martini ) monasteriu m construens pos sessionibu s — ditavit e t (ipsiu s H. ) suffragi o doinitoru m decima tionibu s simil e feci t episcopiis mai 8 Decretu m — i n qu o scilice t uniuscuiusqu e (culpa e H. ) con trariu m dictavi t antidotum mai 9 Instruen s (filium ) qualite r dehea t ohservar e catliolica m fidem — sin e consili o nilii l ager e e t (maiore s suo s ant e oculo s sem pe r H. ) a d exemplun i statuere mai 15

PAGE 161

( 15 1 Lriml o monui t illo s patoni o (idon i ortlKxioxa m srrvar o (<[ua m aomqjo r a nt H. ) mai 15 4 Eade m uterqu e errat a exhibet Mult a ooru m glorios o (i > l o r ios a W. ) cortamin a muudu s oli m habuit qua o votustat o tomporii m olausa fidoliu m momoria o uo u suu t oommoudata qui a vau o (vatoW E. ) saor o oaruoruut min 1 No c docta s oompositasqu o gnimmatiooru m liiioas au t philoso phoru m iutorprotatoru m ( i u t op r o t a1 i o u o s W. ) so u sophistio a aoumiu a imitamur min 2 Scripturarii m divinaru m quiliu s adprimu m (adprim o H. ) flagrahat iio u imiuomor min 4 Omuo s ditiou i sua o suhdito s s o ])ollioou s ohristiau o nomiu o (uouiiui H. ) maiioipaturum mai 3 Ips o v( k r o ro x opjsoopi a uupo r iucopt a — oruoibu s e t vasis aliisqu o subpootiouibu s (su] ) (TIoo t ilibus H. ) a d miuistoriu m do i portiuoutibu s — suffioiTuto r docoravit mai 10. I n oivitat o qua o dioitu r Alb a — famosai n o t grando m basi lica m — coiistruor o ccqiit quamqu o vidontibu s (qua m qu i vidit H. ) testimoniui n voritatis vorboru m nostroru m porhibon t ( p o r h i bo t H. ) mai 11 Doorovi t ian i liliii s (s c rvus I I ) dei qu i (quao H. ) tun c liabebat ( d adquirer e pot-erat omni a christo qmu k i])siu s don o un xora t (o x ips don o ITuxorant ) oonforro ibid I n oapit o mund i Rom a — XI I canonicorun i oongTogutiono s (ooiig'rog'ationom H. ) cuncti s portinontii s habundanto s (—dan tom H. ) statuit v t mat(u'iai u (niacer i aiu H. ) i n oircuit u lapid o muratam ib Ipsan i qii()(|U( k rog'ia, m urbon i Coiistaiitinopoliu p bonofioioru m munoi' 0 no n priva.tu m (privavit H. ) ib Iniperato r — sciscitan s qualite r ro s faot a fuerit ou m nun tium rovorsioni s eoru m no n solu s (suum H. ) fuiss o voracito r soirot po r consiliun i divinjtati s — faotu m no n dubitavit mai 14 D e quoru m mort o moestitia m orbata m (obortam H. ) g'o nitor propto r amore m fili i suporstiti s — Heinrie i solati o oomposcuit mai 15

PAGE 162

( 15 2 Libclliu n tl e institution o nioru m oonstituit i n qu o fidolitcr, c t amicabilitc r vcrlii s cui n adnionitioni s spiiitalihu ( s p i r i t a 1 i s H. ) alloquitur ib Tanta codicun i consonanti a induxi t viro s docto s u t statucrcn t Mellicense m e vetustior i Sancrucens i fuiss e descriptum N e tame n illic o pedibu s i n han c sententia m eatur obsta t paul o maio r utri usqu e codici s discrepanti a i n verbis additamentis e t lacunis II DISCREPANTI A CODICU M S E T M 1 I n lection e breviu s scriptorum Cu m — circ a median i ho ra m die i sopor i indulgere t — videba t (videbatur M. ) adstanti hu s praesentialite r inimici s patri e loqui min 7 Egenu m Christu m i n membri s sui s consolar i deliberan s tem poraliter u t ips e vita e coelesti s camera m — iocuiula.r i merui t (mer uerit M mereretur H. ) aeternaliter mai 12. I n iustiti a sanctitati s — conversar i decrevit u t i n e o ia m quaeda m futura e glorificationi s specie s (spes M H. ) clarescer e videretur mai 15 2 I n emendation e erratorum Evigilans—qu i su a proferre t nunti a adess e mandavit cu i assistenti no n mea e inqui t legationi s caussa s expler e poteris se d alius qu i fidelior inveniatu r accedat praesentatu m ver o eisde m vcrbi s redir e praecepit amot o (ammoto M. ) e t tertio : perge inquit festin a propen? min 7 Stati m experrectu s causa m requisiuit — vi r ill e anxiu s ob rui t (obriguit M. ) consiliu m furori s su i recognovit doluit acces sit procubuit min 9 Re x divin a praeeunt e clementi a adversu s eo s consurrexit e t h i infid i (i n fide M. ) ill i ver o tantu m i n armi s confidente s utrin qu e decertaverunt min 5 Inte r plurim a distinct a (distinct o M. ) gemmaru m color e perornat a phylacteria min 6 Qua e inqui d caus a malorum ? m i domin e refererun t (refe run t M. ) no s serv i tu i etc min 8 Multi s annoru m curs u lahentibu s — thesauru s tanta e pecu

PAGE 163

15 3 nia e i n terr a latviit e t mortaliu m cognitione m ( — tion i M. ) oc cultus soliu s oculi s domin i apparebat min 10 Contig-i t diviiicK ; pietati s intuit u i n filio s perditioni s e t igno rantia e popiilii m rudem—ungaro s videlibe t (videlicet M. ) — cle ment i usi i (visu M ) d e coel o prospicere t (prospicere. ) ma 1 Adpropinquant e spiritiialibu s (s p iri t nalis M. ) fulgor e ca rismatis mai 2 Qui d pliira ? ades t tempu s coelitu s depositu m (dispositum M. ) mai 3 S o principatumcpi e cii m fili o nascitur o custod e (custodiae M.) illius ; qu i no u dormi t necpi e dormita t — commendavit mai 4 Devicti s — hostibu s christ i mile s — totu s (totius M. ) ingeni i consiliu m evangelic i sermoni s decrevi t for e receptaculum mai 7 Ub i iisqu e hodi e congregati o monasteriali s — temporaliu m sustention e (siistentatione M. ) copiaru m superhabundans mai 7 Quint o pos t patri s ohitu m anno divin a si c voluntat e (vo lent e M. ) clementi a — re x appellatur ina i 9 Ips e quoqu e paterna e dilectioni s amor e (ardore M. ) com piinctu s libellu m d e institution e moru m constituit mai 15. Viden s s e solu m sin e sp e posteritati s adrelictu m (dereli ctum M. ) pietati s affect u doluit scimi s ver o scriptum : no n ess e (est M. ) prudenti a no n sapienti a — contr a dominum ib Sempe r si c apparen s a c s i ant e tribuna l Ohrist i staret inte rioribu s oculi s eiu s praesenti a viiltu s (praesentia m vultu M. ) ve rend o conspicien s — Christun i i n cuncti s actibu s etc ib Filioru m suoru m obitu s sensi t imminer e verbera quo s i n ipsi s infantia e gradibu s quo s (qui M. ) dedit abstulit ib Deind e monui t illo s paterna e lide i (patern e fide m M. ) or thodoxa m servare ib 3 | n perpera m mutatis Ne c — sophistic a acumin a imitamur qui a stultu m (statutum M.) es t i n altu m navigare s i no n possi t a d portu m transmeare min 2 Sanctissim i confessori s Stephan i regi s vita m — sicu t fldeli e t verac i relation e (religione M. ) tun c tempori s inventu m accepi mus digmu m — duximu s posteritat i transmittere min 2 1 6

PAGE 164

(15 4 Fili o arce regn i sublimand o iixonmi nobilissimam e x latis sim a romanoru m imperatorui n prosa])i a derivat-a m (dirivatam M. ) duxit min o Mult i servorum quorii m animu s cereu s (certuni M. ) cs t tlo ct i i n vit-ium malignitati s fac e (facie M. ) succens i obvia m illi s exierunt quosda m gladi o percusserunt qua e omniu m eoru m fueran t auferente s (afferentes M. ) min 8 Quonia m Pannoni a beat i pontifici s Martin i nativitat e gloria tu r — re x — init o (initio M. ) cu m theopliyl o consili o — mona steriu m construen s etc niai 8 Tande m pe r misericordia m de i dignu s centuplicata e (centu plicitate M. ) retributioni s bravio mai 15 4 I n expleti s lacunis Urbmi i qua n Bcsprei n nominatu r obse derant ho c a d (con M. ) viti a eiu s commoventes u t etc min 5 Pe r omnei n regione m (in M. ) ingrcss u viaru m du o e t du o su spendi o perierunt niin 8 (Filiun i Heiiiricuni ) precibu s (Christo M. ) quotidiani s com mendavi t niai 15. Die m ultiniuni sempe r ant e ( s e M. ) cordis dcsideri o t-ot o menti s statuens mai 15 5 I n omissis Quida m parte s e t divisione s (regnoru m et 8. ) provinciaru m cu m praefecti s et praepositis a d christiana e reli gioni s cultu m perduxerunt mai 1 Surgun t claustr a canonicorum florescun t (claustra S. ) coe nobi a regularite r co n versantiu m ( c a n o n i c o r u m S. ) congregatio num niai 8 Camera m omn i gener e vasorun i clirystallinoru m onychinoru m aureoru m (arge n teorum S. ) plenite r refertam ib S i pastori s culp a quo d meretu r ips e iua t i n ovibus (parc e preco r ovibus S. ) 6 I n additis Nequ e quippia m bon i pot.es t i n rebu s (exi stentibus M. ) ess e ve l fier i absqii e benefici o — dei mai 1 U t quo s — d e sedibu s naturalibu s i n occidua s parte s priu s e-xciverat ho s — a d iustitia e semita m delota liebul a (uullius M. ) a d spe m i n aeternu m permanenti s perducere t retributionis ib

PAGE 165

(15 5 Derti t i]l i glorian i i n conspect u lioniinuni clarescent e mira culoru m frequenti a — sicu t iuba r nov i luminis sanctita s oiu s i n omne m circ a regionem resplimrtuit e t tamqua m svavita s odorifer i unguent i audientiu m cord a replevit (Fluel)an t omne s divers i la n g u o r i s h o m i n e s qu i antidot o pi(Uati s sua e atta ct i curabaiitur e t q n i c o r ru p t i o n i s piag a paen e de f e c e r a n t i n s o I i d u m a d s t r i c t i r e v e r t e b a n t u r M. ) Prae sident e i n regn i otc min 10 7 I n variantibu s eiusde m ferm e valoris Cu m intelligamu s san ctoru m merit a i n libr o vita e script a (adscripta M. ) min 1 A d priore s voluntati s (voluptatis M. ) sua e usu s animu m reducentes min 5 Statni t atri a sancta e inatri s ecclesia e anipliar e (amplificare M. ) min C5 Quosrta m familiariu m suorui n Itonian i adir e delegit commen dan s facultate s magna s (miiltas M. ) nimis ib Singuli s anni s quamdi u advixit muner a e t ohlatione s sempe r augeba t (superaugeba t M. ) ib Pos t iio n niultun i tempori s aegrotatione m incurrit qu a post modu m corpor e rtiscossit (decessit M. ) min 9 Unu s eoiai m audacte r (audaciter M. ) su b obscur o ingres su s est ib Adversu s eo s iudici a (iudicio M. ) locutu s est ib Cord a tollente s a d deu m hymnoru m vocibu s resonuerun t (re sonaverunt M. ) min 10 Ips a mund i totiu s metropoli s Rom a cu m (et M. ) monarchi a dignitati s imperatoriae mai 1 Implet a suu t verb a prophetia e (propheta e M. ) dicentis : po pulu s qu i ambulaba t (ambulat M. ) i n tenehri s vidi t luce m mag nam mai 4 • Aliquand o communite r cu m omnibus aliquand o sigillati m (sin gillatim M. ) cu m unoquoqu e eoru m colloquiu m habens mai 8 Grilla m — gestamin e corona e socian i ess e notificavi t (signi ficavit M. ) mai 10 E x adducti s verisimil e videtu r utrumqu e codice m e x antiqui or e quidem se d lacer o atqiu mutil o exemplar i ess e desumtum ; it a

PAGE 166

(15 6 t-amen u t scrib a Mellicensi s ve l accuratio r i n expriniemli s loci s eva nescentibus ve l felicior literi s nondu m penitu s detriti s i n legend o fuerit Quo d ver o a d lectione s codici s Hartvician i attinet cuiu s eximi pl a interpolat a liabemus quamvi s caut e sin t cvi m nostri s conferendae tame n a d supplendu m Legvnda e maiori s defectnm i s code x unicu m subsidiu m praebet No n solu m eni m d e vit a e t mort e sanct i regis se d etia m d e ii s qua e ant e e t pos t translatione m ein s evenerun t dign a memo ratu narratione m no n interrupta m cojitinet Parte s deperdita s auctor i Legejjda e jnaioris e x ist o codicn restituer e conat i sumns duct i co haerejiti a reru m narratanin i e t similitudiji e stili Quibu s coniectur a nostra i n specie rationibji s ljitatur exempl a docebjuit SUPPLEMENTU M §. 15-L Patern e monui t illo s — pra e oiiuiibu s novella e Christianitati s plajitatioji i custodiaj n adhibere = u t e o securiu s quo d ij i jnent c tractaba t i n novell a plantation e christianitati s expler e sufficeret 6 S i place t tih i domin a — novellaj n plajitatione m christiani tati s aboleri 14 Manu s e t oculo s levan s a d sidera = manu s e t co r levan s a d aether a — tale m erupi t i n vocejn 14. Si c exclamavit : regin a coel i 1'epai'ati'i x inclit a miuidi = Sic qu e exclamavit : regijj a coelesti s e t niea IX Tu o patrocini o sancta m ('cclesia m connnitto = Su h ta m reli giosissim i principi s patrocijiio 7 PeiTectionej n proposit i su i de i commisi t voliuitati ib cetera s sede s patriun curi s e t provisiojiibu s commisit 8 Ecclesiaj n cuj n episcopi s e t clero regjiiu n ciu n primatibu s e t popul o = Convocati s Hujjgaria e p r i m a t i b u s ciu n ordiji e sequenti 5 Praesulibu s cu m clero comitibu s ciu n popul o laude s congrua s acclamantibus 9 Manibu s tui s anima m mea m cojnjnendo = Cu i hae c omni a — (lomijju s commendahit 3 S e — custodia e illiu s — commen davit 4 Canojjicoru m ministeriu m episcoporim i providentia e — commendahat 10

PAGE 167

(15 7 Die s assumtioni s eiusde m perpetua e virgini s Maria e Su b tutel a p e r p e t u a e v i r g i u i s — • M a r i a e 11 Domina e sua e p e r petua e virgin i — Maria e iniuria s commendans 14 Re x de o dilectus Dilectu s de o Steplianus ( J E x omnilm s Painionia e plagi s concuriMtur — Pannonia e patria m inliabitantes 1 Tngrossioni s i n Panonnia m dux 2 Regn o pannonico 6 T r ndi(|u e fi t concursu s de o famulantium 8 Corpu s a d sede m regalem Alba m videlice t civitate m dedu citur T n ips a regali s sedi s civitat e qua o dicihi r Alba 11 E t quonia m ecclesi a beatissima e virgini s a b ips o construct a liondu m (U'a t dedicata init o consili o statuun t pontifice s priu s basi lica m sanctiticare Iiiit o cu m tlnMipliil o consilio 8 Statui t insupe r preceptum 2 Statutu m a s e decretum 9 Adalbertu s boemiensi s ecclesia e pontifex 4 Famosa m ( 4 grande m basili ca m (Albae ) construer e coepit 11. Corpu s torra e commendare = Benefici a — pra u omnibu s sun t ill a dinumerand a scriptisqu e c o m m e n d a n d a 12 Corpu s sanctu m i n medi o domu s sarcophag o — imponitur = Pr o cuncti s domu s episcopatu s Bespremiensis — qua m a d de i ser vitiu m i n aur o ve l aigent o vestimejitisqu e multiplicihu s nohilite r adornavit 10. Omittend a fuerun t extrem a huiu s capitis : „ub i pe r anno s plure s dominu s — febricitantibu s — benefici a praestitit — melodi a caiitu s angelic i — odori s svavissim i dulced o — dispergebatur. Qui a capit e sequent i „corpu s beatum no n aperti s signoru m indicii s 4 5 anni s quievit; supplicationesqu e decerjiuntu r a d obtinenda m „ma nifestatione m signorum. "Melodi a cantii s angelici e legend a S Emeric i hu c translata ; „odori s aute m svavissim i dispersio pos t aper tu m demu m (§ 19. ) sepulcru m eveniss e legitur i S v 16 Mir o dispositioiii s ipsiu s secreto = Diveni s praeclaru s d i s position i aeterna e — obediendo 15 Corpu s hum i gravedin e presmm = Grravedine m moru m — usqu e a d fincm vita e teiiui t

PAGE 168

(15 8 lYmpon ? pKKMlestiuato — IVmpoi v sua o p J* a o< ( ost'i u a 1i ouis 1 U t — ronovar i gloriosiu s meivrotur = Quo m tun c geuto s vidor o nioruerunt 4 Iocnndar i jnerui t aotornalitcr 12 Oculi s spiritualibu s ddocta t intondoro = Illu d intondolj a t oss o praocipuuni 12 Intoriorilm s oculi s oiu s pra.esentia m — con spiciens 15 Quo d sin e praoordinationi s allVct u divina e factu m no n aesti matur Quo d alicuu m a consili o de i noi i credimus Quaeda m i n ips o torreu i pulveri s asporsi o ign e divina e exa minationi s purificand a reinanserat Nem o iiiimicu m sin e iudicu m ex a m i n a t i o n e laederet 9 Artern i ]>e r secret i consili i quanulan i exam i n a t i o n cm 15 Quas i quodan i iur e potential i Patri s dextera e naturalite r e t p o t e n t ial i t e r es t associatus 1 Geiz a — crudeliu s oli m p o tentialito r agen s i n suos 2 Re x Ladizlau s — virtutu m fulgor e conspicuus = Appro pinquante spirituali s fulgor e karismatis 2 Quotien s curia m ipsiu s adventu s su i fulgor e perlustravit lo Laudibu s e t serviti o de i perfect e deditus = Era t vi r ist e — i n omnibu s actibu s sui s dc o perfect e deditus 11 Spiritu s paraclit i perlustration e tactiis = Quada m noct e spi ritual i monit u tactiis 13 Mult i presbyter i e t cleric i instinct u spiritu s paraclit i compuucti 7 Habito colloyui o cu m iqjiscopi s e t primatibus = Pe r com muni s consiliu m colloqui i filiu m — popul o praefecit 5 Cu m hi s de i servu s — c o 1 1 o q u i u m liahens S Cui n episcopi s e t pri matibu s Hungari e statutu m a s e decretmn 9 Pr o intrusi s habend a sunt : „quo t anno s — to t corpus; qui a i n nnll o ali o codic e apparent ne c ann i regimini s cu m § 5o e t 6o congTuunt A b initi o eni m regimini s 997 pos t 23-a m Apri li s (regn o deniqu e paunonic o heat i iuveni s nutu m attendente. 6. ) — usqu e 1038 15-a m August i no n 45 se d 4 1 tantu m ann i niime rantur Eade m suspicion e fals i lahorant : „interiecti s itaqu e XL V anni s — a d dominu m convertissent, tmnpu s eiiir n signoru m infra „advenient( ver o tempor e declarationi s eiu s etc. sati s plan e desi

PAGE 169

( 15 9 gjiatur ; Jnstitutioui s v(U' o ronuuia o scdis o t apostolicajun i litera 1'iini, u ne c i u Legeud a niiuori ne c i n „elevatione S Emeric i fi t ull a mentio Deuiqu e i u liuiu s capiti s itorat o porscripta ideoqu e pr o genuiu a hahe-nd a narration e (,,advenimit e — quaerendum" ) i'eg* e e t synod o praecipient e decernuntui supplicatione s a d ohtinenda m „ma nifestatione m siguoru m a cliristo/ — Aliuud e sumt a etia m narxati o d e Salomon e v carcer e dimisso „Se d u t osteudere t domiuu s — a c s i nihi l ant e pondeiu s habuisset. Qui a lapi s sepulcralis pos t edit a demu m .jniraculoru m signa § 18 huiu s legendae tollit-ur e t sin e ull a difficiiltate Deniqu e interpolato r prioru m ohlit-us hi s d e Salomon e insertis repeti t script a d e i*eg e Ladislao e t indict o triduan o ieiunio 17. Ouncti s divina e misorationi s henelici a praestolautibu s = ahs qu e henefici o veiiient-i s miserationi s dei 1 Inte r omni a superna e misera t ioni s heneficia 12 Subit o plebe m sua. m Christ o visitante = hi s dicti s s e vi r de i coelest i grati a percipien s visitatum lo Sanctu s respect u mi serationi s de i s e visitatu m iiitelligens 14 exteroru m etia m mo nasterioni m viro s munificeutia e regia e doui s — saep e visitavit 15. Miraculoru m iusigui a pe r amplitiKliiieii i domu s saucta e fiin duutur m i r a c u I o r u ii i iiisigu i potiuiti a — mirilicavit 1 testihu s miraciilonu n sigui s pe r ipsuu i a domiu o factis 7 fre quente r paviment o adhaeren s domu s sancte il) Recept a totiu s corpori s sospitat e signoru m feci t initiiim = de i propitiation e — stati m sospitate m recepi t 14 Omiiiu m Ohrist o laude s clamantiun i augmentavi t gaudium = comitibu s cuii l popul o l a ude s congrua s a ccl a m a n t i b us i) Parente s lid e plen i (pueriim ) beat i vir i sutfragi o conferentes = (monasteriu m 8 Martiui ) ipsiu s suffragi o domitoru m decimationi bu s simil n feci t episcopiis 8 recolen s s e nilri l poss e sin e suffra gi o Christi 14 S e cu m regn o su o su b tutel a perpetua e virgini s Maria e — c o n f e l e n s 11 Christ i nome n laudahil i clanior e glorificaverunt = Christ o laude s clamantium supi*a

PAGE 170

(16 0 Totan i Jiocten i deu s — nmltonm i fulgoribu s signorvm i mira bilite r perhistravit = re x ladizlau s — virtutim i fulgor e conspi cuus 16 totu m nmndui n — p e r 1 u s t r a v e r u n t 1 Miraculu m ununiquodqu e laudun i clamoribu s manifestu m fa cer e no n cessabat = quali s vi r vita e fueri t — statutu m a s e decre tu m m a n i f e s t u m facit 0 Sententi a „quoru m tamc n — satagimus' Hartvician i interpo latori s ess e videtur ; qui a i n fin e § 18i scripto r s e pluribu s excusat cu r ceter a no n scripserit Eode m plan e niod o tenta t interpolato r no ste r connecter e prologiu n liuiii s Legenda e cu m §o secundo : „quo d qualite r e t quand o factu m si t memoria e commendnr e congTim m duximus. Ceter a huiu s capiti s „lii s inserendu m videtu r — viveuten i accepit script a i n pagell a dimidiata avers a part e vacu a codic i ia m a d finem perduct o adglutinata inte r verh a nuntiu s foli i 16i e t sciscitant i fol 17i § 16 e x eode m lihr o fuerin t depromta qu i Salomoni s e carcer e dimissione m continehat §. 18. Conveni(mtibu s i n ecclesia m cu m reg e principibus cu m cler o pontificibus = praesulibu s cun i clero comitibu s cu m populo 9 cu m cler o paternita s episco p orum cu m man u ministroru m prin cipali s choru s comitum 15. Adalbertu s boemiensi s ecclesia e ponti fex 4 Statuun t pontifice s priu s basilica m sanctificare 15. Sublat a tabul a marniore a qua e paviment o promineba t = cor pu s sarcophag o candid i marmori s imponitur 15 Quieverun t oss a pretios a = quievi t corpu s beatum 16 Evacuat o sarcophag o = sarcophag o imponitur 15 Laude s e t gratia s divina e pietat e proclamantes = omniu m Ohrist o laude s clamantiun i augmentavi t gaudium 17 Ta m extr a qua m intr a basilica m salute m petentibu s miraculoru m signi s s e praesente m ess e notificavit famos a basilica 11 15 socia m ess e n o t i f i c a v i t 10 testibu s m i r a c u 1 o r u m s i g n i s 7 Hae c omni a virtu s divina no n solu m ips a die se d pos t tem por e miilt o — dignat a es t operar i — i n vir o d d quant i merit i pos t obitu m fore t divin a virtu s i n vit a su a demonstrar e voluit 14

PAGE 171

16 1 (miraculorum ) pluralita s — ips a noct e numcru m excesserat 17. A sui s i n feretr o delat a mo x ips a di e — s e meliorar i sensit a c i n brev i vita e priori s sospitat e recept a — 14 17 Supe r bono s e t malo s sole m suu m clarescer e faci t = u t i n e o ia m quaeda m futura e glorificatioui s specie s clarescer e videretur 15 Beneficioru m niultiplicitate m cunctoru m proficu o consulentem = pluralita s miraculorum 17 quo d catholicoru m utilitat i videre tu r for e proficuum 16 Illu d tantu m — adder o decrevi = totiu s ingeni i consiliu m evangelic i semini s decrevi t for e receptaculum 7 decrevi t ia m filius de i omni a Christ o conferre 11 cordi s ianua s nunqua m clau der e decrevit 13 Cora m ips o couversar i decrevit 15 Ips a lior a qu a tumulu s fuera t apertu s = ips a di e qu a heat i vir i tumulu m attigit 1(8 Hae c tib i committ o servand a = perfect.ioue m proposit i su i de i commisi t voluutati 7 tu o patrocini o ecclesia m cominitto 15 Ainiulu s miritic i opiu-i s = vas a ve l parament a oper e miri fic o fact a ve l coiitexta 10 basilica m oper e mirific o construer e fecit 11 Coustaiitinopoli m — ecclesi a mirific i operi s donavit ib Monasteriu m quo d re x su o regimin i commendavera t = Ca nonicorun i ministerin m episcoporn m providentia e — commenda hat 10. de i genitric i iniiiria s commendans 14 benefici a — scripti s comme n danda 22 Tempu s praedictu m praestolaturus = benefici a pe r beat i vir i merit a p r a e s t o 1 a n t i h u s 17. Appropinquant e tempor e re i declaranda e = advenient e tem por e declarationi s eius 16 Coadunati s episcopi s e t Hungaria e prinii s = u t paci s pe r qua m Christu s mundim i coadunavi t s e for e prohare t filiuni. 9 totiu s Teutonia e maii u coadunat a 14 accersiti s episcopi s e t pri mi s palatii 15 Multi s a Christ o miraculoru m beneficii s erogatis = expensa s totiu s sumtu s — peregrini s vidui s orphani s erogavit 15 1 6

PAGE 172

( 16 2 §. 20. I I I pulvere m carn e redacta = corpu s lium i gTavedin e PIA ^s su m e t i n p u 1 v e r e m r e d a c t u m 16 Verita s dici t i n evangelio = e x evangeli o — pe r veritati s ipsim s testimoniu m d i c e n t i s 12 Beat i misericorde s etc — dat e e t dabitu r vobi s = 12 Beat i vir i dexter a fui t alien a putredini s = quo d alienu m a consili o de i no n credimus 5 Mandatu m dominicu m i n lauandi s egenoru m pedibu s cottidi e renovavit = no n es t alicuiu s egens nis i u t — alioru m pede s secundu m evangeliu m lavet 7 nocturna s vigila s i n lavandi s Christ i fideliu m pedibu s — transigcMX 1 solebat 12 Viduaru m e t oi'phanoru m miseria s (? t indigentia s sua s ess e computavit = d e quibu s i s christianissiniii s re x no n minimu s fuiss e computatur 11 Cuncti s a d nutiin i divinitati s proliciens = a d nutu m etia m ipsiu s serv i de i re x — monasteriu m — incepit 13 Ind e desiderabili s s u p e r n o r u m c i v i u m cohabitati o = supernoru m civiu m adiunctu s cortubernio 15 ian i inte r co(? lesti s patria e cive s cupieba t habitare ibid D E AETAT E E T FID E LEGENDARU M MINORI S E T MAIORIS I AETA S (1. ) LEGfENDA E MINORIS Scripto r Leg-enda e minori s pos t v eIevatiouem S regi s (1083 ) §o lOo memoratam ; im o s i locuti o „pia e menioria e rex defunctu m desigmat pos t morfe m Ladisla i reg*i s (1095. ) opu s suu m porscripsit Verisimil e es t editione m libell i huiu s reg-nant e Colomanno Hungaroru m reg'e ne c seriu s contig'iss( k ; qui a scripto r § 2o provoca t a d „fidele m e t veracu m relationem liominn m sanct o regi supersti

PAGE 173

( 16 3 fuin. 1 ) Teste s ist i rerui n oculat i initi o regimini s Colomanni 7 0 ve l 8 0 anno s nati nonnull a script o etia m coiisigiiaverint i n adminiculu m memoria e seni o titubantis obstat qiio d scripto r Legenda e S Emeric i i n praefation e s e vitai u sanct i regi s scribm v no n ausu m fuiss e dicens ann o 1110 cu m priniui u Alinu s du x Oonstantinopol i versar i potui t (§ 7. ) ea m vitai n nondiii u ooiiscripta m fuiss e iiinuat ; noste r ver o „autlientica s libroru m scriptura s revolvondas niemoi'et, 2 ) Biograpliu m eni m nos truni ^scripturaruni noiuin e a.dnotatione s chronicas annale s tun c tcmpori s scrib i solitos no n biographia m propri e dictam designass e arbitraniur Ijogond a hae c oode m qu o vit a S Emeric i duci s tempoiv ve l cml o noi i mult o pos t edit a fuerit Scriptore m i n Hnngari a e t quide m Alba e Regia e commoratum linguanqu e populari s no n ignaru m fuiss o indican t ea qua e d e ecclesi a a S rog o ib i consfructa eiusde m fhesauris d e signification e deniqu e voci s albu s f!o dissorit. 3 ) j Stepliaii i rogi s vitai n actusqu e sicu t fideli e t verac i relafion e tun c tompori s invcntu m (vi r doctn s Wat-tenbac h felic i con jectur a „viventum 1'eponit ) accepimus (lignu m e t honorificu m duxi mu s posteritaf i transmitter e — Scrijito r — qua e a fidelibus audit u didicit recitat. 2 ) ,,Qui a Steplian i prim i regi s nostr i gest a sun t inenarrahilia ne c nostr i ingeni i congrui t parvitati iustiii s e t utiliu s visu m fuit quatenu s filii eiu s B Emerici pr o modul o nostra e possibilitati s edis seramu s insignia, Leg B Emerici praef Yid e Leg* min 2 3 ) „I n Alb a civitate qua e o b spoc i alitate m liobilita ti s sua e iiome n accepit, Yo x albu s loci s e t personi s addit a praestantia m denotat „Du x Arpa d —sepultu s es t supr a capu t uniu s parv i fluminis — ub i etiar n pos t conversione m hungaroru m aedificat a es t ecclesia qua e vocatu r alb a su b honor e S Maria e Virgiuis. Anon c 52. ,,Urb s regi a e t egregi a Alb a nomin e (Bia logrod). Chron Polon Pertz SS IX p 453 Belegr r l a vocabr.iu r etia m Alb a Hungarorum : ,J n episcopat u Vesprimions i ecclesi a S Stephan i regi s apud castru m Belegrad e uua m marca m auri qua e es t hospitale, Libe r censuu m Rom sedi s a Cenci o Camerar C D II p 282 Andrea s I re x albus ,,Ist e quide m re x albu s Andrea s e t catholicu s es t vocatus Chr P Yindob c 49 p XLIX Gene r etia m Bela e T regi s albu s Udalricu s marcliio Hartv § 25

PAGE 174

(16 4 Quo d gente m Hungaroru m harhar i ca m app(dla t (§ 3.) i d aucto r no n a d mores so d a d cultu m superstitiosu m r(4uliss c vi detur Si c Albricu s i n praefatioi m a d lego s Colomann i regi s : „Cu m tempor e predict i patri s (S Stephani ) universun i regnu m eiu s bar barici s servire t cultibus/ Deniqu e nilii l i n lio c opuscul o occuriit quo d cu m aev o Colomann i Hungai'ia e regi s conciliar i no u possit AETA S (2. ) LEGENDA E MATORTS Legenda e maiori s scriptore m dimidi o fer e secul o recentiore m fuiss e arguun t stilu s e t narratione s reru m gestarum Auditiin e didi ceri t e a qua e narrat a n e scripti s liauseri t commentarii s inc(u'tu m est : fonte s eni m suo s no n indicat Seme l tantu m oculatu m s e teste m fuiss e inniiit cun i basilica e Albensi s tliesauro s (mumerat (§ 11. ) Quo d a d stilu m attine t nota m tempori s praeben t 1 Mon s sace r Pannoniae 2 Alb a transilvana Prim a not a tempori s es t sace r mon s (§ 8.), ub i monas teriu m S Martin i construitur Duo s teste s habemu s secul i undecimi e t duodecim i ineuntis qu i monte m bun c sanctu m appellant qu i sacru m ant e mediu m secul i 12i nemijiem I n praefation e a d decretun i S Ladisla i secundiim : „Tempo ribu s piissim i regi s Ladisla i onine s no s optimate s i n mont e sancto fecimu s conventus. u Apu d hiographun i S Emeric i mon s hi c iterat o sanctu s vocatur : „Ciu n heatu s re x Stephanu s a d ecclesia m heat i Martini qua m ips e i n sanct o mont e Pannonia e inchoaverat caus a orationi s advenit — Pauci s ver o diebu s interpositis e x qu o d e sanct o mont e abscesserat.' § 3 4 Eaden i repeti t Pelbartu s n 3 ,,Quoda m tempor e beatu s re x Stephanu s a d ecclesia m S Martini (jua m ips e i n m o n t e s a n c t o fundavera t — caus a orationi s advenit. u Priman i sacr i monti s mentiojie m hahejjiu s i n apograph o fimdationi s monasteri i d e Quizij ) annill57 ; ub i legitu r quide m line a 7a sacro : („Monasteriu m i n loc o solitari o qu i dicitu r Quizu n edi ficau i quod ) Monasteri o sanct i Martin i i n sacr o mont e Pannoni e — — i n ohediencia m tradidi. Se d erro r fueri t oscitanti s scribae jia m i n fijie apograph i Imius testc s coiisonaiitian i cu m autograph o adfirmante s sanct o scrihunt „Nos scilice t abba s d e ferre o jnonte

PAGE 175

(16 5 o t abba s rl o Apries (i n perigraph e sigill i pciulontis : Abb d e Eper i ) e t Ubaldu s Prepositu s sanct i Thom e o t custo s Stri goniensi s eeclesie e t Pous a come s accedente s a d ecclesia m beat i Martiir i d e sanct o mont e panjioiii e vidimu s autenticu m istiu s transcripti e t nohi s preseut-ihu s ahha s e t conuentu s eiusde m ecclesi o publicar i fecei'unt ( d nichi l ampliu s i n e o continebatur ([iia m i n transcripto E t u t hde s sil) i possi t (e t que ) a t adliiheri no s sigilli s nostri s roborauinms. Sigill a quatuo r e corrigi a dependent Clausul a hae c ne c i n Codic e diplomatic o (II 146. ) ne c i n ,,Monunienti s his toria c Hungaricae (\ r T 64. ) laqmritur ; nun c primum quo d sciamus typi s vulgatur Mon s sace r postluu passi m i n usu I n apograph o privilegi i Bela e III ann i 1192 ,,supe r salibu s monasteri o S Mart d e sacr o mont e Pannoniae debitis (li n 7 i n libr o dict o rubro) „Eg o Uro s dictu s Abba s S Martin i d e sacr o mont u Pannoniae. 1226 Monum YI 215 Yorgonti s porr o secul i duodecim i signu m es t traiisilvanu s pr o u 11 r asilvanns „A d Alba m transsyluana m precepi t festinare. § 14. Monunienta domcstic a seculorun i undecim i e t duodecim i ine uuti s i n appellativi s locoru m praepositione m ultr a praeferunt prae position i trans Si c ultr a monte s — silva s — mare Sun t qu i puten t cu m doctissim o Pray vocabul a ultr a ve l tran s silva s i n cbarti s domestici s promiscu e usurpari ne c tempus qu o transilvajiu s i n us u ess e coeperi t cert o poss e definiri No n admodu m 1'epugnamus s i e x soli s apographis ve l charti s typ o ex pressis mendisqu e scatentibu s iudiciu m fiat. Secu s re m s e liaber e sentiet qu i ips a autograph a gejiuin a inspexerit Sic u t ceter a huius mod i praetermittamus i n chart a Bela e Illi regi s not a tempori s carent e se d i n Codic e nostr o diplomatic o aun o 1183 adscripta : ,,GaIlu s come s Albensi s transilvanu s legitu r (II 203. ) qu i i n autogtaph o (line a 12-a ) ultrasilvanu s est Regi o ill a oli m ultoriora nltr a silvam parte s ultrasil vana e vocabatur Prim a regioni s huiu s nienti o occurri t i n cliart a fundationi s monasteri i S Benedict i d e Gi'on ann o 1075 Ub i transumtu m An drea o Ili aiut i 121 7 lin 5 5 -56 : ,,I n hi s hereditatihu s — quibu s

PAGE 176

(16 6 pmlictu m S Beuedict i momisteriu m dotar e potu i — null i omniu o liominu m aliquo d iu s ve l utilitate m aliqua m percipiend i nis i ips i mo nasteri o v t su o abbat i reliqui Ultr a silva m a d castrun i quo d vo catu r Turd a ded i tributu m saLinarum. I n Codic e nostr o diplomatic o I 437 locu s lii c dopi'avatu s est Praemissi s enim : ,,null i omnin o hominu m — nis i ips i monastml o e t su o abbat i roliqui — subiun gitu r sin e distinction e aliqua : ultra e t silva m a d castru m quo d vo catu r Turd a dedi. Secul o duodecim o i n chart a monasteri i d e Zobo r occurruut : ,,Simo n episcopu s ultrasi l v a n u s e t Mercuriu s princep s ultra silvanus. C I) II 42. a d annii m 1103 Legend a rninor ulte rior a memorat : „l)i c tribuii o plebi s i n ulterioribu s moranti u t s e praevideal, § 7 Fundati o praopositurai ^ demesiensis : „I n ul trasilvani s partibu s sun t mansiones qua e sa l dar e debent, 1138 C D II 104 „Wa]teru s ultrasilvanu s episcopus. 1156 C D II 142 „Wulciu a episcopu s ultrasilvauus, anni s 1166 1167 C D II 179 I n apographi s annorLi m 117 6 e t 117 7 „Capitulu m ecclesia e t r a n s i 1 v a n i e n s i s — Nicolau s woyuod a t r a n s i 1 v a n u s — Wlcin a episcopu s transilvanns u occurrunt se d no n caren t interpolationi s suspicione Monum Hist Hun YI 73 C D II 142 Charta e etia m annoru m 119 0 e t 1193 ub i Adrianu s episcopu s transilvaniensi s e t transilvanu s legltiir negligenti a scribarum qu i ea s anni s 140 4 e t 146 4 transcripserunt fuerin t depravatae Na m Catapanu s cancel larius qu i ea s charta s confecit i n autograph o ann i 1192 Adrianu m hun c ultrasilvanu m appellat I n metalibu s ann i 1197 : „Uni versa e possessiones qua s ecclesi a b Martin i d e Oro d habe t ultr a silva s — praesenti s pagina e testimoni o dignu m duximu s corrobo rare, Chronico n etian i pictu m Yindobonense : „b Stephanu s — hel lu m gessi t — contr a Gyulam qu i tun c tempori s totiii s ultr a silvai n regn i gubernacul a possidebat. C 37 p XXXIV Chro nico n Budens e locu m hun c interpolat : „qu i tiin c totiu s transilvan i regn i gubernacul a possidebat, Primu s qu i Adrianu m episcopim i transilvanu m appellat es t Desideriu s praepositu s Cibiniensis suscesso r i n cancellari i offici o Catapanis ia m episcop i Agriensi s i n charti s annoru m 120 1 e t 120 2

PAGE 177

( 16 7 (C 1) II 38 4 e t 39 2 autog] \ lin 1 2 e t 17.) ; siquide m genuin a sint : nan i i n metalibu s ciusden i aiin i 120 1 ide m Desideriu s Adria nu m quemadmodu m antecesso r eiu s Catapanu s u ] t r a s i 1 v a n u m voeat C D II 387 Andrca s cert e II ann o 1.21 9 vetei l locution e utitur : „Cu m eui m no s — ultr a mar e i u subsidiu m terra e sancta e fuissemu s profect i — eisde m Canonici s i n u l t rasi ] van i s parti bu s dedimu s quanda m terra m qua e Winc b vocatur — Wilhelm o u l t ra s i ] va n i e n s i episcopo. C D III 1 272 Leguntu r porr o i n eiusde m regi s cliartis : „ultramarina e partes 1222 III 1 414 „ultr a monte s nivium. 1225 III 2 44 Eogeriu s ann o 124 2 ad hu c regione m ultr a silva s e t cpiscopu m u l t r as i lvanu m no minat Endl Mon 276 293 Circ a mediu m seculu m diTumu m tertiun i praevalui t usu s prae positioni s tran s ant e silvam Ia m Stephanu s re x iunio r sempe r du x transilvan u s ne c capitulu m dioecesi s illiu s s e alite r qua m „ecclesia e Albeusi s t r a n s i 1 v a n a o app(dlat Adbu c secul o NIIIo exeunt e Andrea s rc x buiu s nomini s III j-e-gnu m quide m transil vanie villa m tame n libera m Turutzk o „i u partibu s ultrasilva ni s sitau r ess e scribit 1291 End b Mon 617 620 Rect e ani madverti t secul o proxim e elaps o doctu s vi r Iosephu s Benko : ,/Nome n Transilvani a i n aul a regu m Hungariae natu m est a c omniu m primu m aetat e Andrea e Ili e t Bela e IVi regu m it a dici sc-ribiqu e occepit Transsilv P I T 1 p 3 Aeta s igitu r buiu s legenda e a part e superior e mediiim u t videtu r secului n duodecimu m no n excedit : a part e ver o inferior e de fini t ea m „quintu s pos t patri s obitu m annus qu o dilectu s de o Ste phanu s re x appellatur e t diademat e regali s dignitati s felicite r co ronatur. (§ 9. ) Geiz a [late r sanct i regi s obii t pos t jnartyriu m Adaibert i aiuj o 997 ; ann o 100 1 coepera t annu s a mort e eiu s quintus Coro uati o igitu r e x opinion e auctori s eveni t ann o 1001 A t ann o 1213o Andrea s II transcribi t e t sigill o su o du plic i confirma t diplom a S Stephan i datu m ann o 1001 ; bocqu e „a d petitione m Ore z abbati s d e mont e S Martin i i n Paunonia — n e inimica e vetustati s succumbere t silentio ve l aliqu a calumpni a emer gent e deperiret. 0 D III 1 p 147 Privilegiu m porr o hoc tun c

PAGE 178

(16 8 prinm m i n luce m prolatu m ann o .100 1 Imliction c XYa meiis e Se ptembr i incipient e numera t annu m ,,Stoplian i priin i regi s secundum.' Coronati o ergo test e ips o reg e contigi t ann o millesimo S i igitu r Legend a maio r pos t hun c aiinu m 121 8 exstitisset aucto r teste m omn i exception e jiiaiore m secutus jio n quijLtuj u a h ohit u patris se d cpiartu m cert e annu m posuisset Hi c iterat o mojiejnu s tirones caut e utejidu m a d probaticme s diplojjiatica s charti s typi s expi-essis Xa m i n lio c prinL O charta e auu i 1001 trajisujnt o i n subscriptionibus Willelmu s transilvaniensen i legitu r ecclesia m gubeniaus ; (C D III 1 p 148. ) cjua e ecclesi a i n autograph i line a 31 a u l t r a s i I v a n a scribitur Aetatej n poiT o auctori s sati s longo a temporihu s Colomann i Huugaria e regis distan 1 intuj-vallo indica t commentu m baptism i iui fant. i Stephan o collati Na m postcpia m aucto r adyejitu m Adalbert i episcop i i n Hungariam ciusquc ; i n cojivertejicli s infidelibu s jjavataj n opera m comineniorasset suhiicit : ,,Nascitu r ijitere a predictu s a do jniji o principi s lilius — hun c Adalbeitu s crismal i baptismat e sc cundujj i credulitati s suac ? veritate m intinxit — crevi t infan s etc. Ub i pac e doct i vir i historicoru m nostroriu n principi s Stoplian i Katoji a dixerim „credu]itati s sua e veritas" no n a d Stephauum se d a d Geizam qu i somni o su o propliet-ic o (idej u habuerat videtu r ess e referenda Con sta t ver o scriptoru m aetat e suppariim i testijnojiio Stephanu m ha ptisniu m suscepiss e tenipor e init i cun i Gisel a c l i r i s t i a n o r i t u jnatrimonii circ a annu m 995 qu o Adalbertu s secund o liomaj n pro iectu s est jie c anipliu s ite r in vc l pc r Hungarian i fecit Tempor e autei n Colomaiui i rcgi s initi o secul i duoclecijui siqieress e aclhu c po teran t siqduagcmarii qu i saiictu m rege m vidissent A b oculati s cert e testibu s edocti d e baptism i eiu s tempor e auctor i nostr o ver a refejT e potuissen t Hi c subjiectcmcl a videjitu r noJiJiulla qua e i n epistoli s ponti ficuj n illoru m temporu m notavijnus e t cjuibu s simili a i n ha c quocjii e Legencl a occurrunt Linocejjtiu s III a d Emericuji i regej n ann o 12U2 ,,No s — qu i honore m tnu m patern a caritat e diligimus regia e serenitat i d e pur o corcle e t conscienti a bona e t ficl e iio n fict a consulimus. u C D II 394 — Leg' jnai 4 Greg-oriu s IX a d Colomannu m

PAGE 179

16 9 Gallicia e regem au 1239 „Deu s ill o persona m tua m es t virtutu m don o dignatu s dotare quibu s pos t terrena e corona m potentia e coelesti s regm i gaudi a promerereris. C D IV 1 176 = Leg mai § 3 Epistol a Luci i II pontifici s a d Conradu m III-un i ann o 1144 : „Luciu s episcopu s etc cliarissim o fili o Conrad o Rom reg i illustr i saliite m e t apostolica m benedictionem Omn e datu m opti mu m e t omn e donu m perfectu m desursu m es t descenden s a patr e luminum. Pistor SS rer Germ III 183 Si c incipi t epistol a etia m Luci i Illi institutu m Crucigeroru m militia e Templ i confirmantis „Luciu s episcopu s — Arnold o magistr o religiosa e militia e templ i quo d Ierosolymi s situ m est eiusqu e fra tribu s etc Omn e datu m optimum e t omn e donu m perfectu m desursu m es t descenden s a patr e luminum apu d que m no n es t transmutat-io au t vicissitiidini s obumbratio Proind e dilect i i n domin o filii etc. 1183 C D II 210 Eade m leguntu r initi o vita e Heri bert i archiepiscop i ColonjViisi s ann o circite r 105 0 editae : „Matr i aecclesiaiTi m sancta u Romana e aucclesia e ( k t i n univers o orh e terra ru m universi s filii s univ(T'sali s aecclesia e metropoli s Ag'rippin a Colo nia : Omn e dalu m opfimum e t omn e donu m perfectu m a patr e lu minum. Pertz SS IV 740 Locuti o hae c biblic a scriptoribu s vita e sanctoru m secul o etia m subsequent e sati s usitata Si c i n prolog o a d vita m S Zita e virglni s Lucensi s ( f 1272) : „Scripturu s vita m e t g-est a ipsius hahitatore m eiu s invoc o Spiritu m saiictu m — a qu o es t omn e datii m optimum e t omn e donu m perfectum. Act a SS April III p 479 No c praetereund a es t scripti o Geori i = Georgi i (§ 6. ) Eade m locti o occurri t i n Translation e S Udal ric i pe r episcopu m Hartwig-u m ann o 1183 facta : „Vocat o prae posit o S Geori i e t alii s religlosi s etc. Pertz SS IV 428 Dign a denfqu e ohservation e es t phrasi s charta e ann i 115 7 supr a laudatae : „Monasteriu m aedificav i quo d — monasteri o S Martin i i n sacr o niont e Paiinoiiia e o h reuerentia m e t san ctitate m ipsiu m loc i (propte r reuerentia m e t sanctitate m ipsiu s loci Dipl a 1001 lin 19. ) e t propte r Beat i Martiu i patrocinium cuiu s liativitat e i u eode m loc o liahit a Pauuoiii a gdoriatur. Simili a leguntu r i n Leg mai § 8o „E t quonia m Pannoni a heat i pontifici s Martin i nativitat e gloriatur. 22

PAGE 180

(17 0 E x hi s verisimil e fi t Legemla m maiore m 1101 1 ant e 1157 ne e pos t 1213 ; se d intr a ho s quinquagint a anno s conscripta m fuisse II D E FID E UTRIUSQU E LEGENDAE Quo d a d fldem horu m codicu m attinet considerand a sunt : 1 Propri a Legenda e minoris 2 T T ti'iqu e communia 3 Propri a Le genda e maioris 1 PROPRI A LEGENLA E MIN0RI8 Pate r Stephan i Geiz a „evangelica m institutione m secutus a d imagine m veritati s perveni t (§ 3. ) Confirmatu r scriptonin i aetat e aequaliu m testimonio ,,No n tacendu m quo d iuxt a positi s Ungarii s — a h error e su o p a r u m m u t a t i s u m h r a m Christianitati s impressit. Vit a S Adalherti Pertz SS V 118 ,/Hi c (Deimi x pa te r Stephani ) De o omnipotent i variisqu e deorun i illusioiiihu s immo lans cu m a h antistit e su o o b ho c accusaretur divite m se et a d liae c faciend a sati s potente m afflnnavit. Thietmar Pertz S S III 862 Eade m religioni s christiana n cu m superstition e pagan a conso ciati o fuera t secul o dccim o apu d Danos .,Anii o Ottoni s Ii 2!)o (966 ) Dani s qu i Christu m e t idol a simu l colehant cu m Popon e cle ric o i n convivi o d e De i e t deoru m ciilti i altercantibus e t Dani s asserentibus Iesu m Christun i ess e quidei n Deum deo s ver o alio s maiore s e t antiquiore s ill o esse : Popon e ver o e contr a afflrmante Iesu m Christu m solii m Deu m ess e etc. M Chron Belg Pistor SS III 84 Uxore m Stephanu s viv o patr e duxerat (§ 3. ) Quo d „adlm c pue r e t pueritia e auui s floreus i u regu i soliu m provehitur, uo u excludi t uuptia s praecessisse E x us u liugua e latiua e ta m prioris qua m sequiori s aevi verh o pue r uo u solu m impuhes se d etia m vi r intr a anno s trigint a sole t designari Caesa r Octavianu s annu m agen s vigesimu m pue r dicitur „N e adolesceutem ve l puerun i potiu s Cac sare m iudice s temer e fecisse qu i taiita m causa m publica m privat o consili o susceperit, Cicero Fam 9 7 „Consule s egregii praecla ru s Brutiis egregiu s pue r Caesai'. Idem Fam 10 28. Im o pos t initu m etia m triumviratu m decret o Senatu s opu s erat n e Caesa r porr o etia m pue r vocaretur Serviu s a d Virgili i Ecloga m 1 v 43

PAGE 181

( 17 1 Hi c illu m vid i iuvonc m Meliboee „Caesare m dici t Octaviaim m Augiistum Decrovera t eni m Senatus n e qui s eu m puerun i diceret n e maiesta s tant i imperi i minueretiir. Cicer o Roma m reversuru s Ci licia e provincia e pi-aefici t C Coeliu m quaestore m suum .,Provincia e praefecimu s Coelium Puerum inquis e t fortass e fatimm ; — as sentior Praete r fratre m liom o erat. que m sin e contumeli a quaestor i anteferrem. Cic Att 6 (! ,,Eg o d e provinci a deceden s quaestore m Coeliu m praeposu i provinciae P u e r u m inquies A t quaestorem. Fam 2 15 Quc m disert e aetati s givadu m quaestui-a e le x Villi a an nali s decreverit obscuru m est Cicer o certe qu i gloriatu r omne s magistratu s su o ann o iniisso quaestui-a m gessi t annu m agen s 31-um Tuliii s Caesar qu i aedilitate m e t praetura m ant e legitima m aetateu i gcssit quaestui-a m ant e annu m aetati s 31-u m U C 686 adipisc i no n potuit Ne c pue r ist e Coeliu s mino r nat u fuerit S(?cul o etia m pos t Christu m natu m quint o ide m usu s viguit Honoriu s Augustu s duo s e t vigint i anno s nafu s a Paullin o Nolan o pue r appellafur : „Mactati s paritm cu m l-eg e prophan o Hostibus August i puer i victori a pace m Reddidit, Natal i decimotertio pos t victu m Radagaisuui ann o 406 Eode m Natal i puer i dicuntu r Apro nianu s e t Pinianu s : „Apronianu s Turcia e genti s decu s Aetat e pue r sensibu s carni s senex Hui c propinqua t sociu s aequal i iug o Aev o mino r Pinianu s e t ips e prisc o sanguin e illustri s puer. Muratoriu s i n praefation e a d editione m Veronense m ann i 1735 demonstrat ann o 406 qu o natali s hi c serm o pronunciatu s est Pinianum Apronian o iuniorem annu m vita e trigesimu m excessisse Usu s hi c voci s pue r apu d scriptore s etia m chronicoru m usqu e a d seculu m decimu m quar tu m reperitur Chronico n Pictii m Vindohonens e ann o 1308 Carolu m reger n puerun i appella t anno s natu m viginti „Du m igitu r pue r Karolu s i n Hungari a moraretur Frate r Gentili s Cardinali s ann o Domin i 1308 Pannonia m intravit. Cap 95. p CX Aetate m huiii s regi s e x ips o Chronic o definimus „Quoru m instantia m Pap a admittens quenda m piieru m X I annoru m nomin e Karulu m ann o Domin i 129 9 vivent e adhu c Andre a reg e i n Hungaria m destinavit. C 89 p CVI Ann o erg o 128 8 natiis tempor e adventu s Gentili s Cardinali s annu m ageba t aetati s vigesimum Ips e etia m re x Stephanu s cun i s e victoria m d e rehellibu s i n pueriti a su a (Priv lin 7-a ) retuliss e scribit virile m

PAGE 182

( 17 2 aetate m innuer e videtur Xan i ,,monasteriu m pr o stabilitate regn i a d finem porducore (lin 4—5) ; aceing i gladi o a d amne m Goron (Chron P Vind C 36 p XXXTII. ) sun t ros qua e no n puerum se d viru m deceaiit Propri a porr o Legenda r minori s sunt : soxagint a vir i Bisse norum a latronibu s i n Hungari a spoliati ; e t coniurati o quatuo r pa latinoru m d e interficiend o rege Latrone s lat a sententi a suspendi o pereunt Coniurat i oculi s e t manibu s privantur Severita s poenaru m latronibu s hi s atqu e coniurati s inflictarun i eade m ost qu a log-e s san ct i regi s II 6 7 12 13 5 1 e t 5 3 i n furc s liomicida s percussore s e t perduelle s animadvertunt ne c al)]iori'e t a b iis qua o d e morihu s sanct i regi s apu d alio s scriptoro s leguntur Descripti o deniqu e .,olovationis sanct i regi s pos t tridua l i u m ieiunium pr o consvetndin e aev i illiu s sati s accurat a est Simil i mod o fact a fuera t „elevatio £ i S AVicterp i pe r Heinricu m Au gustense m episcopu m (973—982) „Heinricu s Augustensi s opiscopu s indicen s t r i d u a n u m i e i u n i u m congregavi t maxima m multitudi lie m clericoru m monachorun i e t laicorum e t venien s Eptat i (Eppach ) cu m crucihu s reliquiisqu e sanctoi-u m aperui t heat i pontifici s AVicterp i sepulcru m etc. Elevati o hae c e t translati o pe r opiscopu m fact a con stitui t „canonizatio]iem si c dictam anteqna m pontife x romanu s omn e iu s i n alhu m sanctoru m qnemqua m refercuid i sib i sol i attribuisset ,,Itaqu e sanctoru m numer o sociatu s beatu s praesu l Wicter pus utpot e su b altari secundu m apocalypsi n b Ioaimi s euangelistae martyru m Christ i collocatu s etc. Paul i Bernriedensi s Vit a S Her lucae Pertz SS IV 427 2 UTRIQU E LEGfENDA E COMMUNIA Minori s vita e scriptor i n rebus qua s a synchroni s scripto ribu s praetermissa s cu m Legend a maior i cominune s habet u t stil o brevior it a pr o aetati s propinquitate fide dignio r ess e videtur Confect o bell o civili re x spoli a rebelliu m S Martin o conse crat ecclesia m eiusde m S Confessori s titul o construit e t ta m hos te s e clad e superstites qiia m postero s eoru m ,,servo s ecclesia e (usqu e a d praesente m diem ) instituit. Precibu s taiitu m proceru m exoratus

PAGE 183

(17 3 servitute m i n decimatione m commutat (§ 5. ) Voce s unci s inclusa e adsun t quide m i n nianuscripti s codicibus se d negdigenti a auctoris ve l oscitanti a scriba e no n sun t deletae Servitu s enin i tanfu m aberat u t usqu e a d seculu m duodecimu m perduraret u t stati m a b ips o reg e relaxat a fueri t ,,n e afflict i disperderentu r a terra, Pidvilegiu m cert e ann i 1001 d e decimi s solu m agit imll a servituti s mentione Simili a nari'antu r i n Legend a maiore Victori a d e rebellibu s b Martin i precibu s adscribitur ecclesi a huiu s sanct i titul o coustruitur e t ,,domitoru m decimationihus ditatur Dissiden t tame n d e tempore qu o monasteriu m ho c constnictu m fuerit Legend a mino r stati.n i pos t relata m victoria m poni t aodificatione m hasilicae e t adsignatione m decimarum Poste a narrat quomod o confluxerin t „mult i e x diversi s mund i partibus audiente s d e doctrin a eius. (§ (L ) Maior pos t con fectu m civil e bellu m niliil nis i devicto s lioste s reg i servire baptis niun i e t sacerdote s susciper e coacto s commemorat Subiungi t deind e (§ 7. ) abbate s e t monacho s „e x omnihu s partibus a d s e vocatos inte r quo s ,,patre m Ascricu m cu m sui s discipulis ahhate m factu m monasteri i S Benedict i a d radice m monti s ferrei Porr o institutione m episcopatuu m c t archiepiscopatu s (§ 8. ) que m Ascricu s obtinuerit cuiu s consili o deniqu e construitu r monasteriu m S Martin i i n mont e sacro Sensera t ia m Legendaru m S regi s consarcinato r Hartvicu s han c differentiam e t magi s credendu m censen s Legenda e minori narratione m maiori s e § 8o reposui t i n fi-um, substituitqu e verbi s d e construction e basilica e S Martini Legenda e minoris Dissenti t iio n paru m a b hi s ips e sanctu s re x i n privilegi o ann i 1001 ta m quo d a d aedificatore m quar n quo d a d tempu s exstruc tioni s attinet Monasteriu m ho c „ a genitor e eiu s inceptu m (1 4. ) a d finem ips e perduxerat, (I 5. ) e t erumpent e bell o civil i ia m incole batur ; ,,qui a propte r oratione s sancta s Anastasi i abbati s e t fratru m eiusde m monasterii scribi t s e victoria m d e hostibu s retulisse (1 6. ) ,,Xecdu m eni m episcopatu s e t abbatia e praete r ipsu m locu m i n regn o ungaric o sita e erant, (1 13. ) Hae c conciliar i cu m narration e Legemhn f maiori s null o mod o possunt Na m coenobiu m a d radice m monti s ferrei e t instituti o de ce m episcopatuii m antecedun t fundatione m i n mont e sacro Cu m Le gend a minore pe r Geiza m incipieificm e t Stephanu m summa m aedi

PAGE 184

( 17 4 ficio mauu m impouentem posse t quider n argutand o consonsu s aliqui s cxtorqueri nis i ill i vetu s aucto r Legenda e S Emeric i auxili o adesse t scribens : Cu m beatu s re x Steplianu s a d ecclesia m b Martini qua m ips e i n sanct o mont e Pannonia e inchoaverat e t egregi a mona choru m congregation e decoraverat un a cu m filio orationi s caus a advenit (C 3. ) Decima s s re x no n solu m a b illis qu i i n bell o contr a eu m stetcnin t e t vict i sun t „posterisqu e eorum" ; (Leg min. ) no n solu m a „domitis" ; se d e x tot o Comitat u Sumigiens e (1 8. ) exigen da s praecipit Se d lii c conciliati o faoilis Sicu t eni m omne s eiu s co mitatu s incola e rebellaverant ; („volent e comitat u patern a m e sed e repellere. (1 8. ) it a omne s merita s poena s dar e debebant E x collation e liaru m d e conditor e e t tempor e exstructioni s monasteri i i n mont e sacr o narrationu m liihi l cert i statu i poss e inge liu e fatemur Re s diligentioii inquisition e dign a peculiare m disserta tione m postular e videtur D e ec-clesi a Roma e titul o S Steplian i protomartyri s aedifi cat-a amba e consentiunt ; no n ver o d e monasteri o pe r Stephanu m Ierosolymi s fundato Biographu s prio r moniale s (§ G.) ; posterio r monacho s scribi t isti c constituto s fuisse Neutriu s fides i n ha c r e sati s firma. Liquid o eni m constat pe r negotiatore s Amalphitanos viv o reg e Stephano licenti a aedificand i a Chalif a accepta monasteri a ta m monachoiTi m qua m monialiu m Ierosolymi s exstruct a fuisse „Vir i quida m Italic i d e Malph a civitate qua e posit a es t inte r Neapoli m Vergiliana m e t Salernum maritima s civitates cu m propte r merci moni a qua e defereban t i n Ierosolymam apu d infidele s gratia m inve nissent du m adhu c Caiipha s Aegyptiu s i n civitat e dominaretur d e construend o sib i i n e a domicili o Calipha e praedict i mandatu m impe trant e t secu s ecclesia m dominica e resurrectioni s erigun t habitatio nem e t monasteriu m monachoru m i n honore m De i genitrici s e t virgini s Mariae ; e t simu l i n honore m beata e Maria e Magdalena e mo nasteriu m feminarum su b praedictoru m providenti a monachorum A b lii s etia m aedificatu m es t xenodochium propte r affluxu m a d loc a sanct a pauperu m peregi'i]iorum. E x Alberic o monach o Triu m fon tium Mag Chron Belg Pistor III 154 Gest a hae c sun t anni s 1022 e t sequentihus Hui c monasteri o e t Xenodochi o origine m sua m

PAGE 185

(17 5 debe t iusigui s Ordo equestri s qu i usqu e i n praeseiite m die m persi sti t e t floret, Hospitalariorum Hungar i no n videntu r propriu m habuiss e Ierosolymi s hospitiu m usqu e a d mediu m seculu m duodecimum Ann o eni m 1135 Petronill a mulie r hungaric a „hospitale m domum emi t Ierosolymi s pr o peregrini s sua e gentis „Domu m — Petronilla e mu lier i Ungarica e veiididerun t i n hospitale m domu m sua e genti. 1135 Monum Hist Hung' VI 52 Geiz a poste a II ecclesia m e t xeno dochiu m isti c construxit „Urhanu s episcopu s etc dilecti s filii s Ni cola o magistr o domu s hospitali s S Steplian i regi s sita e Strig-onii fratribusqu e ib i praesentibu s au t futuri s etc San e cui n recolenda e memoria c Geys a quonda m re x himgaroru m Hierosolymis sicu t i n eiu s script o authentic o cojitinetur ecclesia m i n bonore m De i e t me moria m beata e Maria e sempe r virgini s matri s suae a c S Stephan i regi s fecisset d e sui s e t suoru m principu m (deemosyni s pietati s intuit u construi e t domu m etia m liospitabuu i n qu a peregTin i e t ali i transeunte s propte r Deu m subsidi a recipoivnt charitati s etc, 1262 C D IV 3 8 1 Minmi nusquam nis i i n bi s Legcndi s S regi s Stephani siv e monasteriu m exstruentis siv e alio s i n pi o lio c oper e adiuvanti s mentione m ficri Quo d a d fundatione s romana s attinet biographu s prio r eccle sia e taiitu m S Stephani e t domuu m villaru m e t possessionu m ,,qua e a d siimtu s ministroru m ecclesia e pertinent meminit e t „facultatu m multarum qua s pe r quosda m familiariu m suorum sanctu s re x Ro ma m miserit Posterio r biograpliu s uberiore m eiu s re i notitia m vide tu r habuisse ; memora t eni m congregatione m duodeci m canonicorum domus homines hospiti a ^ungarorum orationi s caus a beat i principi s Apostoloi-u m Petr i limin a quaerentium. Sumtu s piu s re x a d eccle sian i constriumda m pe r Astricu m e t socio s miserit ; cetera s fundatio ne s ips e ij i peregrination e roman a perfecerit Servat a es t memori a pereg'i:inationi s buiu s i] i Chrojiic o Pict o Vindobonensi : ,,Coepi t i n medi o civitati s (Budensis ) aediflcar e graud e coenobiu m i] i honor e apostoloru m Petr i e t Pauli ditand o illu d multi s praediis e t simil i libertat e romana e ecclesia e fulciendo quai n corporalite r visitavit. C 39. p XXXV Ranzanu s novi t etia m aniiu m aetatis qu o piu s re x ite r istu d iugressu s est „Agen s aetati s annu m tertiu m e t tri

PAGE 186

(17 6 gesimu m urbe m Roma m petivit. Indic e VIII-o Iucboffe r i n Anna libu s sui s ecclesiasticis nesci o cuiu s testimoni o fretus annu m hun c aetati s incidiss e piita t i n annn m Christ i 1007 Rege s oli m nationn m a d fidem Christ i recen s conversaru m schola s fundaban t Romae uh i populare s i n fide catholic a erudirentur Schola e ha e success u tempori s i n xenodochi a convertehantur Ana stasiu s bibliothecariu s d e redit u Leoni s Illi pontifici s i n urhem : ,,Su b adventum simu l etia m e t cuncta e Schola e peregrinorum videlice t Francorum Frisonum Saxonu m atqu e Longohardoru m sinm l omne s connex i a d ponte m Milviu m cu m signi s e t handi s e t canti ci s spiritualibu s (Leone m papani ) susceperunt e t i n ecclesia m beat i Petr i apostol i deduxerunt. Apu d Baron a d ann 799 n 7 D e Angdi s scripto r domesticus ,,In a re x (Merciorum ) Roma e faci t do mum qua m schola m Angloru m appellar i fecit i n qu a erudi rentu r populare s i n fide catholica Eiqu e i n singuli s regn i su i familii s unu m denariu m annu o cens u pend i commun i decret o praecepit Qua e schola e propte r peregrinoru m confluxu m ibide m solati a suscipientium vers a es t i u xeuodochium quo d S Spiritu s dicitur. Matthaeu s Paris i u vit a Willegod i prim i abhati s S Albaui D e fati s huiu s ecclesia e a Stepliau o Roma e extructa e scrihi t Mancini : ,,Ide m sanctissimu s princep s alia m Roma e exstruxi t eccle siam qua m collegiata m fecit dedicandamqu e curavi t eide m S Ste phan o protomartyri cu i era t devotissimus Han c admodu m prohahili te r omne s scriptore s ecclesiastici qu i d e rehu s Romani s agunt credun t ess e ecclesia m liun c parochialem dicta m hodi e S Stephan i i n Piscina Convers a es t hae c ecclesi a i n parochia m ann o 1497 translataqu e es t fundati o i n collegiu m Hungaroru m i n mont e Coelio quo d postrem o cu m Germanic o unitu m usqu e a d praesente m die m perstat N e aute m perea t memori a cultu s dobit i gloriosi s sancti s Steplian o protomartyr i e t Stephan o reg i Hungaria e d e sanct a sed e apostolic a ta m hen e meriti eun t iidei n aluiiin i collegi i Germanic i a d monte m coeliu m di e 3a August i Inveiitioni s S Stephani u t officiu m ibide m peragant ; e t di e 20a eiusde m mensi s qu i praedict o sanct o reg i sace r est a d ipsiu s ecclesiai n S Petr o vicinam Distinctu m era t hospital e a collegi o canonicorum Illu d inscriptione m exhihuiss e legitur :

PAGE 187

( 17 7 DOMV S VNGAROKV M RENOVAT A PE R D PHILIPVM D E BODRA G SER D VLA DJSLA I REGJ S PROC E X ELEEMOSYNJS PEREGRINORV M SEDENT E ALEXANDR O p vi 1497 Hui c ver o iuiict a ecclesia ECCLESI A HOSPITALI S S STEPHAN I REGI S VNGARORVM Autoiiiu s Manciui Yit a S Stephaiii p 26 Narj-ati o Legejnia e jninori s d e tumult u bissenic o (§ 7. ) e o praecipu e differ t a 1'elation e maiori s Legenda e (§ 14.) quo d ib i uostr i proeli o commiss o lioste s caedun t e t fugant ; hi c homine s sYdiu n „pe r recaqitacul a nijuiitioiium seivantur ; re s eoru m diripiuntu r a b hostibus Yerisimil e es t re m it a gesta m fuisse u t e x „relation e tun c tempori s inveiitum vetustio r Legend a exponit D e basilic a Albens i e t eiu s thesauris ; d e repentini s ite m morboru m a d sepiilcru m regi s curationibus elevationequ e corpori s reg e Ladisla o e t svnod o episcopoiaj m iuhente amb o eadem ve l simi li a referunt Accurat a es t etia m chronotaxi s horu m codicum Morte m sanct i regi s amb o a d annu m 103 8 referun t (§ 10 etl5) ; quo d testimo ui o scriptoruu i aetat e aequaliu m Wipponi s e t Herimann i Augiensi s conlirmatur Erro r biograph i priori s i n „Heinric o romanoru m augu sto, qu i ian i 102 4 decesserat Ann o 103 8 Oonradu s imperaba t ( f 1039 Prldi e Non Juii. ) Filiu s tame n huiu s Heinricu s electu s e t coronatu s re x ann o 1028 augustu s quoda m mod o dic i poterat 3 PROPRI A LEGENDA E MAIORIS G-eiza m principe m quintu m dici t „a b ill o qu i ingressioni s Ungaroru m i n Pannoni a du x primu s fuit. (§ 2. ) E o igitu r tempor e qu o hae c scripta sunt iiondui n Arpad veru m Almus existimabatu r fuiss e aucto r e t condito r familia e regu m Hungaricoru m prima e stir pis Primu s nemp e Almus 2 Arpad 3 Zulta 4 Toxun 5 Geiza Cu m scriptor e nostr o faciun t Anonymu s Bela e regi s notafius e t du o e x chronici s minoribus Albericu s monachu s Triu m fontiu m medi o secul o decim o terti o pleniore m ducu m istoru m notitia m habuiss e videtur Stephanu m eni m rege m scribi t a priin o fuiss e septimum „Ann o 104 1 Ungari s reg navi t Petru s anni s duobus Sanctu s re x d e Ungari a Stephanu s pri mu s christianus Iecha e filius, e t a prim o duc e Alm o septimu s filium hahui t unicum nomin e Henricum qu i vivent e patr e decessit. 16

PAGE 188

(17 8 Apu d Leibnitz Aocess Hist II p 72 Socunduu i liuii c scnptoren i Geiz a du x no n quintus se d sc?xtus E t fulcitu r serie s hae c testimo ni o Constaiitin i Porphyrogenit i imperatori s Byzantin i prioru m genti s Hungarica e ducu m aequalis qu i ant e qiiartu m principe m Toxu n poni t Phalitzim e x fili o Arpadi s terti o Iutotz a natum : ,,Arpadi s tertiu s lutotza s filiu m suscepi t Phalitzim qu i nun c principatu m tene t (ann o 950).D e admin Imp c 40 Serie s itaqu e ducu m si c resti tuenda : 1 Almus 2 Arpad o Zulta 4 Phalitzis 5 Toxun 6 Geiza 7 Stephanus Praeposter e narra t biographu s uoste r i n f a n t e m Stephanu m baptizatu m (§ 5.) nuptia s ver o pos t coronatione m celebratas (§ 10. ) Hahemu s eni m scriptore s aetat e aequale s ve l suppares qu i baptis mu m e t nuptia s regi s eode m ler e tempor e contigiss e memorant Fu siu s hae c i n disquisition e historic a d e aetat e baptism o e t nuptii s sanct i regis Q.uo d Adalbertu s episcopu s ij i baptism o suscepto r etia m illiu s fuerit no n care t exempli s illustribu s regu m ducu m e t impe ratorum Pipin i Francoru m regi s „sanctissimu s vi r patrinus se u spi rituali s pate r Wilibrordus. Cahnet Hist Lotliariji I p 273 Pi pijiuj n iiliu m Carol i Magn i Adriauu s I pap a ..baptizavi t e t a sacr o font e suscepit. Annal Hildesh ,,Filia m eiu s nomin e Gisla m bapti zavi t e t d e sacr o font e suscepi t Thoma s episcopu s Medio]anensis.' Aunal reg Franc YYolfgangu s episcopu s Ratishouensi s „sorore m altera m (Heinric i poste a regi s Romanorum ) qua m baptizavit e t d e sacr o font e suscepit abbafissai n nuncupavit." Yita S Wolfgangi Pertz SS IV p 538 Heinric i poste a regi s huiu s nomini s quart i patrinu s Hug o abba s Cluniacensis Si c eni m scribi t a d eu m Henricu s III imperato r ann o 1051 : „Quo d ant e t e pr o longinquitat e itineri s negast i potuiss e venire sicu t iussimus quamqua m gratante r tuu m suscepisseinu s adventum e o ignoscimu s tenore u t i n pasch a a d no s Colonia m venias s i es t fier i possibile ; quatenus s i audejriu s dicere eundeji L puerum d e qu o it a laetatu s es d e sacr o font e susciperes e t spirituali s pater tua e bejiedictioni s jnuner e sigjiares ; hicqu e simu l expiat i ferment o delictorum paschal i solennitat e jnereamu r perfru i azymi s coelesti s gloriae, Bolland Act a 88 April III i n Vit a Hugonis I n festi s Pascha e e t Peiitecoste s d e juor e haptizahantu r

PAGE 189

( 17 9 infante s ill o tempore .,L T traniontan i Roman i pontifical i Stemmat e fulgente s adsun t plure s sapientes Inte r quo s abba s Hug o Cluniacen si s hi c adstat Qu i pate r i n lavacr o regi s (Henric i IV-i ) fuera t sacrosancto Paci s sermone s tractaban t h i seniores Doniz o in vit a Mathildis TI 82—86 Chronic a nostr a sociu m Adalbert o i n offici o susceptori s .adiun gun t Heodatu m d e comitibu s S Severin i d e Apulia qu i „cu m sanct o Adalbert o pragens i episcop o sanctu m rege m Stephanu m baptizavit. Chron P Vindob 20. p XXA T Simo n d e Kez a chronographu s se cul i decim i tertii huiii s comiti s inte r nobile s advena s no n meminit Narrati o e diplomat e regi s Bela e IA 7 i sumt a ess e videtur ,,Era t unu s e x principalibu s principibu s tun c 1'egn i Hungaria e (come s Deo datus) Qu i quide m come s adiuto r convertend i gente s incredula s e t rebelles fidei veritati s a c legi s divina e propugnato r un a cu m Geysa — e t ceteri s nobilibu s terrigeni s e t adveni s exstiti t gloriosus Qu i etia m sanctu m rege m Stephanum cu m S Adalbert o epis cop o d e font e baptismati s sublevavit. 1263 C D IV 3 103 Hi s duobu s patrini s accedi t tertiu s Ott o imperator qu i ,,rege m Gou z — i n natal i protomartyri s Stephan i a baptismat e excepit e t verisimilivi s filium etia m un o eodemqu e tenipor e bap tizatum I n additamenti s a d Ademarum Pertz SS IV 130 Aliu d exemplu m duoru m ve l triu m uniu s baptizat i patrinoru m secul o de cim o nobi s no n occurrit Monasteriu m S Benedict i a d radice m monti s ferre i primu m fuiss e i n Hungaria ; e t e i Astricu m abhatem paul o pos t creatu m archiepiscopu m praefuisse ; u t biographu s noste r scribit sun t res qua e conciliar i vi x possun t cu m ii s qua e i n privilegi o S regi s ann i 1001 leguntu r d e „monasteri o supr a monte m Pannonia e sit o a ge nitor e eiu s inceptor d e Anastasi o eiu s abbate ; Dominic o deniqu e e t Sebastian o archiepiscopi s (li n 4 10 26.) Se d Astric i archiepis copatu s Strigoniensi s compluribu s firmatur eiu s aev i e t suhsequentiu m seculoru m monumentis Vid e egregia m d e archiepiscop o Strigoniens i dissertatione m doctissivn i vir i Ferdinand i Knau z erudita e Societati s Hungarica e sodalis Monument a eccl Strigonien I p 4—43 Ar gumenti s hi s accedi t nun c locu s rescriptu s e t interpolatu s codici s Pestiensis Vid e specime n adnexum uh i Hartvic i prim a manu s eade m

PAGE 190

( 18 0 d e Astric i archiepiscopatu qua e Legenda e maiori s aucto r scripserat ; eniendato r ver o colocensen i episcopatum cu i Astricu m prae ficer e conatur nis i i n margin e codicis suhstituer e nusqua m poterat Se d lio n es t liuiu s loci quaestione m di u agitata m pauci s ahsolvere : re s Colocensiun i pacitic a sexcentoru m annorm n possession e firniata uberior e disquisition e digna m lnaterian i suppeditat Inva t interi m d e monasteri o S Benedict i a d r a d i c e i n m o n t i s f e r e i adnotare illuc l Varadiense ve l d e Waradin o ian i ann o 121 8 vulg o appella tum Honoriu s III a d episcopu m Vespriniiensem : ,,Dilecti s filiisd e Waradino d e Sacsard e t d e Cicado r abbatibu s Quinqueecclesi ensi s dioecesi s damu s literi s i n mandatis u t partibu s convocatis audian t causa m etc Pontificatu s nostr i ann o secundo. 1218 Monum liist H 6 p 155 Qua e appellati o qui a apu d biographu m nos tru m nondu m i n usu editi o codici s nostr i annu m hun c praecesseri t necess e est Propri a Legenda e maiori s narrati o es t d e pauperibu s barba m regi s vellentibus e t ips o gratia s pr o iniuri a accept a agente (§ 13. ) Legitu r hoc e t qua e § 14o d e aegroti s transmiss i pom i medicin a curati s scribuntur i n caeteri s quoqu e codicibu s Hartviciani s praete r Wa-rsaviensem Code x ist e § 12o iisdem : „quada m ver o noct e etc verhi s incipi t historia m d e homin e febr e laborante que m re x vest e su a contexerit e t sanitat i restituerit Hae c e t tali a e x aliqu o codice gest a regi s continente success u tempori s deperdito fuerin t transcri pta Simili a d e Goclehard o episcop o sanct o reg i aequal i narra t eius de m secul i scriptor : Matron a quaedam cuiu s filiuni ips e episcopu s d e sacr o font e suscepit gravissim o oculoru m vexabatu r dolorc Qua e iiiliolu m suu m ac l episcopu m transmisit e t aliquo d medela e subsidiu m a h eiu s pietat e quaesivit — Flore s quoscla m rubicundo s cl e arbore qua e lingu a teutonic a Spinnelbau m dicitu r sign o cruci s munivit e t eiclen i puerul o dedit Ne c mora u t ips a nobi s saepiu s iureiurand o retulit u t ipso s flores aegri s oculi s aclmovit omne m illic o totiu s in flrmitatis clolore m a su o capit e mirabil i ceieiitat e cliffuger e coguovit — Contigi t quemdan i scliolare m febriu m molesti a gravite r inflrmari — A t pate r sanctu s poniun i i n nian u liaben s (quo d forsa u secu m tulerat au t iuxt a lectu m inflrm i invenerat ) benodixi t e t cledi t infirni o dicens : Accip e flli e t manduc a pomu m i n nomin e Ies u Christi

PAGE 191

( 18 1 Comedi t ill e e t surrexi t sanu s laudan s Deum. Pistor SS I 495 503 Opini o liuiu s biograpli i d e dectu n episcopatibu s a reg e Ste phan o instituti s (§ 8) paru m cert a nititu r coniectura Na m u t Ni triense m omittamus qne m initi o secul i 121 adlm c praepositura m fuiss e constat (Decr Colom 22. ) inte r eo s 1 0 episcopatu s connu merandu s es t cu m Strigoniens i Vaciensis ; praete r Strigoniense m ver o etia m Varadiensis Se d annale s doniestic i illiu s Geiza m I-um huiu s S Ladislaii m conditore m fuisse perliibent Menti o (pioqu e electioni s canonicae qu a Astricu s sed i Strigoniens i praefectu s fuiss o scribitu r peiqiera m fact a ess e videtur s i consideremu s canoniconi m institutiomm i uoi i praecessiss e erectio ne m episcopatus Ceteru m consta t ta m Mauru m (Leg S Einer § 4-o ) qua m Gerardu m („Ecc e ded i tib i hodi e episcopatu m urbi s Morisenae. Leg S Gerar § 8-o ) sin e ali a electione a d arbitriu m S regi s facto s episcopos Nis i canonic a dicatu r electi o acti o ipsa qu a re x episcopu m creat ; u t i n Legend a S Gerarcli : „E t dein cep s vocatu s es t Gerhardu s electus. ihid Fugi t u t videtu r atten tione m scriptori s „investitura m episcoporu m hactenu s a maiorihu s hahitam ann o demu m 1106 a Colomann o reg e „dimissam; potes tat i ver o deponend i ve l transferend i episcopos a Stephan o IIIo ann o 1169 renunciatu m fuisse C D II 45 180 Fabula m d e nunti o divinitu s misso qu i exercitu m Conrad i imperatori s e x Hungari a doniu m revert i iusseri t (§ 14-o) a d oblec tando s lectoru m animo s coniicta m lliiss e discimu s e x Wippone Hi c eni m capellajiu s imperatori s Conradi e t Caesari s Henric i magister bellu m illu d Latural i reru m curs u no n mutato pace nescient e im perator e facta tinei n liabuiss e scribit „Eode m tempor e (1030 ) niul ta e dissciisione s inle r gente m Paniionica m e t Baioarios culp a tame n Baioarioru m facta e sunt it a u t St re x Ungarioru m multa s iiicur sione s e t praeda s .i n regn o Noricoru m i d es t Baioarioru m faceret Uud e commotu s imperato r Chuonradu s cu m grand i exercit u supe r Ungario s venit Re x aute m St minim e sufficien s adversu s imperato rem orationibu s e t ieiunii s i n univers o regn o su o indictis praesi diu m Domin i tantummod o flagitabat. Imperato r ta m muuitu m regnu m huvii s e t silvi s intrar e iio n valcns multi s tame n praedationibu s

PAGE 192

( 18 2 inceiuliis circ a termino s regni iniuria m sua m sati s ulciscens rever su s est Se d filius suu s re x Heinricu s adhu c puerulus Eigilhert o Frisingens i episcop o creditus legation e Stephan i regi s pace m rogan ti s accepta unic o comsili o principu m regni patr e nesciente gratia m reconciliationi s annuit Iust e e t sapiente r agens qu i rege m iiiiust c iniuriatum ult-r o petente m gratiam recepi t i n amicitiam Pertz SS X L p 268 Chronotaxi s Legenda e maiori s i n ann o solu m emortual i Geiza e duci s videtu r novi s eger e documentis I n Chronic o minor e Posoniensi martyri o Adalhert i rect e adsignatu r annu s 997 Obitu s Geiza e trans fertu r i n sequenteni : v Ann o a b incarnacion e doinin i DCCCCXCVII Adalbertu s episcopu s martirizatu s est DCCCCXCVIII Geyz a princep s ungaroiai m obiit, Endl Mon p 55 Obitun i Emeric i duci s (§ 15. ) a d eunde m annii m (1031 ) nar ran t Annale s Hildesheimenses Pertz III 98 e t adnotatione s cliro nologica e sec 12-i Endl Mou p 55 Elevationei n corpori s S Stephan i regi s quadragesini o quint o ann o (§ 16. ) pos t morte m fac.ta m fuiss e (1.083 ) Chronico n Poso niens e minu s testatur ..MLXXXIII I n carcer e niissu s (Salomon) e t dominu s re x Stephanu s e t filius eiu s — reuelantu r — e t Salo mo u re x fugit, p 56 Captivitate m Salomoni s eode m ann o comme mora t Bemoldu s Constantiensi s synchronus : „1083 Salomo n re x Ungaroru m a compatriot a su o noniin e Latisla o regn o privatu s in carceratur. Pertz SS V 439 Chronico n quoqu e pictu m Vindoho nense : „Re x Ladislau s — cepi t Salomone m e t i n Vyssegra d re trusi t i n carcerem — Postmodu m Salomo n re x dimissu s d e carcere i n elevation e corpori s sanct i regi s Stephani e t beat i Emeric i con fessoris adstiti t reg i pauci s diebus. C 62 p LXXVII A d extremu m no n possumu s silenti o praetermitter e more m auctori s ve l scriptori s i n orthog-raphi a prim i Hungaroru m archiepiscop i servatum Ascricu m eun i vocat qu i Aschericu s scribebatur Prim a eiu s menti o pe r arcliiepiscopu m Brunone m i n vit a S Adalbert i ann o 1004 ub i no n Astericu s legendum qiiemadmo dii m Pert z edidera t (IV 603.) se d e codic e Konigswartens i As chericus (Bielowsky Mon Pol I p 205. )

PAGE 193

( 18 3 Alter a eiu s coiunieniorafi o i n liistori a (ledicationi s ecclesia e 5 Petr i Bambergensis : „1012 I I Non Mai i a quadragint a quin qu e episcopi s eade m dedicati o ho c ordin e es t celebrata : — altar e ant e cripta m consecravi t Aschericu s Yhigaroru m archiepiscopu s i n honor e sanctoru m Hylarii Remigii Vedasti. Pertz SS XVI L (; 35—36 Henricu s IV re x i n diplomat e ann i 1074 dona t episcop o Frisingens i centu m manso s „e x praedi o quo d Salomo n re x Ungaro ru m nostra e potestat i subiugavit i n hi s loci s sitos : Aschericlies brugg e — Nowendor f — Hasiloiv e — d e Litah a usqu e a d eu m lo cum qu i terminu s es f inte r Litah a e f Vertowe. Mon hist Hung 6 p 29 I n Legend a S Adalbert i bibliotheca e regia e Monacensi s se cul o u t videtu r undecim o exeunt e scripta ia m mediu m e omittitur manent e tame n h : „ Aschricumqu e abbate m eo s a d regendu m constituit/ Es t iiome n i n Franci a usitatum : scribebaturqu e initi o secul i decim i pe r k „Ernustu s notariu s a d vice m Askeric i episcop i (Pari siensis Cancellari i Carol i Simplici s regi s Franciae ) recognovi t e t snbscripsit. I n diplomati s annoru m 90 5 e t 907 apu d Mabill Di plom p 558—9 MSUUI8ITI 0 III D E CONTEXT U OPERI S HARTVICIANI Legend a maio r multifarian i interpolata ; fragment a Legenda e minori s inserta ; cu m praefation e a d Colomannu m regem e t addita menti s propriis constituun t opu s ilhu l biographicum quo d su b Hart vic i -ve l Cartvic i nomin e i n varii s diversa e editioni s codicibu s circum fertur Haru m editionu m tre s distiuguimu s praecipuas : 1 Codici s YVarsaviensis 2 Pestiensis 3 Ceteroru m codicum 1 CODE X WARSAVIENSIS Exempla r huiu s Pulaviens e edidera t H Kownacki su b titulo : „Chronico n Hungaroru m mixtu m e t Polonorum. Warsoviae 1823

PAGE 194

( 18 4 Ho c exscripsi t Endlichei, edituniqu e cs t i n libr o cu i titulus" : „K-erun i hungancaru m monument a Arpadiana, Sangalli 1849 pp (50—82 E corroctiu s script o codic e Oomiti s Zamojski pos t Ioachi m Lolowe l edidi t iteru m Aug Bielowsk y i n Monumenti s Polonia e historicis 18(54 E x ha c edition e sumt a sun t exccrpt a nostra Scripto r huiu s codici s opu s suu m i n Germani a ve l Moravi a conscripserit ; na m rogiono m ub i Hungar i ritibu s christiani s initiat i sunt orientalen i appellat „Huiu s datu m optimu m a d orientale m LTngaroru m regiono m usqu e diffusu m est — Crastin a di e igmota e genti s stirpi s orientali s Hungaria e nuncio s a d t e venturo s ess e co g-noveris (§ 1 8. ) Praefati o a d ColoniaTinu m i-ege m i n hi s codicibu s uoi i com paret qu i post : ,/Vit a S Steidiani eontinu o subiuiigun t prologum : ,,Omn e datui n optiniu m etc I n ho c prolog o codico s h i discrepan t a ceteri s codicibu s Hartvicianis ; na m pr o longiori qua m S M e t P continen t dis scrtatione re m brevite r perstringuiit : ,/Huiii s patri s datu m optimum p o s t p a s s i o n e m e t g 1 o r i o s a m r e s u r r e c t i o n e m e t a s censione m domin i nostr i Ies u Christ i i n omne s regio ne s larg e proveniens. etc Ceter i ver o codice s Hartviciani e t longiore m illam d e ort u e t progress u religioni s Christiana e disser tationem e t hreviore m lian c mentione m passionis resurrectionis e t ascensioni s Domin i omittunt Codice s Polonic i huiu s editioni s hahen t nonnull a communi a cu m omnibu s ta m Legenda c maioris qua m Hartvic i codicibus 1 Cu m Sancrucens i e t Mellicensi : Hi s dicti s quas i consola tu s a b e a (a b ipsa H. ) § 13 2 Cu m Sancrucens i contr a M e t H. : Filio s i n ipsi s in fantia e sua e gradibu s tenero s quo s dedi t abstulit § 15 (qu i de dit M H. ) 3 Cu m H contr a S M Cuncti s christiani s ducatu m suu m intrar e volentibus § 2 (regnu m suum S M. ) Quart o pos t obitu m patri s anno § 7 (quinto S M. ) 4 Cu m ceteri s contr a S M P. : Viru m spiritual i legation e tib i transmittendun L honorificabilite r suscipito venerabilite r habeto exhortationibu s eiu s etc § 3 (P S M interserun t pos t „habeto :

PAGE 195

18 5 timor e perditioni s — confundit. ) Bona e indoli s puer i Henric i so latio § 15. (sancta e indolis P S M ) Iudici s aetern i sensi t inimi ner e verbera § 25. (verba P S M. ) Yincul a superna e caritati s diligeiv § 16 (fraterna e caritatis P S M. ) Caritat i opera m dare § 16 (castitat i op d P S M. ) Construxi t i n civitat e Ierosolimi tan a cenobium quo d praedii s locupletavit § 11. (construxi t — ceenob praedii s ditavit P S M. ) 5 Cu m ceteri s contr a P e t R Hun c Adalbertu s episcopu s — intinxi t e t e i nome n Steplianu s imposuit § 6 (intinxit e t su scepto r eiu s ips e fuit nome n sib i impositu m es t Stephanus P R, ) 6 Cu m R contr a ceteros Cruce m insupe r ferenda m regi velu t i n sigim m apostolatu s misit § 8 (cruce m — ant e reg i fe rendam P antefereiidan i regi Y Cr Co. ) 7 Cun i L contr a ceteros Quoadusqu e ips e viveret § 14. (quoadusqu e ips e re x viveret H. ) 8 Cu m Y Co Cr contr a ceteros Tande m — diguu s centu plicar i retributioni s bravio § 16 (ccutuplicata e retr hr S H centuplicitate M. ) Quo d a d naiTatione m reru m gestaru m attine t plurim a habe t Scripto r huiu s cii m Hartvic o codici s Pestiensi s coinmunia 1 Legenda m maiore m excerpit 2 Astricu m Strigoniense m fuiss o scribit simu l etia m praesule m Hungarorum „Praesu l Strigo niensi s ecclesia e Astricu s nomine a d papa m pervenit. § 8 „Mo x praesu l Ungaroru m Astricu s — a h apostolic a sed e — Ungaria m properavit, § 8 Strigoniense m eu m fuiss e Legenda e maiori s ver hi s scripsera t etia m prim a inanu s codici s Pestiensi s (§ 8. ) 3 E x additamenti s hahe t sermone m S Stephan i protoinartyri s a d uxore m Geiza e qua m Athleida m appellat §.5 — legatione m Astric i roma nan i § 7 — orationei n nocturiia m regi s su h tentori o i n aer e pen dente § 14. Discrepa t a codicibu s Hartviciajiis : 1 Legenda m minoren i 1101 1 attingit ; tumultui n bissenicu m e Legend a maior e tran scribit 2 Dees t narrati o d e Sebastian o Strigoniens i archiepiscopo e t Astric o Colocens i episcop o eiu s vicario 3 Hahe t historia m ceteri s ignota m d e pauper e fehr e hiborante pe r sanctu m reger n i n templ o curato (§ 12. ) 4 Yisione m deniqu e episcop i Graecorum qua m Hart 2 1

PAGE 196

( 18 6 vicu s e Legend a Emeric i duci s excerptam pos t obitur n huiu s colloca t (§ 20.) noste r i n sanctu m rege m transfert e t pos t exequia s e t sepultura m eiu s re m gesta m uberiu s exponit E x bi s conclud i poss e videtur codice m Warsaviense m ant e cetero s Hartviciaiio s exstitisse primamqu e editione m collectiti i huiu s operi s fuisse Oausa m tame n dubitaud i da t Vincentiu s Kielcensi s scri pto r medi i secul i 13-i qu i describen s legatione m Mesconi s polonoru m duci s a d Leone m papa m pr o obtinend a corona testimoni o utitu r A1 1 n a 1 i u m P o 1 o n o r u m e t Y i t a e 1 ) e a t i S t e p b a n i r e g i s Un g aro r uiii ; ne c verb a qua e e x hi s adducit verbi s nostr i codici s respondent ,,Invenimu s i n descriptionibu s annaliu m Polonorum e t i n Vit a beat i Stephaii i reg*i s Uiigaroruin quo d du x Mescli o factu s cliristianus a d doininun i papa m Leone m sollempne s nuncio s misit e t a b e o sib i dar i corona m regn i Polonia e linmilite r postulavit Cum qu e sumniu s ])ontife x sua e petition i benignu m assensu m praeberet e t coron a ia m oper e mir o fabricat a foret ; ecc e e x Ungari a eode m tempor e miss i veiiinn t legat i Roniani petente s suii m dominu m Ste pbanu m regi o diadoniah 1 insigniri Cumqu e i n crastin o nuntii s Polonia u coron a dar i debuissel u t vot i compote s a d doininun i duccn i Polonia u laet i redirent ; eade m noct e angelu s domin i papa e Leon i pe r visione m apparuit e t duc i Polonia e corona m dar i proliibuit se d Steplian o duc i Ungaria e for e tradendun i censiiit Quar c aute m ill i dedit e t ist i pro hibuit i n biisde m babetu r Cronicis : „Hae c inqui t gen s magi s diligi t iniustitia m qua m iustitiam ; niagi s silvaru m densitate m e t feraru m venationem qiia m camporu m planitiem e t Irugu m ubertatem : magi s diligi t cane s qua m homines ; ve l pauperu m oppressiones qiia m divi na s lege s etc. qua e ib i a b angel o iiisinuantur Pe r eunde m tame n angelu m bon a spe s a domin o pr o restauration e regn i Polonia e pro mittitur e o quo d ibide m legitur : „Veru m tame n i n fin c dieru m illiu s miserebor e t glori a regn i via m illustrabo. l)eu s eni m praesciu s futurorum peccat a vindican s parentu m i n tertia m e t quartai n gene ratione m bliorum ips e solu s novit quand o debe t miserer i gent i Po lonorum e t restaurar e ruina s eorum Ide o usqu e a d ist a tempora omni a insigni a regalia coron a videlice t sceptru m e t lance a i n arma ri o Cracoviensi s ecclesiae qua e es t urb s e t sede s regia u t superiu s memoravimus adhu c servantu r recondita usqu e dui n ill e veniat qu i

PAGE 197

( 18 7 vocatu s es t a De o tamquan i Aaron cu i sun t hae c reposita. Vit a S Stanislai Bielovvsk y Moiium Pol T 501 Qiiaeritur : excerpseritn e Chronico n istu d Polouorii m e t Hmigaroru m d e qu o agimu s Vincen tius ; a u amb o scrijitore s e vetustior i font e su a depmmserin t ? 2 CODE X PESTIENSIS Initiu m Legenda e maioris : „Omn e datu m optimu m e t omn e donu m perfectu m desursun i es t descenden s a patr e luminum — i n omnibu s codicibu s Hartviciani s exstat ; ceter a huiu s praefationi s pas si m omittuntur U t tame n capu t lio c cu m sequent i connectatur ad ditu r formul a transitionis : „Huiu s patri s datui n optimu m — a d Hungaro s usqu e — diffusu m es t Quo d qualite r e t quand o factu m si t stil i henefici o memoria e commendar e congTiiu m duximus. Scripto r codici s Pestiensi s dividi t transitione m han c pos t verh a „diffusu m est, inseritqu e tota m Legenda e maiori s d e propagation e religioni s christiana e dissertationem concluden s ea m extrem a transitioni s sen tentia : ,,Quo d qualit.e r — duximus. Tnserti o hae c supervacii a ess e videtur qui a qua e ia m i n tran sition e brevite r perstrict a eran t eade m iterantu r prolixiu s i n adnexis Si c verb a transitionis : „qui a nullu m spernil se d onme s homine s vul t salvo s fieri, f o lii s respondent : „1101 1 remansi t patri a nequ e natio ub i qiiorunidan i miserationi s Clirist i no n fuisse t assumtio. Hae c vero : „a d Hungaro s usqiie quo s Cliristianoru m flagellum fuiss e con stat diffiisun i est, breviu s eade m exprimunt qua e i n fine prefa tioni s leguntur : ,,Contigi t divina e pietati s intuitu m — hungaro s — clement i vis u d e coel o prospicer e — u t a d spei n i n aeternu m per manenti s perducere t retrihutionis. I n ipsu m opu s adsumtu s es t totu s Legenda e maiori s con textus; cu i interposita e sun t particula e quaedan v Legenda e minoris Si c S t r i g o 1 1 i u m ub i natii s e t literi s eruditu s es t Stephanu s (§ 3. ) eiusqu e i n propagand a ndigion e christian a labo r e t conatus (§ 4. ) Huiu s particula e verb a exti'em a cun i excerpti s e Leg rninori (§ 3. ) d e Geiza i n iinii m conflata i n laude m Stephan i translat a sunt ,,I n tantvi m divini s oonspectibu s s e probabile m reddid.i t — omnesqu e immunditia s maloru m porsu s destrnxit. u (§ 7. ) Bellu m civil e (§ 6. ) e x utraqu e Legend a es t consarcinata

PAGE 198

( 18 8 Munificenti a S regi s i n sacerdote s o t religioso s (§ 11. ) ver M s Leg minori s (§ 6. ) laudatur Histori a deniqu e liospitu m Bissenoru m (§ 19. ) insidia e con iuratoru m (§ 22. ) iisde m verbis qua e i u Leg minoi i (§§ 8 e t 9. ) leguntiir sun t exposita Miitatione s praecipua e reru m e t verboru m cun i ceteri s Hartviciani s codicibu s commune s lia e fer e sunt : I n ge n ealogia Pr o quint o duc e Geiza m quartui n dici t a primo § 2 I n chronotaxi Legatu m a d pontifice m 1101 1 quiut o se d quart o pos t obitu m patri s ann o inissu m fuiss e scribit (§ 9. ) I n rebu s historicis Verb a Leg minoris : „i n tantu m divini s conspectibu s — mini s terroribusqii e suhiugavit (§ 3. ) qua e d e Geiz a dicuntu r S Stephan o adplica t § 7 Sede m Astric o no n archiepiscopale m Strigoniensem (Leg mai § 8. ) se d cpiscopale m Colocense m adsignat § 8 Sententia e i n participe s coniurationi s a reg e lata e severiore s ess e videbantu r interpolatori quan i viru m sanctu m deceret ; ide o pr o „oculi s effossi s e t manibu s truncatis Iiae c ])auc a substituit : ,,dign a eo s multavi t sententia. § 22 I n verbi s singulis liegnu m Geiza e (Leg inai § 2. ) fi t ducatus § 2 „Regali s accessus, (Leg inin § 5. ) ducali s § 6 ,,Re x ips e conflden s d e aetern a virtute (ibid ) dux ,,Re x divin a praeeunt e clementi a adversu s eo s consurrexit (ibid. ) ips e ver o confiden s etc. a Oblitu s tame n voci s ducatus initi o § 6i interpolato r codici s Pestiensi s r e g n u m p a n n o n i c u i n ponit Stephanu s pos t obitu m patri s i n Legend a minor i pue r vo catur e t p u e r i t i a e ann i memorantu r (§ 4.) ; correcto r a d o 1 e scentem e t anno s ado l escent i a e substituit § 5 Additamenta Primu m additamentum alii s minori s mo ment i omissis es t visi o matri s § 4 S Stephanu s protomarty r prae dici t uxor i Geiza e nativitate m filii ,,cu i prim o i n ha c gent e coron a dehetu r e t regnum — praecipitqu e u t ill i suu m (Stephani ) nome n imponat. Hae c s i cu m vision e prior e Geiza e i n Legend a maior e conferantur supervacane a ess e videantur Eade m eni m ib i e t hi c d e filio, d e coron a a c regn o praedicuntur ; im o illi c plur a etia m d e

PAGE 199

( 18 9 propagand a religiou e christiana ecclosii s coiistitueiidis e t Adalhert o venturo Quo d ver o protomarty r pueru m nomin e su o vocar i iuhet adversatu r ii s qua e scripto r Legenda e maiori s 5 etymologizan s d e coron a e t corouat o disser.it IJud e liqne t visione m han c altera m e x ali o quoda m nun e 1101 1 exstant e lihr o vita m B Stephan i regi s continent e hu c perpera m translata m fuissc Nome n eni m quo d hi c e praecept o protomartyri s iufant i imponendu m dicitur apu d pfiori s visioni s auctore m e sigiiificatio.n o voci s gracca o ,/livin o consi!io u adsuintu m fuiss e scribitur l T iid e dua e ista e visione s un i eidemqu e auctor i adscrib i 1101 1 possunt Vcrba : ..Xu c lio c silenti o praetereundu m es t etc, u uh i eade m fer e visioni s prima o verh a repetit : ,,tal i volui t vision e divin a grati a consolari u -,,miral)i] i vision e consolatu s eu m dominus. (Lcg mai § 3. ) — sun t interpolatoris a d connexione m cu m prioribu s stabilienda m insert a Qu i pala m prodi t sua m i n con ciiinandi s historii s Jiegligentiam quu m § sequent i o t noine n a pro tomartyr e praedictu m ,,cu i antequa m nasceretu r — nome n indidit — e t ,,consili o doi factu m fuisse ,,Stephanu s quipp e graec e co ron a sona t latine e t cetma qua e sequuntur narrans re s disparata s i n unu m locu m coniicor o no n duhitat 2 Additu r i n fine § Gi notissim a oxplicati o locutioni s ,,deci ma e liberorum. U t nimiru m decim a proles sicut i frugu m e t pe coru m decim a par s domin o dar i (hdioat 3 Deleti s verbi s a d strigonionso m metropoli m pertiiientibu s § 8 Colocensi s episcopatu s substituitur 4 Inseritui § 9 histori a corona e a pontific o divinitu s mo nit o acceptae corrigitui-qu e annu s „quintu s pos t patri s ohitum (1001 ) i n annu m quartu m (1000) 5 Nari-atu r § 12 histori a Sebastian i metropolitae cuius oculoru m morb o laborantis Astricu s vicariu s constitutus pos t trien niu m cu m palli o a d sede m sua m Oolocense m redierit G Enumerantu r § 13 privilegi a ecclesia e Alhensis e t liber ta s subditoru m eide m ecclesia e populorum 7 Perscribitu r § 18 histori a d e reg e Stephan o i n sensuu m ecstas i constituto e t papilion e i n aer e pendente 8 Adfmlu r § 20 testimoniu m episcop i graecoru m d e anim a Emoric i duci s i n coeln m snblata e Legend a S Emerici

PAGE 200

( 19 0 D e additamenti s Hartviciani s i n fine Legenda e maioris ub i mss codd deficiunt eginiu s supr a Disquisition e I d e supplementi s huiu s Legenda e a § 15o usqu e 20-um Hi c pauci s tantu m iterahi mu s quaeda m parti m e x ali a S regi s biographi a excerpta parti m a b ips o huiu s operi s consarcinator e sun t inventa 9 Melodi a e t svavi s odo r i u templo ub i corpu s Stephan i sepultum § 22 10. Tempu s regimini s 45 anni Pos t totide m anno s a mort e regi s „apostolici s literi s sancitum u t corpu s regi s „elevaretur. Sa lomo n e carcer e dimittitur § 23 11. D e nonnulli s qu i a d sepulcru m sanct i vir i festinante s mor bi s curantur e t d e mortu o i n vita m revocato § 24 12. Comitiss a Machtildi s uxo r comiti s Alb i Udalric i „fili a sorori s regi s Ladislai. § 25 E x adducti s e t addiicendi s patet auctoi'e m codici s Pestiensi s divers a e pluribu s libri s prior i contextu i no n sempe r ben e accommo dat a congessisse (niqu e a d sua s liistorica s e t chronologica s opinione s interpolata lectoribu s pr o genuin o iiniu s (Hartvici ) auctori s oper e venditare Code x lii c rarun i e t pretiosu m piTube t exemplii m correc tioniim additamoiitoru m ( d nquditionum qua e lectori quas i oper i scribend o adesset ipsa m interpolationi s actione m su b oculo s poimnt Codice m si c descriptum [)ro[de r Astricu m e Strigoniens i sed e i n Colocensen i translatum partesqu e adsuta s Legenda e minoris secun da m collectiti i huiu s operi s editione m ap[)ellanms 3 RELIQU I CODICE S HARTVICTAN I CU M PESTIENS I COLLATI Ceter i codice s Hartvician i inte r s e fer e consentiunt Discre pant a Pestiens i omissionibii s e t varii s lectionibus Omissiones 1 Prologn s a d Colomannu m rege m dees t i n Vindobonens i e t Corsendonckano 2 Dees t i n omnibu s prologu s Legenda e maioris que m Pes tiensi s inte r „diffusu m est — e l „quo d qnalite r e t quand o factu m sit — interponit 3 I n fine § 3i oinittun t omne s verb a Leg maiori s ,,timor e perdit-ioni s ultima e — no n confundit,

PAGE 201

( 19 1 4 Desun t i n omnibu s verb a § 4 „propte r timore m e t amore m dei. 5 Verb a § 5i „e t suscepto r eiu s ips e fuit habe t cu m Pestiens i Runensi s solus 6 Propositione m Leg maiori s initi o § 6i „RegTioque pan nonic o — at-tendente reliqu i omne s omittunt 7 Propri a deniqu e Hartvic o Pestiens i sun t commenta : § 23. „quo t anno s — to t corpus; e t § 2 5 „Comit-i s Alb i — sorori s filia — quibu s codice s ceter i carent Ang'mentu m qu o Pestiensi s caret solu s habe t Vindobo nensi s : „Ascricu s a d radice m monti s ferre i p r e c e p t o s a n c t i duci s cenobiu m — construxit. § 7 Varia e lectiones Maxim a codicu m varieta s i n desigTiand o S regi s ann o emortuali Runensi s MXXXIII Vindobonensi s MXXXVI L Coter i MXXXTIII Solu s Pestiensi s serva t Legenda e utriusqu e chro notaxi m MXXXVIII Ali a minori s moment i praetermittente s sola m adnotamu s adliu c permutatioiie m sedi s Strigoniensi s cu m Colocensi Constan s es t lecti o i n omnihu s except o Pestiensi: „Cognoscen s ver o pruden s du x praedict i Ascric i religTonem pontificali s ipsu m digni tati s inful a decoratuni election e canonic a sublimavit e t e i Colocensi s episcopatu s digTiitate m obtulit. Repet i tio n e s reru m ia m seme l scriptanm i i n sol o Pestiens i offeudimus Particul a d e fuiidation e monasteri i S Martini cu i locu s propiiu s i n Leg maior i pos t constituto s episcopat-us Ascric o ia m metropolit a § 8 adsignatur pos f qua m i n Pestiensi compositi s pe r Stephaiiu m turhi s intestini s § 6 tninscript a fuisset oscitanti a scri ba e prioru m oblit i contigTt u t eodeni qu o i n Leg maior e stat loc o repe teretur.Vestigi a verboru m e t quonia m (§ 6 Pestiensi s ,,se d quoniam" ) quibu s narrati o liae c i n Leg maior e incipit i n im o pagina e adhu c conspic i possunt (Vid e i n Specimine. ) Pa r negligeiiti a interpolatori s ve l scriba e i n iterand a narration e ,,elevatioiiis pe r rege m Ladislau m e t synodu m decretae : ,,advenient e ver o tempor e declarationi s eiu s — debere t ess e quaerenduin pos t interpositu m d e Salomon e e car cer e dimiss o sermone m § 23 Peculiar i atteiition e dignu s es t codici s Pestiensi s locu s § 8 rasu s e t rescriptu s ub i pr o verbi s Leg maiori s ,,constituens cu i

PAGE 202

( 19 2 ia m dictiun rescribitu r : c o n s t i t u i t P r e d i c t u m v e r o (serva ti s sequeiitibus ) „venerabile m abbate m Ascricu m pontiiicali s dignitati s inful a decoratu m election e caiionica u (delet o voc „prefecit" ) subli mavit ; deficient e ver o spatio i n margin e continuatur : e t colo c e 1 1 s i e p i s c o p a t u i p r e f e c i t Cu m intcrpolati o liae c fieret lccti o ceteroru m cordicum : „Co gnoscen s ver o pruden s dux — dignitate m obtulit nondu m videtu r stil o consignat a fuisse Quamvi s eni m initiu m propositioni s prolixiu s sit qua m u t triun i vocabulorum : cu i ia m dictu m spati o compre hend i possit ; finis tame n eiu s „ot e i colocensi s episcopatu s digni tate m obtulit, s i e o tempor e ia m exstitisset ta m lien e i n margin e perscrib i poterat qua m haec : „e t colocens i episcopatu i praefecit A Qui d i n loc o ahras o e t rescript o § 24 pr o „Complet o igi tu r terci e die i ieiunio steterif (leficientibu s lii c Legenda e maiori s codicibus no s ignorar e ingenii e confitemur Cu m igitu r no n solu m omne s quo s inspicer e licui t operi s Hartvician i codices se d etia m Capituloru m Albensis Vaciensis Stri goniensi s chartae excerpt a huiu s Legenda e contincntes inte r s e consentiant ; differan t ver o a codic e Pestiensi praete r ali a plurima etia m i n eo quo d lii c solu s aniiu m regi s Stephan i emortualei n rect e adponat ccntineatqu e fer e omni a ceterorum ; cu m deniqu e h i mult a omittan t i n Pestiens i exstantinm : tertia m i n codicibu s Cor Cr L R T V operi s Hartvician i editione m no s i n manibu s liaber e exis timamus DI8QUISITI 0 IV D E AETAT E E T FID E OPERI S HARTVICIANI I AETAS A d aetate m collectiti i liuiu s operi s deffnienda m e a solu m sun t expendenda ; qua e i n Legendi s exscripti s mutat a e t intorpolata ve l aliund e hu c translat a au t confict a suiit ; mutatione s nimiru m e t ad ditamenta

PAGE 203

19 3 Mutantu r i n partibu s Legenda e prioris u t ceter a minori s moment i praetereamus : a ) regali s conversati o i n ducalem (§ 3. ) b ) severio r i n coniurato s animadversi o omittitur (§ 22. ) I n Legend a maiore : a ) G-eiz a princep s quintu s i n quartu m (§ 2.) ; b ) regnu m i n ducatu m (ib.) ; c ) quintu s pos t morte m patri s annus i n quartu m (§ 9.) ; d ) Astric i sede s Strigoniensi s i n Colocensem (§ 8. ) Adduntu r 1 ) Yisi o matris qu a Stephanu s protomarty r nome n suu m fili o futur o impon i iubet (§ 4. ) 2 ) Decim a prole s cenohi o S Mar tin i danda (§ 6. ) 3 ) Somniu m pontifici s d e coron a Stephan o danda missi o coronae e t cruci s i n signu m apostolatus (§ 9 10. ) 4 ) Ar chiepiscopatu s Sebastian i e t vicariatu s Astrici (§ 12. ) 5 ) Exempti o capella e regia e Albensi s a iurisdiction e episcopali e t immunita s po puloru m eiusde m capellae (§ 13. ) 6 ) Papili o orant e reg e penden s i n aere (§ 18. ) 7 ) Excusati o regi s i n latrone s severiu s animadver tentis (§ 19. ) 8 ) Anim a b Emeric i episcop o grec o i n coelu m ferr i visa (§ 20. ) 9 ) Odor e t melodi a cantu s angelic i a d sepulcru m Ste phani (§ 22. ) 10 ) Elevati o corporu m sanctoru m Hungaria e a d man datu m curia e Eomanae e t Salomo n e carcer e dimissus (§ 23. ) 11 ) Domin a Machtildi s alb i Udalric i socia Ladisla i regi s neptis (§ • 25. ) A d regia m dignitate m obtinenda m tant a es t apu d scriptore m hiin c coronationi s auctoritas u t 1101 1 solum cu m Legenda e maiori s auctore nemine m regi s noniin e dignetiir qu i coron a redimitu s no n fuerit ; se d nc c regnu m vocar e terra m c t gente m e i suhiectam ne c regale m eiu s conversatione m appellar e audeat I n Legend a maior e Geiz a princep s ve l du x (§ 3 4 5.) ; ne c Stephanu s ali o insignitu r titul o (religiosissimu s princep s § 7 liberali s princeps princep s christianissimus § 8.), antequa m „re x appellaretur e t diademat e regali s dignitati s coronaretur. (§ 9. ) Hartvicu s i n aestimand o hoc rege s inaugurand i rit u superstitiosior regnu m Geiza e muta t i n ducatum e t regale m Stephan i conversa tione m tempor e bell i civili s i n ducalem Fugi t tame n attentione m eiu s educati o Stephan i regali s pe r duce m patre m eiu s instituta : „Crevi t infan s regal i nutritu s educatu. (§ 5. ) Aucto r Legenda e minori s e t Geiza m e t Stephanu m mor e ve tern m rege s vocat coronationi s vero u t re i parv i momenti n e me 2 1

PAGE 204

( 19 4 mini t quidem Ali i etia m regi s nomiu e appellan t utrumque usqu e a d mediu m seculu m duodecimum Ott o I Imperato r i n epistol a a d Piligrinu m Passaviensem Brunone m legatu m suu m lii s commendat : „Uiigarorun i confini o cau tissim e perducatur Nobi s eni m illu c eri t delegandus qu o re x eoinn de m nostr o quaii i proper e arbitri o si t colligandus. 972 Hansiz Germ Sac I 207 Ademaru s (1028) : „Ott o III Dc i voluntat e po pulo s Hungria e un a cu m rege eoru m a d fiden i Cbrist i converter e meruit. Apu d Pertz SS IV 130 Adalbertu s diacoiiu s i n vit a S Heinric i imperatori s (1152 caiionizati) : ,,(Heinricus ) sorore m sua m Grisla m Stepban o reg i eoru m matrimoni o copulavit, Pertz SS IV 810 Im o secul o etia m decim o quarto : ./Ecclesia m ess e fundata m ant e tempor a beat i regi s Stephani scilice t pe r dominu m Greiza m re ge m patre m eiusdem qu i construxi t etia m castru m Strigoniense, Apu d Knauz Monum eccl Strig I 30 ,,'Filia m Greyza e regi s Hungarorum e t sorore m Stepban i successoi'i s duxi t i n uxorem. Daudulu s i n Chronico Apu d Muratori SS rer italic Rege s appellantu r priore s etia m Hiuigaroru m duces : „Conti gi t Hungaro s Verona m bi s ignorantibu s advenisse quorim i du o rege s Dursa c e t Buga t amicissim i Berengari o fuerant, Liuthprand II 16 „Pe r ide m tempu s Taxi s Hungaroru m re x magn o cu m exer cit u i n Italia m venit cu i Bereugariu s no n e x propi-i a pecunia se d e x ecclesiaru m a c pauperu m collecfione dece m modio s nummoru m dedit, Liutbprand V 15 Memini t expeditioui s buiu s etia m Sige bertu s a d annu m 949 Perfz SS VI 349 Se d Taxi s ann o ill o adhu c privatus principatu m genti s Phalitzi s tenebat ; tust e Impera tor e Constantino Buls u etia m filiu s memorat i Buga t (Anonym Bel a reg not c 39 ) re x fuiss e scribitu r i n Gesti s pontificu m Camera censium : „A 953 VIII Idu s Aprili s ips i Hungar i promtior e im pet u bellatoria m disciplina m preferente s hui c urb i advolarunt triduo qu e immorat i totiu s generi s peste m ediderunf Ub i nepote m regium cuiu s nome n excidit cu m pauci s novissimu m inceder e d e muri s pro spiciunt hoste m compendiari o interceptu m tramit e persecuntur Qu i circumfusu s multitudin e — absciss o capit e obtruncatur Audit o re x Bulgi o si c eni m dicebatur furor e accensus casu m amic i miserabi lite r ingemuit. Pertz SS VII 428

PAGE 205

Seculi s undecim o e t duodecim o regia m dignitaten i iur e elec tioni s adeptu s re x dicebatu r a b Hungaris etiams i coron a redimitu s no n fuisset ; regiiu m ver o iniust e u t putabatu r invadens quamvi s coronatu s fuerit pr o J'eg e tame n legitim o no n liabebatur Si c Gre goiiu s YII pap a Geiza e I reg i coronat o duci s tantu m nome n tribuit (C I) I 424. ) Ide m Ladislau m nunqiia m coronatum vivent e i n Hungari a Salomone rege m appellat (C I) I 445. ) ,,Quamvi s ipsu m (Ladislaum ) Hungar i i n rege m absqu e voluntat e su a elegerunt nunqua m tame n i n capit e su o corona m posuit propte r quo d potiu s coeleste m corona m optabat qua m terrenam e t viv i regi s coronatio nem Se d usqu e legittim e coronari e t corona m liaber e noluit (pro ponens ) i n animo u t s i firm a pa x inte r eo s ess e posset regnui n Salomon i reddei'e t e t ips e ducatu m liabei'et. Cliron P c 62 p LXXVI Ub i inscripti o capiti s perperam : ,,S Ladislau s coronatu r i n regem. u Vid e otian i Legenda m S Ladislai, apu d Endl Mon p 238 Petru s e t Saniue l coronat i ill i quidem regibu s tanie n Hunga ria e ne c i n pi'isci s annalibus ne c i n diplomat e Andrea e Ili 1235 confecto adnumerantm' ,,Pos t obitu m liuiu s regi s sanctissim i (Ste pliani ) r v g n u m v a c a v i t v e r o r e g i m i n e anni s X I mensibu s quatuo r e t medio infr a quo d tenqui s praofui t regn o Petru s Tlieuto nicns frate r domina e Gezl e consorti s eiusde m S regi s forsa n anni s septe m e t ultr a — a c pos t ipsu m Abb a praefui t anni s tribu s e t ultra. chron Zagrabiense Andrea s ver o II i n transumt o literaru m Radoni s palatini : ,,Teno r privilegi i prim i Andrea e e t secund i regi s Hungaria e es t talis. 1235 C D III 2 423 IJ t orig o nirnia e huiu s erg a coronato s venerationi s faciliu s reperiatur iuva t stricti m percurrer e hell a civilia qua e pos t morte m prim i regis ve l timor e pordondi ve l cupidin e occupand i regn i Hun garic i seculi s undecim o e t duodecim o gest a sunt Petru s regn o exturbatus corona m sua m secu m asportaverit e t Samue l nov a fueri t inauguratu s corona ; qua m poste a Henricu s Caesa r pos t pugiia m a d Menff l un a cu m lance a ein s Roma m trans miserit Testi s huiii s re i Gregoriu s VII pap a i n epistol a a d Salo mone m regein : „Henricu s pia e niemoria e imperato r a d honore m S Petr i regnu m illu d expugnans vict o reg e e t fact a victoria a d cor

PAGE 206

( 19 6 pu s beat i Petr i lancea m coronamqu e transmisit 1074 C D I 422 Han c S Stephan i corona m no n fuiss e doce t no s chronic i veteri s scriptor qu i pos t debellatu m Aba m d e Petr o restitut o hae c narrat : „Ind e Caesai Alba m veiii t — ib i Caesai imperial i honor e e t latissim o praeparat u a b Hungari s honoratus Petru m rege m rcgal i corona e plenari e restitutum e t sacri s insignibu s S regi s Stephau i mor e regi o decoratu m i n i'egal i tliron o man u su a deducen s i n hasilic a gloriosa e genitrici s De i sempe r virgini s Maria e regalite r seder e fecit. Clir P c 51 p LIII Aemulu s Petr i Andrea s potitu s fuit u t videtur coron a etia m e t ceteri s insignihu s regiis cu m ne c ips e Petru s evader e potuerit Andrea s adventant e contr a eu m fratr e su o Bel a cu m exercitu filiu m suu m Salomone m cu m thesauris u t credibih i est e t corona transmisera t i n Grermania m a d Caesare m affine m suum ips e solu s bell i discrime n suhiturus i n qu o etia m occubuit Bel a tame n pos t parta m victoriam d e coron a Stephan i paru m sollicitus qualicunqu e diademate cogente u t ips e ait exercitu fui t inauguratus „Be l aute m qu i Salomone m d e regn o expulerat sesequ e ia m regal i unction e consecrar i fecera t — legato s mittit : prim o om niu m excusar e s e iussit quonia m ips e rege m Salomonem d e regn o noi i expulerit se d cu m ill e su a spont u profugere t nemin e insequente tu m sih i a tumultuant e niilit e inipositun i diadem a no n licuiss e recusare. Annaie s Altali Pertz SS XX 813 Pos t obitu m Bela e regi s Geiz a filius eiu s cu m fratribu s i n Polonia m s e recipiens corona m e t tliesauru m patri s sui Salomon i cu m Caesar e i n patria m redeunt i vi x reliquerit cu m praesertii n sci ret propria m illu m secu m adferr e coronain „Re x Salomo n — cu m Imperator e sin e difficultat e intravi t i n Hungaria m reg e orhatam e t securu s veni t i n civitate m regia m Albam ihiqu e a h omn i cler o e t popul o totiu s Hungaria e honoi-ificentissim e susceptu s est Rege m aute m Salomone m (imperator ) i n patern o soli o gloria e coronatu m cu m assens u e t clamation e totiu s Hungaria e seder e fecit. Chron P c 53 p LVII Salomon ant e pugna m cu m exercit u patrueliu m suoru m Gei za e e t Ladisla i decretoriam munivera t castr a Musu n e t Poson uxo

PAGE 207

( 19 7 remqu e suan i e t matre m ib i reliquerat ; ne c credimu s ea s oblita s fuiss e secu m ferr e thesauru m suu m i n qu o e t corona „Re x Salomo n — i n eade m noct e collegi t s e festiiiante r i n Musu n e t Poson qua e castr a ia m pride m muniverat Matre m quoqu e e t uxore m sua m quand o i n proeliu m ivi t illi c reliqiierat O b qua m causan i victu s i n proeli o o b timore m ducu m ib i s e recepit, Chron P C 58 p LXX L Qui d ha c Salomonis e t ill a Bela e regi s coron a factu m si t ignoramus Geiza e cert e coron a qua e hodiequ e superest test e inscri ption e graeca es t opu s byzantiiiuin quan i Imperato r Michae l Duca s e i ia m reg i (kral i Turcias Tnscr. ) don o miserat Ips e etiam u t priu s pate r eiu s Bel a „compellentibii s Huugari s suscepi t corona m regui. Chron P c 59 p LXXI Defunct o sanct o reg e Ladislao qu i null a ut i voluera t coi'ona Colomann o regi a coron a imponitur Almu s etia m du x huiu s dignita ti s diademat e insignitur „1098 Colomannii s re x coronatur e t frate r eiu s Almu s diadeni a induitur Chron Poson min Successera t hi c i n ducat u pati a su o Lamberto t(\st e eode m Chi-onico Contentio ne s ver o qua e inte r patruele s ho s exstiterunt no n pr o coron a regni se d pr o ducat u retinend o ve l recipiend o exercehantur „1108 Frate r regi s Ungaric i Alniu s nomin e a d regei n venit a fratr e su o s e pro pulsun i conquerens e t regen i pr o su i restitution e implorans. Annal maxim i Col Pertz XYI L 747 Colomann i aetat e superfiieri t adhu c coron a S Stephen i regis nair i „Ips e Bela m filiuniAlmu s ducis fili i Lampert i ducis fili i Bel e regi s dict i Beni n — qui a sib i consanguinitat e atti nebat — no n interfecit se d privavi t luniine u t no n si t dignu s por tar e c o r o n a m s a n c t i r e g i s. Cliron Budense Borichius Colomanni u t ips e iactabat filius no n coronam se d regnii m Hungaricu m appetebat Coron a cert e ill i qualiscunqu e no n defuisset s i i n bellis cuu i Bel a IIo et filio huiu s Geiz a gestis superio r evasisset Pos t Geizan i Stephanu s III corona u t Bonfiniu s font e 1101 1 indicat o narrat S Stephan i es t inauguratiis „Omne s cuncti s suffra gii s declaratu m a patr e rege m Stephanu m III comprohan t e t — paul o pos t Alba e e x inor e coronant e t s a c r o d i v i S t e p h a n i p r o g e n i t o r i s d i a d e m a t e confirinant, Ide m scripto r tradit Ladislaiin i patriui m regis antequa m Stephanu m regn o exturbaret

PAGE 208

( 19 8 corona m illa m sacran i surripuisse qu a deind e ipse e t frate r Stcpha nu s IV coronat i fuerint „Du x Ladislau s regi s Bela e caec i filiu s imperand i cupiditat e tractus a d occupanda m corona m animu m inten dit ratu s facil e fore u t e a potitus regn o quoqu e potiretur Inpri mi s cu m lidissimi s plerisqu e re m communicat e t surripienda e corona e cla m consiliu m ini t etc. Decad I L lih VI Stephanu s II I vi x sesquimeus e pos t suscepta m regia m digni tate m a seditiosi s Ladisla o faventibu s Posoiiiu m fuger e coactus per dideritn e a n servaveri t corona m suan i incertu m est Chronico n Poso niens e minus eu m eoron a privatu m fuiss e tradit „Geyz a re x appositu s es t a d patre s suos ( t filiu s oiu s Steplianu s coron a insig nitur Ladizlau s e t Stephanu s fratre s Geyz e regi s d e Greci a rever tente s Ungaria m intraverunt et supradict o Steplian o coron a pri vato Ladizlau s i n rege m elevat/ur Qu i Stephanu s i n Poso n fugit. Se d vocabulu m coron a hi c pr o regn o positum sens u translat o usurpari e x Chronic o Claustr o — Neoburgens i discinms „1161 Geiz a re x Ungaria e obiit cu i successi t filius eiu s Stephanus qu i iioi i mult o pos t re g n o privatur e t Lazla u frate r defunct i regnu m invadit, Quicqui d si t d e lia c Steplian i e t patruoru m suoru m corona Ladislau s certi 1 e t Steplianu s I V i n annalibu s Hungarici s „usurpa tores vocantur : „Coronatu r Stephanu s filius eiu s (Geizae ) — i n cuiu s imperi o du x Ladizlau s filius i'egi s caec i usurpavi t sib i co rona m dimidi o anno Pos t hun c ante m Stephanu s frate r eiu s u s u r p a v i t sib i c o r o n a m mensibn s quinqne. Chron P c 72 73 p XCVIII Pos t obitui n Stephan r Hli Bel a frate r eiu s e Graeci a redux tot o f(U' e ann o cu m Geiz a fratre ot faction e regina e viduae bellu m gerer e coactus primu s es t qu i no n solun i eadem qu a decesso r eiu s corona se d etia m pe r Arcliiepiscopu m Strigoniensen i debueri t e x opinion e popular i inaugurarr Coron a quide m potitu s fuerat fratre m cepera t e t i n custodian i dederat se d archiepiscopiim siv e qui a ad versa e parti s fautor siv e ali a e x caus a pertinacissimum ii t apu d s e inaiigurand i offici o fiingeretur persvader e null o mod o poterat Ro man o pontific e intercessor e opu s (irat u t e i inetropolit a Colocensi s coronam imponer e possit

PAGE 209

( 19 9 Hi c incipi t unic a hae c Bola o Illi coron a i n proti o haberi e t inducitu r mo s filium viv o patr e coronamli Ne c mirum pos t ohi tu m Emeric i e t Ladisla i infanti s regum propte r corona m cu m puer o i n Austria m asportatam Andreai n Il-u m successore m eorum cu m Austria e duc e proeli o dec(udar e voluisse „1205 Regin a Ungaroru m Heinric i rcgi s vidua secu m hahen s (piosda m episcoporun i e t optima tu m Ungaricorum cpi i propto r iusiurandum quo d infiintul o reg i iuraverant adhu c i n part e eiu s stabant pe r vi m occupati s porti s e t custodii s terminoiTi m Ungaric i regni versu s Wie n ducen s secu m filium suum cu m thcsauri s e f divifii s magnis c t comitat u copios o egress a est e t a Liupold o duce d e qu o propte r affinitate m plurimu m prae sumehat magnific e suscepta Pauci s igitu r fransacti s diehu s Ladez lau s infan s moritur corpusqu e illiu s a Jurin o (Rabin ) episcop o Al ha m translatum e t i n sepulcr o regu m regi o moi' e tumulatu m est Sicqu e sedat a es t controversi a graiulis qua e inte r duce m e t Andrea m regc m ort a fuerat pr o repetend a ta m regina qna m thesauris se u coron a qua m simu l as p o r t a v e rat ; i n tantum u t contracti s utrinqu e exercituu m copiis inte r s e dimicalur i resifhn-ent. Annal Admunt Pertz IX 591 Emeric i regi s temporibu s coepi t efia m vocabulu m corona signification e regn i e t regia e (lignitafi s apu d Hungaro s usur pari Prim a eiu s menfi o i n (liplomaf e ann i 1197 : ,,Quemdai n ioha gionen i d e castr o Poso n — qu i i n adversitatibu s e t belli s inte r no s e t fratre m nostriu n babiti s a fidelitat e nostr a iio n (leclinavit veru m virilite r pr o coron a nostr a diniicavit. C D II 501 Deind e recurri t Tia c signification e saepius c t hono r pafria e hui c corona e inhaerer e existimatur Ide o praepositu s capitul i Albensi s „cuiu s cu ra e — diadem a etia m regiu m committitur peti t a pontific e „u t custodia m han c persona e alter i idonea e concreder e possit n e fort e pe r imperitiam au t infidelitafe m ve l negjigeiitia m custodis ip siu s ecclesi a detrimentun i patiatur au t h o n o r p a t r i a e d e c o ron a aliqua m laesione m sustiiieat. 1198 C D II 533 Recept a ia m ha c corona e signification e utitu r etia m pontife x i n epist-ol a a d Emericum : „Gribanu s — quanda m parte m popul i Christiani tua e corona e suhiecti cla m captivata m deduxit. 1202 0 D II 394

PAGE 210

( 20 0 Superstitios a igitu r hae c principi s ve l duci s e t regi s distincti o a rit u coronationi s regali s pendens auctore m Legenda e maiori s e t eiu s interpolatore m Hartvicu m circ a Emeric i regi s tempor a scrip siss e indicat Altera m nota m tempori s praehe t quartu s a b ohit u patri s annu s legationi s Romanae e t corona e missae ; i d es t a h ann o 99 7 incipiend o annus u t interpolato r putabat a h incarnation e Domin i millesimus Ia m dudu m praevaluera t apu d vetere s opinio Stephanu m nostru m regiiu n nomei i no n ant e annu m 1001 assumsisse Adver satu r hui c opinion i privilegiu m sanct i regis ub i ann o 1001 secun du s regimini s aimu s numeratur Privilegiu m ho c transumsit e t du plic i su o sigill o munivi t Andrea s II ann o 1213 Pos t hun c erg o annum qu o primu m innotuera t ipsu m sanc tu m rege m regime n suu m a h ann o millesim o inchoare fueri t quintu s Legenda e annu s i n quartu m commutatus Ne c archiepiscopatu s Sebastian i ali o nititu r testimonio Me morantu r eni m i n fin e diplomati s ,,Sebastianu s archiepiscopu s cu m comit e Ceh a villa s monasteri i S Martin i nomiiiantes. Sehastian o huic antequa m diplom a vulgaretu r nemin i lioto vicaria m deheha t ojiei-a m praestar e Astricu s Colocensis que m me tropolitaiia e sed i initi o regimini s Stephane i praefuisse constan s fam a ferehat Astricu s ips e ant e aiiiiu m 1212 Coloceusi s appellatu s vi x fuerit Lite m eni m d e iur e coronand i reges intc r metropolita s Stri goniense m e t Colocense m pe r deceiniiu m agitatam ho c ann o pontife x lat a seiitenti a diremit du m Colocens i regu m coronandoru m iu s omn e ademit C D III 1 131—3 I n diuturn a lia c coiitentioii e ne min i i n meiite m venera t Astricu s Colocensis qu i ipsa m corona m Rom a adtulerat ; qua e re s tame n qualecunqu e argumeiitu m pr o iur e coronand i rege s etiai u Colocens i tribuend o praeber e potuisset Pos t aiiiiu m deiiiu m 121 2 fueri t fam a d e Astric o Colocens i diffund i coepta cui n nova e inte r metropolita s coiitentione s d e digni tat e orta e fuissent ; a d qua s componenda s pontife x ann o 1215 Jeu riense m e t Cenadiense m episcopo s delegat (Knauz Monum eccl Strig I 219. ) Honoriu s demun i ann o 1219 contentionibu s hi s fine m im

PAGE 211

20 1 posuit utrumqu e eiusde m iuri s e t dignitati s ess e pronuncians Pro hibe t eni m Strigoniense m us u palli i i n Colocens i dioeces i „cu m im periu m 1101 1 habea t pa r i n parem. C D III 1 282 Gciz a du x quartu s e quinto mutatione m opinioni s d e prim o Hungaroru m duce e t auctor e rcgia e stirpis indicar e videtur : deri vand o riemp o ducu m e t regu m seriem a b Arpade omiss o patr e eiu s Almo Tempu s mutata e opinioni s a d reditu m Andrea e Ili a b ex peditiou e oriontali ann o 1218 commod e referr i potest ; cu m a grae ci s miru m eiu s Marian i comitantibu s ips e auliciqu e eiu s audiss e poterant quo d Constautinu s Porphyrogenitu s Alm o e t Arpad i aetat e suppa r affirmat : „nullu m ant e Arpade m Turco s (Hungaros ) summu m principe m habuisse. Se d liae c fusiu s i n peculiar i d e Alm o prim o duc e Hungaroru m dissertatione Visione s deniqu e ta m parentu m S Stephani qua m pontifici s d e coron a c i divinitu s destinata ia m ann o 1233 passi m not a erant Si c eni m scribi t Andrea s II a d legatu m pontifici s Iacobu m Prae nestinum : „Hun c rege m sanctissima e e t recolenda e memoria e intel ligimus beatissimu m Stephanu m genti s Ungara e primu m regem qu i a d regn i soliu m auctoritat e propri a nolui t sublimari ; — ide o no n a quolibet se d a vicari o Ihes u Christ i e t Petr i beatissim i successor e pe r revelatione m divina m summ o pontific i factam assumsi t regiu m diadema Se d e t parentibu s eiu s fuera t divinitu s revelatum quo d e i primu m i n gent e nostr a coron a debebatu r e t regnum Se d e t auc toritat e summ i pontificis qu i ipsu m vocaba t rege m e t apostolu m genti s nostrae provincia s pe r episcopatu s distinxit. 1233 C D III 2 346 E x hi s temporu m noti s aeta s Legenda e Hartviciana e intr a anno s viginti nemp e 1213—1233 collocar i potest II FIDE S OPERI S HARTVICIANI Legend a S. : Stephan i su b Hartvic i episcop i nomin e edita seculi s 13o e t sequentibu s auctoritat e maxim a pollebat Hae c sola prioribu s neglectis i n tabularii s capituloru m e t monasteriorum hae c i n curi a Roman a servabatur a summi s pontificibu s approhat a e t confirmata 2t >

PAGE 212

( 20 2 I n praefationibu s a d excerpt a capitulorunL : „Legend a sanc tissim i regi s Stephani pe r sanctissimo s papa s approbat a e t aucten ticata (Alb 1 6. ) — Legend a auctenticat a e t approbat a pe r sanc tissimo s Romano s pontifices. (Vacien 1 6. ) Pontific i Bonifaci o VIIIo Legend a liae c d o c u m e n t u m historicu m constituit : „Fuera t quide m divinitu s revelatum quo d e i primu m i n gent e Ungaria e coron a dehehatu r e t regnum Sicu t hae c pleniu s d o c u m e n t a q u a e s e r v a n t u r i n a r c h i v i s m e m o r a t a e e c c 1 e s i a e R o m a n a e testantur. A d legatu m suu m Nicolau m Ostiense m episcopum 1301 Cod Dipl VIII 1 61 Cu m proh e sciamu s complur a veteru m monumenta pe r pon tifice s imperatore s rege s e t iudice s pr o veri s e t genuini s accepta accuratiore e t a d lege s critice s institut o oxamiue van a e t confict a apparuisse : opera e pretiu m no s iacturo s spcramus s i praecipu a quae da m hui c biographia e propri a censoria e animadversion i suhiiciamus Videamu s piimu m qui d sih i volueri t Hartvicus pr o quint o ann o quartu m suhstituens Animi n fort e voleba t indicar e millesimum Legera t eni m i n privilegi o regi s Stephani initiu m regimini s eiu s a b ho c ann o duci Aiiiiu m qu o Geiz a du x vit a functu s es t novera t e t exscrip sera t e Legend a Maiore Eode m qu o martyriu m Adalhert i (IX Kal Mai i 997. ) ann o i d contigiss e memoratur Tertiu s a h ho c aniiu s completu r ann o 1000 e t incipi t quartus It a u t legati o mens e April i ve l Mai o miss a redir e potueri t cu m coron a mens e Augusto e t eode m ve l pro xim o Stephanu s inauguratu s fuerit Se d rati o ist a tempori s accurat a dic i no n potest ; qui a d e di e ohitu s Geiza e duci s no n constat S i eni m exeunt e ann o 997 mensi hu s Novembr i au t Decembr i du x ill e ohierit legati o quide m quart o a h ohit u ann o ite r ingredi se d coron a ann o duntaxa t sequent i ad ferri, e t solemnita s coronationi s celebrar i potuisset Curreha t qui de m annu s quartu s a h ohitu se d a b incarnation e Domin i millesi mu s primus Quintu s annu s re m gestai n arctioribu s termini s concludit In cipi t eni m ann o 1001 qu o e t legati o mitti e t coronati o perag i debuit ; na m initi o ann i sequenti s Ott o III vit a fiinctu s e t Henricu s re x creatu s est Stephanu s ver o test e Thietmar o „gene r Heinric i

PAGE 213

( 20 3 clucis grati a e t hortat u imperatori s corona m e t benedictio ne m accepit, Se d ne c d e ann o Geiza e emortual i sati s constat Cbronico n Posoniens e Minu s annu m 99 8 fuiss e tradit ; qu i s i admittitur quint o coronationi s ann o nihi l loc i relinquitur Ann o quart o adversatu r etia m Sylveste r II pontife x i n epi stol a ill i tributa Coronan i eni m Stepban o mitti t VIo Kal Aprilis Indiction e XHI-a (27a Marti i ann o 1000.) qu o tempor e s i Geiz a pos t Adalbertu m obiit curreba t adhu c annu s a mort e tertius Varia e sun t sententia e veteru m d e ann o qu o Stephanu s regiu m nome n adsumsit Legend a Maior annale s vetustissimi e t ho s secut i bistoric i domestic i consentiun t i n aim o 1001 Privilegiu m Stephan i prim i regis Cbronico n Posonieus e minus e t annale s Polonoru m an nun i praeferun t inillesimum No n i d quaeritu r i n praesentia qua e si t probabilio r opinio sec l a n profueri t Hartvic o commutati o ill a ann i quint i cu m quarto a d annu m coronationi s certiu s definiendum Pate t ver o e supr a dic tis cl e ann o allata e i n Hungaria m coronae e x ann o quart o a b obit u Geizae nihi l cert i statu i posse done c clie s ipse qu o pate r Stephan i vit a excesserit editu s accurat e no n fuerit Corona m Rom a missa m fuiss e vetere s ne c affirmant ne c ne gant Legend a Mino r coronationi s 1101 1 meminit Maio r „benedictioni s apostolica e litera s allatas solu m memorat no n ver o coronam Locu s Thietmari : „Imperatori s — grati a e t hortat u gene r Heinric i duci s Bawarioru m i n regn o suime t episcopale s cathedra s faciens corona m e t benecliccione m accepit. Pertz SS III 784 — nihi l aliu d sig nificat qua m Waic monent e e t favent e Otton e iinperatore regiu m nome n e t dignitate m rit e suscepit Qui s ver o corona m e i dederi t no n indicat A d ritu m inaugurandoru m regu m pertineba t aetat e Thietmar i unctio, consecratio benedicti o e t coronatio Benedictione m acciper e ide m erat a c diademat e regi o insigniri Testi s ips e Thiet inaru s e t synchron i scriptores „Heinricu s du x initi o inensi s Iuni i (1002 ) — Wormatia m veni t caus a Rhenu m transeundi Magonti aequ e b e n e d i c t i o n e m a c c i p i e n c l i — Ooloniensi s archiepiscopu s simulaba t s e o b ho c ta m ser o a d regi s gratia m accessisse quo d i n

PAGE 214

( 20 4 a c c i p i e n d a b e 1 1 e d i c t i o 1 1 e Maguntinun i sib i re x voluisse t prae ponere. Thietmar lib IV Accipiebatu r etia m c o r o n a h e n e d i c t i o n i s ve l c o r o n a e t b e n e d. i c t i o „Occurri t Coloniensi s ar chiepiscopus se d quant o ditior tant o morosius Era t insupe r caus a dilationi s Moguntia e a c c e p t a c o r o n a b e n e d i c t i o n i s. Adal bold i Vit a Heinric i imp Pertz SS IV 686 „Novu s aute m re x (Heinricus ) Paderhrunnu n S Laurenti i natale m celebravit ibiqu e domn a Cunigund a regale m c o r o n a m e t b e n e d i c t i o n e m a Ve nerahil i Willegis o archiepiscop o accepit. Thangmar Vit a Bern wardi Pertz SS IV 775 Ho c alii s verhi s Annale s Hildesheimense s : „Eode m ann o novu s re x Heinricu s S Laurenti i natale m Paderhrun ne n celebravit E t ib i domn a Cunigundi s regale m b e u e d i c t i o n e m e t corona e im p o s i t i o n e m a praedict o metropolitan o susce p i t A d annu m 1002 Ne c pontifice s secul i undecimi recent i quamvi s i-e i gesta e memori a corona e Silvestrina e nieminerunt Grcgoriu s VII cuiu s ado lescenti a Stephan i regi s tempor a attingit qu i inedi o secul o XI fac tu s Cardinali s e t S Romana e ecclesia e archidiaconus d e negotii s qua e initi o eiu s secul i inte r Silvestru m e t Stephaniu n tractat a fue rant pe r oculato s teste s docer i poterat hae c scrihi t a d Salomone m reger n : „Sicu t a maioribu s patria e tua e cognoscer e potes regnu m Hungaria e sancta e Romana e ecclesia e propriu m est a reg e Stephan o oli m heat o Petr o cu m omn i iur e e t potestat e oblatum Praetere a Henricu s pia e memoria e imperator a d honore m S Petr i regnu m illu d expugnans vict o reg e e t fact a victoria a d corpii s beat i Petr i lancea m coronamqu e transmisit e t pr o glori a triumph i su i illu c regn i direxi t insignia qu o principatu m eiu s attinger e cognovit. 1074 Cod Dipl I 422 Exspectahamus : „illu c direxi t coronam iind e e a processit. Coron a cert e vict i regi s Roma m missa qua m Hildehrandu s vidiss e e t manibu s tractass c po terat anipla m praeheha t occasione m renovand i memoria m corona e Silvestrinae Urhanu s II i n epistol a a d Colomannu m regem repeti t quide m memoria m honori s e t dignitatis qua m Stephanu s a Roman a ecclesi a promeruerit : d e coron a altun i silet : Reminiscatu r Stre nuita s tu a religios i principi s Stephani qu i generi s tii i primvi s a sanct a Roman a e t apostolic a ecclesi a fidei religione m suscepit e t

PAGE 215

( 20 5 regali s dignitati s iur a promeruit — D e nobi s it a Ex cellentia m tua m confider e volumus u t quidqui d honori s quidqui d dignitati s praedecesso r tuu s Stephanu s a h apostolic a nostr a oc clesi a p r o m e r u i s s e dignoscifur cert a devotion c exquiras plen a liberalitati s benignitat e percipias. 109G Cod Dipl II 13 15 Se d n e i n inquirend o partiu m studi o duct i videaniur adponi mu s testimoni a etiam qua e corona m regn i Hungaric i a Roman o pon tific e missa m fuiss e declarant Innocentiu s II I a d lohanne m Strigoniensem : „Salv a sempe r apostolica e sedi s a u c t o r i t a t e a q u a U n g a r i c i r e g n i c o r o n a processit. 1209 Cod Dipl III 1 93. Qui d auctorita s hae c possit planiu s explica t ips e pontife x i n literi s sui s a d Andrea m ducem : „Pe r aposiolic a tib i script a prae cipiend o mandamus quatenn s — dehitun i accepta e cruci s exsolveii s propositui n ite r arripias — n e s i onu s tib i a patr e iniunctu m e t a t e spont e susceptu m nccasion e qualibe t detrectaris patern a t e red da s succession e indignum e t hereditati s emolument o priveris cuiu s recusaveri s oner a supportare Scituru s e x tun c anathemati s t e vincul o subiacere v t iure quo d tib i s i dictu s re x (Emericus ) sin e prol e decederet i n regn o Ungaria e competeba t ordin e geniturae privandu m e t reguu m ipsu m a d minore m fratre m tuui n (Salomone m ve l Stepha num ) appellation e postposit a devolvendum. 1198 C D II 314 Thoma s archidiaconu s Spalatensi s Hartvic o aetat e suppar (natu s 1200 f 1268. ) „1030 Hi s temporibu s Stephanu s Geiza e filius pe r Romanu m pontifice m corona m regn i adeptus primu s re x Ungaroru m effectu s est. Apu d Luciu m d e regn o Dalmat Amstel 1666 322 Annale s Kamenzense s secul i 13-i : „A Millesim o president e Sylvestr o secund o sed i apostolice Stephanu s re x Ungario pos t ohi tu m patri s su i Iess e ann o quarto misi t Adstricu m episcopu m a d Sylvestrum pr o coron a regn i potenda Eode m tempor e pr o simil i negoti o premisera t du x Mesc o Lambertu m episcopu m Cracovieusem Se d dominu s pap a vision e monitu s angelica corona m qua m duc i Mes con i preparaverat transmisi t Stephan o reg i Ungarie. Apu d Pertz SS XIX 581 Simili a tradnn t annale s capitul i Cracoviensis e t ceter i Polonorum

PAGE 216

( 20 6 Coron a liae c medi o secul o 13o sanctM a vocatur : S Ecclesi n Strigoniensi s qua e etia m „infldele s nostro s e t sanct e coron e pe r censura m ecclesiastica m arce t e t compelli t a d nohis e t sanct e coron e obediendum. 1256 Knauz Monum Eccl Strig T 437 I n codic e diplomatic o mal e „sacrae a coronae IV 2 386—7 Silveste r II i n epistol a a d Stephanun i scrihit : illo s tantu m successoru m eiu s pr o reg-ibu s habendos qu i no n solu m haerede s e t pe r optimate s legitim e electi se d etia m eadem qua e Rom a mittehatur coron a inaugurat i fuerint : „No s Excellentia m tuam tuorumqu e meritoru m intuit u l i e r e d e s a c successore s tuo s legiti mos qu i (pe r optimate s legitiine ) elect i atqu e a sed e apostolic a approhat i fuerint nun e e t perpetui s futuri s temporihu s condeco rar e cupientes — • postqua m t u e t ill i c o r o n a q u a m m i 1 1 i m u s rit e c o r o n a t u s v e 1 c o r o n a t i exstiteriti s etc. Haru m coiiditionu m 1101 1 videntu r notitia m habuiss e pontifices qu i exeunt e secul o decim o terti o ordine m successioni s regia e i n Hun gari a stabilir e sun t conati Null a eni m electioni s ve l corona e Silves trina e ration e habita prim o Carolu m Martellum poste a filiu m eius reiect o Andre a herede elect o e t coron a ill a sanct a insignito vero s Huiigaria e rege s declararunt Andrea s quipp e eodem qu o Ladishtu s re x ohiera t mense a h optimatibu s electu s e t Alba m deductus primu s est qu i s e c o r o n a m S Stephan i adeptu m disert e profiteatur „Cu m domin o reg e La disla o fratr e nostr o infelicite r interemt o i n regimini s soliu m e t regn i gubernaculu m successissemus annuent e clementi a Salvatoris iur e e t ordin e geniturae e t coronar i apu d Alba m Regale m coron a e t dia demat e sanctissim i regi s Stephan i voluissemus ; e t quida m regimini s e t coronationi s nostra e aemuli primitu s insidia s latenter e t demu m i n patulo n e ips a coron a sanct i regi s tempor e coronationi s nostra e dar i nobi s possit posuissent — ide m Magiste r Th Praepositu s (Albensis ) — suhtilite r e t caute e t uh i debui t po tente r e t viribu s laboran s — ipsa m corona m s a 1 1 ct i Stephan i regi s nobi s d-edi t e t statuit di e e t tempor e debit o a c placit o coro nationi s nostrae 1293 C D VI 1 237 Hun c tame n Andrea m Bonifaciu s VIII regi s noinin e no n dig natur. „Porrect a nohi s e x part e nohili s vir i Ioanni s comiti s Castr i

PAGE 217

(20 7 ferre i — petiti o continebat quo d cu m ips e oli m — fidem e t devo tione m S Romana e ecclesia e debita m observar e — promisisset it a quo d null i tamqua m reg i IJngaria e pareret au t intendere t se u obe diret nis i destinat o se u approbat o a Sed e praedicta ; qui a tame n obedientia m e t reverentia m Andreae qu i re x Ungaria e no minatur ignoran s ipsiu s regime n pe r Sede m approbatum eande m nolui t exhiber e etc. 1299 C D YI 2 226 „ A tempor e obitu s clara e memoria e Latisla i regi s Ungariae a c deind e du m Andrea s i n eode m regn o s e pr o reg c gcrebat carissim a i n Christ o filia nostr a Mari a regin a Sicilia c illustri s a d sc e t dilectu m filium nohile m viru m Carolu m nepote m eiu s praefatu m regnu m asseruerit e t assera t pertiner e d e iur e etc. 1302 C D VIII 1 88 Ne c duhita t pontife x viv o adhu c Andre a Carolu m aemulu m eiu s pe r Stri goniense m clcctu m inaugurandu m curare : „Cu m magnificu s Carolu s nepo s carissim i i n Christ o filii nostr i Carol i Sicilia e regi s illustris pe r dilectu m filium Strigouieuse m electu m — i u eiusde m regn i Un garia e rege m fuisse t ante a coronatus. 1301 C D YI 2 315 Qu o teinpor e no n solu m ips a S Stephan i corona se d etia m locus civita s nemp e Alb a regi a requircbatur u t coronati o rite fact a fuiss e existimetur Ide o Traguriense s nunti o Carol i Martell i dict i regi s Hungaria e fidem dar c recusant qui a coronatu s quidem se d no n Albae : „Pcti t consiliu m dar i prou t vobi s videtu r supe r iura mentu m fidelitatis, quo d pe r quendai n nuntiu m regi s Carol i Martell i postulatur — Thoma s Zanuich e surgeu s i n eoden i consili o consului t aregnando quo d quida m sapien s mittatu r Spaletum e t dica t quo d ill i nunti o regi s Carol i no n potes t mod o responderi : qui a qu i s e rege m faci t Ungaria e sole t s e coronar i i n tal i civitate ; und e illi qu i coronaretu r i n regimin e Ungaria e intendimu s obedire. 1292 C D YI 1 195 Coron a ha c onine s ant e Carohm i I rege s Hungaria e inaugu rato s fuiss e testantu r eiusde m regn i Archiepiscop i e t episcopi : „Postqua m diversi s coepi t regnu m Hungaria e languer e periculis ant e ho s nove m ferm e annos regal e diadem a quo d a summ o pontific e S Stephan o genti s eiusde m prim o reg i destiuatum e t a b e o transmis su m i n posteros i u Albens i ecclesi a cu m sumni a diligeuti a servaba tur qu o etian i ipsiu s genti s rege s consveverun t succedente s sib i

PAGE 218

(20 8 iur e legitim o coronari ; improb a temeritat e a b eade m ecclesi a violente r ereptum a c pe r diversa s manu s no n sin e mult o eiusde m discrimin e devolutum adhu c privata violenti a occupatu m detinetur ; cumqu e a d ipsiu s recuperatione m null a sollicitud o potuisse t proficere tande m Reverendu s pate r dominu s frate r Gentilis titul i S Martin i i n mon tibu s Presbyte r Cardinalis sedi s apostolica e legatu s cernens quo d o b ipsiu s carentiam cu i mult-u m reverentia e atqu e auctoritati s e x dict i regn i incolaru m opinion e defertur quas i i n e o si t iu s regiu m co n s t i tutum und e e t detentori s ipsiu s audaci a cre scere e t regia e diguitat i potera t plurinm m dcrogari omniu m no strum itemqu e baronu m rcgn i Hungaria e consili o e t assens u ide m diadema done c si c occupatu m existere t n e cu m e o rege s ungerentur au t possen t coronari penitu s iiiterdixit ; a c n e seme l dat a eide m gent i Sedi s apostolica e i n praefat o diademat e bene dicti o tal i praesumtion e deficeret ide m dominu s Legatu s e x nostr o e t baronu m beneplacit o e t assensu egregi o oper e e x aur o e t lapi dibu s pretiosis novu m feci t diadem a parari ; quo d etia m cu m magn a solemnitate cora m cler i e t popul i numeros a frequentia terti o idu s Iunii i d es t i n di e festivitati s b Barnaba e apostoli pe r ipsu m do minu m Legatum cui u rnissaru m solemnii s beiiedictuni e t sacr o pe r no s tactu m es t crismate u t tal e — — — iiovu m ho c ill i antiquo du m si c detinetur succederet ve l acciMlcre f liberatio a c — — — iu s idem eademqu e potestati s grati a nosceretur ipsu m regno e t domin o reg i Karul o illustr i Hungariae noniin e Roniana e curiae contuli t e t donavit a d opu s coronatioui s regu m Hungariae iuxt a more m antiquu m i n praefat a Albens i ecclesi a perpetu o conservau dum ; cu m qu o etia m praedictu s dominu s Karolus re x illustri s se quent i Dominica scilice t decim o septim o Kalenda s Iulii cu m magn o praelatoru m baronu m e t nobiliu m cler i populiqu e tripudio pe r mea s Strigoniensi s archiepiscop i manus a d — — — d e voluntat e e t assens u nostru m e t baronuin extiti t felicite r coronatus. 1309 0 D VIII 1 338—9 Ann o sequent i Carulu s sanct a ill a b Stephan i etia m corun a redimitu s est : „Ann u dumin i 1310 cungregat i i n canipu m Racu s circ a Pesth Karulun i saep e dictu m i n regen i cuncurdite r sus ceperunt e t Alba m pruperante s — solleinpnite r coronarun t cu m

PAGE 219

20 9 s a n c t a corom i a Ladizla o Voivod a restituta. Chron P C 95 p Cx Eade m h Stephan i coron a iiiaugurat i fuiss e narrantu r Ludo vicus Sigismundu s e t Matthia s reges „Dominu s Ludovicu s — a d gubernandu m — Hungarica e na tioni s regnu m liereditarium iur e genitura e sib i successum d e Prae latorum Baronum Proceru m e t nobiliu m regn i unanim i e t concord i vot o sublimatus e t coron a beatissini o Steplian o prim o rcg i Hungarorui n divinitu s condonata di e Dominic o pro xim o ant e festun i h lacoh i Apostoli ann o i n praesent i praeteritum i n Alb a regali i n loc o su o cathedral i solcmnite r es t coronatus. 1342 Cod Dipl IX 6 5 Corona m divinitu s data m Ilageciu s secul i XVIi scripto r coel o delapsa m interpretatur „1022 Eode m ann o sanctissimu s Hunga ria e re x Stephanu s pr o fili o su o Emeric o regiu m d e coel o diadem a impetravit hodi e etia m novoru m regu m vertic i impon i solitum. Apu d Dohner Monuni lvist Boli P A r p 120 Eade m etia m an gelica quas i a h angel o dat a dicebatur : „Forsita n cecidera t (co rona ) i n prim a vigili a noctis reinvent a es t auten i sequent i die — Qui d es t quo d a null o inventa se d a b ipsi s qu i portahant ? nis i quo d n e Pannoni a dat a sih i coron a a b angcl o privaretur. Chron P c 94 p CIX „Domin a Mari a regnavi t quatuo r fort e annis e t tradidi t iu s regn i ips i Sigismund o marit o suo consensitque s e vivente eunde m Coron a regi a S regi s Stephan i coronari. 1382 Chron Bud p 345 „Matthias felici s memori e filiii s illustri s Iohanni s d e Hu nya d — victo r redien s a d Hungariam dyademat a S regi s Stephani quo d apu d Fridericu m Romanoru m imperatore m hahe hatur i n civitat e Alb e regali s potitu s est. Chron Bud 355 Se d hae c d e coron a Rom a petit a sufficiant D e form a e t ori gin e fatisqu e sacra e huius qua e liodiequ e magn a cur a servatur co ronae nov a e t accuratio r disquisiti o adornand a est Historic a i n utramqu e parte m d e coron a Hungaric a testimo ni a adtulimus ne c ulla m nohis i n decidend a origini s eiu s quaestione auctorit.ate m arrogamus Lectoru m est o iudicium 2 7

PAGE 220

( 21 0 Misca (Mesco Miseco ) du x Polonorum cu i coron a a Roman o pontific e aiit e adventu m legatoru m Stephan i destinabatur obiera t ann o 992 (Annal Hildesb Nccrol Fuld. ) Se d Hartvic o e t Cosma e Pragens i i n vivi s ageba t adliu c ann o 1000 e t sequcnti „Du x Mesc o venien s Praga m cu m valid a man u Polonica invasi t urhe m Praga m e t pe r du o spati a annoruni scilice t ann o dominica e incarnationi s Millesimo ann o dominica e incarnationi s MIo ohtinui t ea m Cosma s Pragensis apu d Pertz SS IX 57 Ne c putamu s cu m vir o doct o Hartvicu m hi c errass e i n per sona e t pr o Misc a Boleslau m sci'ibei' e voluisse Na m Boleslau s se rius circ a annu m 100 7 imperant o ia m Henric o II misera t legatu m Roma m corona m pr o ips o petiturum qu i tame n i n itiner e captu s a d pontifice m no n pervenit „Busclavu s (Bluscavus Ms Vatic. ) de stinaba t nuntios qu i plurim a eiu s don a papa e deferrent e t corona m sib i a sed e apostolic a l-eportarenf — Iinperato r Henricu s Busclav i consiliu m no u ignorans undiqu e via s custodir i praeceperat u t s i Busclavu s Roman i nuntio s iiiitteret i n eiu s illic o manibu s deveni rent Monachu s ergo qu i nupe r missu s — fuerat demu m captu s est e t mo x carceral i custodia e niancipatu s Petru s Damian i i n Vit a S Romuald i Capp 28 29 Falsu s es t porr o Hartvicus monasteri o S Martin i decima s etia m d e prolibu s danda s fuiss e scribens Que m errore m manife stu m silenti o praeterir e possemus nis i docti.vir i Hartvic i i n ha c r e fidem tuenda m suscepissent Erro r eiu s i n signification e „decima e liberorum; ub i pr o liberi s hominibus prole s intelliguntur Legenclae Mino r e t Maio r decimaru m e t decimationu m tantu m meminerunt I n diplomati s S Stephan i regis pr o liberi s liospite s nomiiiantur : „decimatione m d e omnibu s negotiis praedii s terri s vinei s segetibus vinumqu e hospitum 11 0 parochian o episcop o pertiner e videretur. (1001. ) E t i n diplomat e ann i 1037. : „Omne s siiperveniente s hospites qu i a d eiusde m monasteri i terra s praedia se n quascunqu e possessio ne s hahitand i \grati a accesserint i n cuiuscuiiqu e episcop i dioeces i fuerint decima s sua s d e vino d e segetibu s siv( > allii s nascentiis e t d e pecudibu s ve l animalibus null i cpiscop o dent nis i propri o monasteri o suoqu e abbati. C D I 329

PAGE 221

( 21 1 Ia m i n privilegi o Geiza e I 1075 liber i memorantur : ,,Sta tui u t ecclesi a ill a (S Benedict i d e Gron ) decima s sua s omnes ta m liberorun i qua m servorum ubiqu e i n bo c regn o existentiu m babeat. 0 D I 438 Legeri t Hartvicu s i n Chronic o d e c i m a s 1 i b e r o r u m S Martin o debitas : „ITniversu m populu m i n provinci a Cupa n duci s de gentem decima s liberorum frugu m a c pecoru m suorun i coe nobi o S Martin i dar e perpetu o iur e decrevit, Chron P c 36 p XXXIII Budens e p 64 Requ e no n intellect a prole s cogitaverit Secul o superior i Timo n decima s ha s liberoru m rect e e fundi s liberoru m hominu m data s fuiss e censuit adduct a i n testimoniu m S Ladisla i I leg e 27. „No n dedi t coenobi o ill i decima s liberorum i d es t puerorum lia m antiqu i Hungaria e rege s pe r libero s intellexerun t fundo s liberorum siv e servorum qu i aliqua m libertate m consecut i sunt u t appare t e x libr o I decretoru m S Ladisla i c 27 ub i sta tuit : „Abbate s d c liberi s sui s den t decimatione m episcopis. Epit Chro n a d annu m 1001 Se d clarissimu s historicu s noste r Katona e t ali i vir i doct i decima s lia s proliu m fuiss e magn o conat u persvader e nituntur „Quu m S Steplianu s coenobi o S Martin i decima s libororu m addicit puero s (puellas? ) intelligendo s ess e pcu lihoro s e x Chartuiti o disci nms — „constituen s e x omnibu s eoiMi m facultatilni s ta m stricta s decima s dari u t s i cu i dece m libero s liabeiM 1 contingeret deciman i prole m S Martin i coenobi o daret. Hae c ia m ade o clar a sunt u t d e liberorum se u pueroru m decimi s onin e dubiu m tollant Veru m quide m est sanctu m rege m i n diplomate pos t tre s anno s abbatia e S Mar tin i dato decima e proli s coenobi o liui c addicta e no n meminisse ; pro ptere a tame n Cbartuiti i fide s i n duhiui n vocand a no n est Na m u t Stiltingu s observa t : „potuerun t ips i monacbi a d declinanda m invi diam decimi s liberoru m renuntiare etiams i fuissen t ante a a reg e concessae Fier i etia m potui t u t vo x ill a (\xcideri t literis i n quibu s plur a reperiuntu r menda Cert e i n ipsi s literi s inferiu s menti o fi t d e mancipii s monasterii cu i ill a no n videntu r obtigisse nis i ha c dona tion e regis Tande m verisimilite r dic i potest decima m prole m solu m uuic a vic e danda m fuiss e mouasteri o a b illis qu i tempor e rebellioni s decei n libero s habebant. Histor Duc 721—22 No s tanien pac e

PAGE 222

( 21 2 doctoru m viroru m Pflterfii Stiltingi Katonao Enge l dixerimu s : ne gamu s apu d Hungaro s pueroru m quemqua m dccimationi s nomin e ser viti o addictu m fuisse ; Hartviciimqu o decima s sua s humanas e deci mi s liheroru m no n intellectis confinxiss e censemus Liberi u t e x allati s supr a diplomatu m loci s patet oli m hospite s dicehantur e t ali i servitut e soluti decimaeqii e eoru m a d solo s pertiiiehan t episcopos E t qui a monasteriu m ho c decima s liheroru m habehat i n Leg maior e „simil e factu m ess e scribitu r episcopiis. A d supr a pe r Ti moner n citata m lege m S Ladisla i accedi t eiusde m regi s lex : D e decimation e liberorum : „Episcop i d c liberi s accipian t deci mam. 1092 Libr I 31 E t Bela e tertii : „Omne s omnin o decima s dar e tenentu r episcop o : ciiiuscunqu e fastigi i baro nobilis servien s regius castr i ve l castrensis hospitesv e nostri ve l cuiscunqu e alteriu s d e regn o nostr o 1 i h e r hom o ve l servu s etc — d e omn i frugu m genere scilice t tritico siligine orde o aven a mili o — eorunde m le guminu m prorsu s gener e null o excepto ite m d e vineis se u d e vino ite m d e molendinis ite m d e armenti s equoru m se u equacia ite m d e agni s e t edis ite m d e porcis ite m d e apibus ite m d e anseribu s e t gallinis cu m subcultellaribu s denarii s pleniu s persolvendis. 1191 Endl Monum 395 Minut e enumera t cuncta qua e decimation i suh iacent ; d e pueri s ne c hic ne c ant e ve l pos t usqua m ull a mentio Decima e ha e secul o 13o lihera e appellahantur pendebant qu e iobagione s equestres ve l liberi „I n vill a Nelk a (ab hati s S Martini ) iobagionii m equestriu m sun t XX mansione s — — dan t lihera s decima s dict o monasteri o d e omnibu s boni s suis Moniun 7 3 „I n predi o Weynuc h he c sun t nomin a piscato riu n — — e t ist i tenentu r ir e i n carin a ahhati s etc — Pretere a dan t lihera s decima s monasterio. ibid p 15 „I u predi o Xem a he c sun t nomin a iobagionum : Albert Simoun Paul E t ist i sun t liber i soluente s tributa —p 18 „Liber e coudicioni s liomi ne s soluer e dehen t decima s sua s i n predii s ipsius ecclesi e Bu densi s locati secundu m consuetudine m regn i approhatam. 1255 Monum 7 p 258 Sun t qu i vestigiu m decimationi s prolium i n chart a quada m Ahbati s S Martiii i s e reperiss e putent „Coiiquerimu r d e eisde m (Albensibus ) quo d populo s suos qualicunqii e nomin e censeantur e t

PAGE 223

( 21 3 ccte-ro s a d ipso s confliiontes
PAGE 224

( 21 4 Narration i d e „elevatione sanct i regi s perpera m praemitti t Hartvicu s sequentia : „E x 1'onmna e sedi s institution e apostolici s li teri s sancitu m est ut eoru m corpor a elevar i deberent qu i i n Pan noni a christiana e fidei semin a iacientes ea m praedication e ve l insti tution e a d dominu m convertissent, § 23 Mal e eni m cohaeren t cu m ii s qua e sequuntur e t qua e d e „clevatio]ie S Emeric i i n eiu s Legend a traduntur Ladislau s nemp e synodu m convocat indici t triduanu m ieiunium e t § 25o sepulcr o apert o sanct i corpori s reliquia s a d altar e B Maria e Virgini s trans ferr i curat Simili a narrautu r i n fine Legenda e minori s § 10. ne c discrepan t narrat a Legenda e S Emerici : „Re x itaqu e Ladislaus ut pot e divina e religioni s culto r eximius convocat o e t indict o t r i d u a n o i e i u n i o Nona s Novemhri s coiqni s heat i Hemeric i cu m ho nor e elevavit. Ips a Legend a maior : „Advenient e ver o tenipor e declarationi s eiu s etc — quaerendum excludi t praeceptu m pontificis Na m „Re x Ladizlau s — s p i r i t u s p a r a c 1 i t i p e r 1 u s t r a t i o n e t a c t u s habit o colloqui o cu m episcopi s e t primatibu s e t totiu s pannonia e sapientibu s triduanun i indixi t ieiunium ibid § 23 Gerardu s re gnant e Andre a I-o septenni o pos t martyriu m suum ann o 105 3 le vatus e t a d urbe m Morisena m translatu s est Vit a S Gerardi § 21 End Mon 230—1 Fals a igitu r es t narrati o d e heat o Ladisla o rege qu i iuxt a constitutionen i sacrosancta e romana e ec c 1 esia e corpu s Gerard i canonizaverit ; u t legitu r a d calce m Legenda e S Gerardi addit a man u secul i 14i exeuntis Falsu s es t etia m ips e scripto r Legenda e S Ladisla i qu i ,,ca nonizatione m Stephani Emerici Gerard i e t sanctoru m etian i Andrea e e t Benedict i eide m 'reg i tribuit e t quide m auctoritat e ronian a interco dente „ Igitu r a u c t o r i t a t e s u m m i p o n t i f i c i s impetrata sanctoru m corpora videlice t beat i Stephan i regis qu i primu s Unga ri s via m saluti s aeterna e demonstravit e t filii eiu s sanct i Hemeric i — sanct i Gerhard i martyri s e t heatoru m Andrea e e t Benedict i mi rabilite r feci t canonizari. § 6 Endl Mon 240 Stephanu m e t Emericu m sin e intervent u pontifici s lovatos Gerardu m ver o ia m ann o 1053 trigint a anni s priu s translatum ne c

PAGE 225

( 21 5 huiusmod i sohmnitat e ampliu s egente m e x Legendi s eoru m vetustio i-ihii s discimus Andrea s ver o e t Benedictus test e eoru m aequal i Maur o episcopo tempor e duci s Geiza e (1063—1073 ) ia m sanct i e t heat i vocantnr ne c rit u solenn i unqua m poste a canonizat i sunt Endl Mon 134—8 Hau d ah s r e fueri t asseveratione m nostram rationibu s histo rici s fulcir e e t illustrare Antiquitu s honore m martyribu s ve l confessoribu s tribuer e episcoporu m erat I d ver o fieba t prim o commun i populi — poste a ver o Synod i e t principi s etia m consensu Altari a ve l oratori a con struehantu r sanctis corpor a eoru m e sepulcr o levahantur locul i eri gehantu r supe r terram festusqu e illi s die s a h episcop o dicebatur Si c Adalbertu s marty r ubique Andrea s se u Zoerardu s e t Benedictu s i n Hungari a consens u episcoporu m e t populi ; — (ferardu s 1053 Ste phanu s e t Emericu s 108 3 consens u episco])onu n ( d principi s ,,ele vati translati sanctisqu e adscript i sunt Paullati m invalui t mos negotiu m ho c a d pontifice s Romano s deferendi qu i i n concili o ve l synod o sanctitate m persona e postulata e declarar e solehant Exenipl a caiionizationun i pe r pontifice s i n conci liis congdomera t Eminentissimu s Cardinali s Lanibertinus d e beatifica tion e e t Canonization e Lib I c 20 Prim a indubi a Bull a pontifici a d e canonization e sanct i es t Ioanni s XVi qu i a d prece s Liutolf i episcop i Augustan i Udalricu m episcopu m i n concili o Latcranons i an 99 5 sanctu m declarat Le o I X Grorardu m Tullense m i n concili o Romano ; Innocentiu s I I Gode hardu m Hildesheimense m i n Reinensi e t Sturmiu m abbate m Ful densem i n Lateranens i secundo sancti s adscribunt Priniu s qu i extr a synodu m v communicat o tame n consili o cu m episcopis negotiu m ho c couficit es t Eugeniu s III (1145—1153. ) „Tamets i huiusmod i p e t i t i o n i s i i n g e n e r a 1 i b u s c o n c i 1 i i s admitt i no n soleat ; auctoritat e tame n sacra e romana e ecclesiae qua e omniu m concilioru m firmamentu m est petitionibu s vestri s ad quiescinius atqu e eiusde m memorabili s viri ciiiu s exaltatione m requiritis fratru m nostroru m archiepiscoporu m e t epis c o p o r u m q u i p r a e s e n t e s a d e r a n t c o m m u n i c a t o c o n s i

PAGE 226

( 21 6 lio memoria m inte r sancto s fier i censcmus. Bull a canouizationi s Henric i Imperatoris 1152 E x verbi s Eugeni i patet secul o unclecim o praececlent e mori s no n fuiss e „apcstolici s literi s sancir e (u t Hartvicu s scribit ) u t ali quoru m corpor a oleventur; se d petitione s a d pontifice m clirecta e „i n concilii s generalibus pertractabantur Alexande r deniqu e III totii m canonizationi s negotiu m sol i sed i apostolica e addixit sancto s declarans : Eduardu m Anglia e rege m 1161 ; Bernardu m abbate m Olarevallonsem Helena m Visigotliam e t Camitii m Dania e rege m ann o 1164 Hi s adversar i videtu r Cosma s Pragensis qu i a d annu m 1074 cl e beat o Gaudenti o aichiepiscop o Gneznensi fVatr e Adalbert i adnota f : „Que m t u dici s sanctum adliu c no n es t pe r apostolica m sn l IM H i n ca n o n i za t us Missa m eiu s u t pr o defuncti s celebranius. Hi c tanie n incanoiiizafi o no n e a intelligitu r qua e „elevatio nen r praecedere se d qua u sequ i debeat Oontinuarun t eni m metro politan i exercitiu m su i iuri s usqu e ac l nova m Alexandr i III consti tutionein Solemnitat e scilice t ,,elevationis peracta cl e seri e re i gestae virtutibu s e t meriti s sancti ac l sede m apostolica m referr e solebant Ho c designatu r verb o i n c a n o n i z a t i o Gauclentiu s cert e null o clecret o pontificio ne c synod i quidem se d consens u tantu m episcop i e t popul i beatu s appellatu s e t cultu s est I n manuscript o eni m Calendari o sanctoru m ordini s S Benedict i liae c leguntur : „Bea tu s Gauclentiu s archiepiscopu s Giiesnensi s i n Poloui a a d coelo s evo lavit sepultu s ibiclei n i n templ o B V Mariae. Apu d Bolland a d 5-a m Januarii Canonizatione s pontitlcia s initi o secul i duodecim i adliu c i n synodi s fieri solita s testatu r Callistu s I I (1123. ) Si c eni m a d eu m Uclalricu s Constantiensi s episcopus : „Pr o Chunracl i Constantiensi s episcop i gloria u t mori s es t ecclesiaru m canonizancla cu m secli s apostolica e praesentia m crebri s ia m dudu m interpellasse m literis ho c immutahili s sententia e responsu m accepi : Vita m eiu s i n conci li o recitancla m e t comprobancla m for e generali e t teste s insupe r idoneo s signorum cjua e pe r eun i fiunt, se u fact a sunt ibicle m aclhi bendos. Vit a S Chunradi Pertz SS IV 430 Cuiu s respons i me mini t etia m Em Cardinali s L I C VIII n 14

PAGE 227

21 7 Inserueritn e Grogoiin s VII alb o sanctoru m omnin o quem qiiam supr a laiidatu s Cardimili s cert o affirmar e 1101 1 audet Cu m aute m nomiu a paucoru m adducit fidem pene s auctore s ess e declarat : „Corpu s S Paschasi i Eadhert i ahhati s auctoritat e Gfregori i VII translatu m e t elevatu m fuiss e dici t Baillet i n Vit a S Paschasii S Heribertu s archiepiscopu s Coloniensi s a h eode m canonizatu s creditur quamvi s ali i i d alter i Gregori o tribuant Eiusde m deniqu e iuss u ele vat a fuiss e corpor a SS Steplian i Pannonia e regi s a c Gerard i episcop i e t martyri s cense t Baronius (Annal a d an 1079. ) Gregoriu s VII Synodo s celehravi t undecim I n quihu s null a cuiusqua m inte r sancto s relat i mentio E n serie m e t act a haru m Synodorum Prim a synodu s celehrat a es t ann o 1074 Secund a 1075 Terti a 1076 i n qu a Henricu s re x excommunicatur Quart a e t quint a 1078 mensihu s Marti o e t Novembri Sext a 1079 Septim a 1080 Octav a 1081 i n qu a excommunicatu r Henricus ; deponuntu r archi episcop i Arelatensi s e t Narhonensis ; anathemat e configuntu r Ildi mundii s e t Landu s Campania e tyranni Ann o 108 2 synodu s nulla 1083 qu o sanct i Stephanu s e t Emericu s elevat i sun-t Gregoriu s pap a Roma e ohsidebatur Cepi t urhe m Leonina m imperato r IV Non Iunii Pontife x i n arce m S Angel i s e recepit uh i celebrat a es t synodu s non a XII Kal Decemb actumqu e d e pac e ciu n Henric o facienda religios a conversatione fidei forma e t anim i constant-ia Ohsidione m solvi t Robertu s Guiscardu s ann o 1084 Kal Maii Ho c ann o celebrata e sun t synod i decim a e t undecima : i n quibu s antipap a Guibertus e t Henricu s anatliemat e percussi Ohii t pontife x Salern i 24a Mai i 1085 Elevati o igitu r sanctorui n nostroru m tempor e obsidioni s Ro mana e peracta ne c a d notitia m quide m pontifici s pervenir e potuit Ips e Gregoriu s i n laudati s a d rege s Hungarico s epistoli s Stephaiiu m rege m tantu m appellat Ne c Urban o II videtu r re s adlni c co gnit a fuisse na m i n epistol a a d Colomannum Steplianu m religio su m tantu m principei n vocat „Reminiscatu r streniiita s vestr a religios i principi s Stephani — quidqui d dignitati s praede cesso r tuii s Stephanu s — promeruiss e dignoscitu r — quid qui d re x praefatu s instituit. Vid e supra Quo d pontife x no n 2 1

PAGE 228

(21 8 fecisse t s i „apostolici s literi s sancitum fuisset u t coiqm s Stephan i regi s elevaretur Populare m tantu m 1101 1 pontificia m fuiss e Stephan i i n albu m sanctoru m relatione m iunuer e videtu r etia m Ott o Frisingensis ( f 1158 ) „Hun c Stephanu m Ungari hactenu s fidem christiana m servantes velu t principiu m fidei sua e inte r sancto s colendu m dignu m ducunt. Pertz XX 241 Re m deniqu e hanc sol a Hartvic i auctoritat e nixa m luculente r doce t supr a laudatu s Cardinalis : „Pos t delata s a d sede m apostolica m canonizationu m causas introduct a es t quaeda m aequipollen s ca nonizatio pe r qua m pontife x omissis formal i sententi a definitiva iudicialihu s processibus consvetisqu e caeremojrii s — iuhe t alique m De i servum qu i i n antiqu a cultu s ])ossession e est e t d e cuiu s he roici s virtutibu s au t martyri o o t Jiiiracnli s coiistan s es t graviu m historicoru m asserfio accedent e etia m continuat a miraculoru m fajna — iube t inqua m i n nnivers a ecclesi a pe r offici i a c Missa e celebra tionon i coli Re m pe r exempl a exponer e pero])portunn m duco § 1 D e S Romualdo 2 l) e S Norberto 3 D e S Brunone 4 D e S Petr o Nolasco 5 D e S Raymund o Nonnato G D e Sanctis loaiin e d e Math a e t FeHe e d e Valois 7 D e S Margarit a Scotorun i regina 8 D e S Stephan o Hungaria e reg( \ Sanct i Steplian i Hungaria e re gi s nome n J'J I Martyrologi o Rojrian o descriptun i ej-a t a d 20-a m Au gusti I n eiu s Vit. a a Cartuiti o episcop o scripta e t a Suri o edita dicitu r illiu s corpu s (devatu m fuiss e pojifilici s auctoritate : ijicertu m tame n es t JIUI U i d Beatificatione m a n Canonizationej n ini portaverit Eu m itaqu e aequi])ollenfe r canonizavi t Innocejitiu s XI qu i (29 Novemb 1G86 ) petent e Leopold o imperatore iussi t eiu s officium quo d su b rit u simplic i i n ecclesi a univers a recifabatur sJi b semidjiplic i fieri 2a Septembris i n memoria m victoria e i n expu giiation e Buda e a Christiani s contr a Turca s obtentae, Lib I C 41 Ultim o loc o corrigend i sun t errores a scrib a codici s Pesti eusis i n anui s imperi i Stephane i definieudis e t genealogi a jnatrojia e Machtildis commissi Corpu s Stephan i 45 anni s i n sepulchr o quieviss e dicitur u t „quo t anno s spiritu s mol e carni s indutu s terren i corona m impe ri i gestar e nierebatur to t etc § 23

PAGE 229

( 21 9 A quart o ann o pos t obitu m patri s (1000 ) usqu e a d mor te m regi s (1038 ) no n plure s qua m 3 8 ann i numerantur ; corona m cert e imperi i ips o Hartvic o tcst o ant e aiinu m millesimu m Stephanu s noste r no n gestavit Ant e coronationei n Legend a maio r tre s tantu m anno s nume rat Geiz a eni m filium snuni „convocati s Hungaria e primatibus, iioi i statim se d „pos t s e regiiatuiTi m popul o praefeeit. § 5 J Patr e demii m anii o 997 fati s fuiict o coepi t „regnu m pannonjcu m beat i iuveni s nutu m attendere. § G Consenti t Legend n Minor Geiz a filio ,.qu i arc e regn i subli mandus erat vivu s quide m uxore m duxi t § 3 ; Stephaiiu s ver o „pos t eiu s tantu m obitu m favor e principu m et plebi s i n regn i soliii m laudabilite r provect-u s est, § 4 Falsu m es t igitii r quidqui d ali i d e 45 ve l 4G anni s regi mini s Stephane i somiiiarunt Regnavi t ill e a b ann o 997 usqu e 15-a m August i 103 8 iiiino s integro s 41 F varii s annoru m XLT e t XLII lectionibu s exstiteriii t ann i XL V o t XLVI I n utroqu e mal e posit o V pro I Machtihli s „comiti s alb i ITdalric i socia regi s Wladisla i soro ri s filia" dicitu r § 25 ; cu m ill a Sopliia e no n filia, se d neptis e t Gebehard i comiti s d e Sulzbacli 1101 1 Udalric i soci a fuerit Huiu s ge nealogia m e x Annalist a Saxone cuiu s opu s aini o 1139 desinit ope ra e pretiu m eri t adscribere Sophia m Bela e I filiam (bdunct o prini o spons o Willihelm o Thuringioru m duce Udalricu s duxera t Carentinoru m marcbi o (albu s Udalricu s scribai 1 ) aiin o Christ i 10G2 LamluTt Pertz SS V 1G2 Isto pos t septoiiniu m 10G9 mortuo Sopbi a vidu a nupsi t Magno Ordiilf i Saxonic i duci s filio ; e x qu o genui t filia s Wifhildei n e t Eili cam Aniial Saxo Pertz SS VI G97 Sophi a vit a excessi t eode m qu o frate r eiu s Ladislau s anno : „1095 Ladislau s re x pannoniensi s vi r pia e memoriae — ite m Liup poldu s marchi o e t Heinricu s palatinu s come s obierunt Sophi a ductri x obii t pia e niemoria e XIV Ival Iimii. ibid p 728 Maritu s eiu s ann o demiii n .1106 mortuu s est „Wifhi]di s (fili a Sophiae ) nupsi t Heinric o duci filio Welf i du ci s seniori s d e Bawaria genuitqu e Heinricu m inclytu m duce m Saxo

PAGE 230

( 22 0 nia e e t Bawariae e t Welfonem e t quatuo r filias. IJnai n earu m no min e Iuditha m duxi t Fridcricu s du x Svevorum Altera m nomin e Sophia m Bertoldu s du x d e Zaringe ; illoqu e interfect o duxi t ea m marchi o Liuppoldu s d e Stire qu i d e fortitudin e cognome n hahuit Tertia m nomin e Wifhilde m Rodolfu s come s d e Bregenz a accepit Quart a Machtildi s nomin e nupsi t Thieppold o iuniori filio Thiep pold i marcliioni s senioiTs ; illoqu e niortu o duxi t ean i G-ebhardus filius comiti s d e Sulzhach. Annal Saxo Pertz SS VI 744 D E AUCTOR E TRACTATU S D E INSTITUTION E MORU M A D EMERICU M DUCEM Opu s lio c Steplian o reg i tributum maiore s nostr i i n collec tione m legum noinin e Decret i prim i S Stepliani collocarunt Acce dun t decretoru m lihr i du o i n unu m contracti e t decret i secund i nomin e signati Edidi t liiiiu s operi s contextum pnete r alios etia m Illustris simu s episcopu s Ignatiu s Batthyany i n Legu m ecclesiasticaru m II p 53—54 e codic e Kollarian o ineunti s secul i XVi ia m no n ex stante I n ohservationibu s suis libell i hiiiu s auctore m quide m Ste phanum scriptore m ver o S Gerardu m fuiss e arhitratur ; cu m aliqua m cu m stil o Gerard i similitudine m i n e o reperisset Cla rissimu s etiar n Wattenbac h cu m historici s nostri s consentit dun i libellu m hun c genuinu m S regi s opu s ess e credit : „Superes t Ste plian i prim i regi s edictu m e t tractatu s d e moru m institu tion e ips o auctor e i n Emeric i filii gratia m conscriptus. Apu d Pertz SS XI p 222 Primu s quo d sciamu s Ioanne s Christianu s Enge l fuit qu i i n su a histori a regn i Hungaric i lingu a germanic a conscripta opu s ho c spuriu m ess e dixit a monach o quoda m inscriptione s capitu m apu d Hartvicu m § 20. legente ips o libr o ver o noi i exstante confictum No s comparante s stilu m huiu s tractatu s „cu m Legibu s Ste phan i regis oper e S Gerard i (S Gerard i script a e t acta Edidi t

PAGE 231

( 22 1 Ig-natiu s cl e Batthyan y episcopus. ) e t phras i Legendi u maioi-i s — exponemu s ratione s vetere s e t novas cjua e contr a authentia m lihell i militar e videntur I COMPARATI O STIL L a) C u /u l c g i h u s S. $ t e p h a n i. Regali s diguita s utriqu e communis „A d regali s digni tati s ordine m no n oporte t nis i fideles accedere. Cap I „Opu s re gali s clignitati s alimoni a catholica e fidei effectum. Legg praef Adiectiv i regali s frecjuen s usii s litrobique „I n regal i quide m pa lati o pos t fidem ecclesi a socundu m teue t locum. (! 2 „Accpiisiti o es t regali s saluti s orati o (! 9 „D e retent u regaliu m rerum. Legg I 7 „Regal i iudici o tradatur. I 13. Se d regiu s etia m occurrit : „Nonari a r e g i e d i g n i t a t i s regula. Cap 9 Augustus „Ind e i n primi s rege s august i dicehantur qui a augehan t ecclesiam. (! 2 „Antiquo s et modeimo s imitante s augu stos. Legg praef Monarchi a = regnum „Ill i sun t — augmentatore s mo narchiarum. C 4 „Ecclesi a — i n nostr a monarchi a adhu c quas i iuveni s e t novell a praedicatur. C 2 „De i nut u nostra m gubernan te s monarchiam. Legg praef „U t gen s huiu s monarchia e a h omn i accusation e servoru m remot a maneat. Legg I 20 Senio r = dominus „Pontifice s sin t tib i seniores. c 3 „Dua e parte s regis terti a senior i servorum. Legg II 5 Capitali s sententia „Quotiescimqu e a d t e veneri t ali qui s capitali s sententia e reus C 5 „Ips e ver o capital i subiacea t sententiae. Legg II 2 Quo d ahsit „S i culp a reprehension e dign a supe r alique m horu m — ceciclerit quo d absit corrip e eum. C 3 „S i qui s ta m perdurat o corcl e est quo d absi t a h onm i christiano u t noli t confi ter i su a facinora. I 12 h) Cum opere S. Gerardi. Peculiar e Gerard i es t fatetu r = dicit i n citandi s senten tii s hiblicis e t p e r h o c = ideo „I n cantici s S p i r i t u s s a n c t IU S

PAGE 232

( 22 2 fatetur : unguentu m effusn m nome n tuum (caut II 2. ) p 47 „Nimiru m u t splendo r inuiid i fatetur : eliarita s patien s est. (I Cor 13. 4. ) p 35. I n traetat u seme l tantum : „S i versaberi s cu m stultis sociaberi s illis fatent e Spirit u sanct o pe r Salamo nem. Cap 7 Alia s sempei verbi s aio dic o ve l praeposition e iuxt a sole t uti „Iuxt a divina e sapientia e svasu m dicenti s pe r o s Salamouis : aud i fili m i etc prolog „U t ai t apostolus : nem o co ronabitu r etc, C 1 „Iuxt a evangeliu m dignvi m es t praeceptum : u t suspendatu r mol a asinari a etc. f t C 2 Pe r bo c apu d nostrn m semel : ,,Regu m soliu m orna t ord o pontiftcum pe r lio c i n regal i dignitat e terti i possiden t locum. C 3 Ib i saepius : ? ,Po r bo c aet-ern a erunt. p 186 „pe r hocprae cipitur. 227 „Pe r lio c unu m Spiritu m confitemur. 258 Haeresiarcha „Ho s ipso s cert e scia s liaeresiarcba e ser vos. C 1 ,,No n dubite s autm n i'ege s diabol i liaeresiarcbas e t omne s qu i i n bo c secul o iniqu e e t ci'iidelite r potentantur. IV p 104 Hebetudo „U t desidia m e t liebetudine m a t e repellat. C 9 ,,Circ a ceter a insolescent e hebetudin e utiqu e hestialissima. VI 151 Salamo n scribitu r apu d utruinque : „Salamo n ignorar e s e dicebat. p 273 Apu d nostru m vid e supr a fatente c) Cum Legenda Alaiore. Locuti o hui c Legenda e frequens filiu s pr o subditus prae ditus pertinen s a d aliquid : „Contigi t divina e pietati s intuitu m i n filio s perditioni s — clenieuti vis u d e coel o prospicere. Praef „U t ia m i n ill o posse t agnosci cuiu s filiu s desiderare t fieri." 2 ,,Modi s omnibu s obedientia e filiu m e i s e fore demonstravit. 4 Saepiu s etia m apu d nostrum : „U t cunct i ecclesia s tic i filii merit o t e veru m christiana e profcssioni s nominen t virum. C 1 ,,Christianu s no n diceri s ve l ecclesia e filius ib „Huiusmod i vir i sancta e fide i filio s oniuin o reddun t morbidos. ib I n codic e diplomatic o nostr o etia m occurrunt Fili i ec c 1 e s i ac „U t archiabbati s sanct i Martin i e t totiu s eiusde m loc i conventu s cu m filii s ecclesia e unanim i election e ahba s i n eode m loc o praeponatur. C D II 145 1157

PAGE 233

( 22 3 F i ] i i j o 1 ) a g i o n u m S r e g i s „Qu i d e f i 1 i i s j o b a gionu m S regi s d e Goricz a oriund i fuerant. 1224 C D III 1 446 P r o c e r e s f i 1 i i S t e p l i a n i r e g i s „ E o tenor e u t inte r procere s eiusde m castri procere s fili i scilice t Stephan i regi s exis tant. 1165 c D II 173 Regalis „Crevi t infan s regal i nutritu s educatu. 5 / Deificu s = divinus sanctus „Eo s — virtut e deific a mirificavit. Leg M Praef „Interdixi t pe r Davi d deificu m re gem. C 3 II ARGUMENT A CONTR A AUTHENTIAM 1 Insurgi t aucto r huiu s tractatu s cap lo i n liaerese s SS Trinitate m d i v i d e n t e s a u g e n t o s ve l m i n u e n t e s ; monetqu e Emericu m u t symbolun i S Athanasi i teiioat e t haeresiarcha s ca veat Haerrse s aetat e Kineric i contr a doctrina m SS Trinitati s nullae Haerosi s Roscellin i dialectic i Coiupendiensi s i n Gallia cuiu s discipulu s Petru s Abaelardus seriu s erupit v Tre s persona s i n Deo ess e tre s re s a b invico m separatas docuerat — „e t tre s Deo s ver e dic i poss e s i usu s admitteret. Contr a hun c scripsi t S Anselmu s libru m „d e fide Trinitatis e t d e incarnation c vorbi. Eiuravi t erro re m suu m met u morti s i n concili o Svessionens i aiin o 1092 Huiu s doctrin a Trinitate m a u g e b a t Bogomilorun i liaeresis circ a annu m 1108 eai n minuebat Eutliymiu s conatu r huiu s liaereseo s capit a refeller e i n oper e cu i titulu s : P a n o p 1 i a Diceban t s e creder e i n Patrem Filium e t Spiritui n Sanctum ; se d r e ver a Patr i tri a liae c nomin a tribuebant Waldensium Catharorum Albigensiu m secta e coeperun t circ a annun i 116 0 pe r Petru m Waldone m cive m Lugdunensei n i n Gallia Cathar i e t Albigense s dividehan t SS Trinitateni docente s no n ess e .ean i unu m Deum ; se d Patre m majore m Fili o e t Spirit u sancto Waldense s damnat i a h Alexandr o II I pontific e i n concili o Turonens i ann o 1163 Miratu r doctu s vir cu r ib i graccoru m orientaliu m menti o no n fiat, qu i aetat e ipsiu s Stephan i qua m maxim e disceptaban t d e Spirit u Sanct o a Patr o solo no u etia m a Fili o procedente contr a catholi

PAGE 234

(22 4 coru m (loctrinain llcspoiuhunus : Scliisin a iute r ecclesia s orientale m e t Romana m ann o 1053 es t renovatu m pe r Michaele m Caerularium a h ann o 104 3 patriarcha m Constantinopolitanum ; ciu s igitu r mentio ne m ant e annu m 103 1 fier i no n potuisse Quo d a d liaeresiarcha s trinitario s attinet animadvertimu s S Gerardum i n su o oper e a d Isingrimum siinili a scripsisse : „Nullu s unqua m plu s pccca t liaeretico Erg o qu i ai t Christu m actuale m ani ma m no n suscepisse pseud o — propheta est. p 105 ,,Inaequalita s null a inte r Deu m e t Deum utiqii e inte r Patre m e t filium." p 111 „(Ecclesia ) Trinitatem Patre m e t Filiu m e t Spiritu m Sanctu m unii m veru m Deu m praedicar e no n cessat. p 191 Argumentu m ho c vir i docti a d aetate m auctori s integr o se cul o seriore m demonstrandam paru m valer e arhitramur 2 Alteru m argumentu m seriori s aetati s ducitu r a nimi a aestimatione e t privilegii s clericorum Ho s qu i offendit potestat e e t dignitat e privatu r — rege s e t principe s pe r illo s constituuntu r — ill i supr a humana m conditionem — ne c reprehend i quide m possun t a laicis „S i qui s infeli x huiu s ecclesia e sancta e memhr a scanda liza t — dignu m es t praeceptu m — u t deiiciatu r a potestat e digni tatis. C 2 „Ord o pontificum — sin e ill o ne c constituuntu r rege s ne c principatus — Segregavi t eo s Deu s a h hominibu s e t a h human o di e interdixi t reprehendendo s esse. ibid Doctrin a liae c d e clericoru m supr a rege s e t principe s excel lentia ant e pontificatu m Gregori i Vlli inaudita I n Hungari a cert e ant e tempor a Colomann i regi s cleric i iisde m quibu s laic i iudicii s suberant Aetat e S Stephan i cleric i pe r laico s examinahantur : „Teste s aute m e t accusatore s clericoru m sin e aliqu a sin t infamia Testimoniu m laic i adversu s clericu m nem o recipiat nem o eni m clericu m quemlibe t i n public o examinar e presumat nis i i n ec clesia. Legg I 3 4 Ide m statu s clericoru m tempor e etia m S Ladisla i regis : „Nunciu s regi s — palai n lacia t omnibus i n primi s episcopis abbatibus comitibu s — quo d s i qui s fort e detinuerit diiplicite r reddat. Legg III 2 Synodu s Strigoniensi s su b Colomann o rege e t ips e re x i n sui s legibus transferun t iudici a clericoru m a d epi

PAGE 235

22 5 scopos : „Imprimi s iiiterpellandu s es t rex u t causa e clericorum vel ecclesiasticaru m reru m canonic e finiantur." Syn 1 Endl Mon 351 „S i qui s clericoru m au t abbatu m i n causi s ecclesiasticis relict o epi scopal i iudicio regale m curia m au t secular e iudiciu m adierit cau sa m perdat e t poenitenti a emendet, Syn 25 „S i qui s clericoru m furt i arguitur a b episcop o ve l archidiacon o iudicetur. Syn 57 ,,S i clericu s cu m laici s causa m liahet pe r sigillum iudici s laicu s cogatur ; s i ver o laicu s habe t causa m cu m clerico pe r sigillu m epi scop i ve l archipreshyter i clericu s cogatur a b eisqu e cu m iudic e su o examinentur. Colom Legg 6 Endl Mon p 361 Nem o ant e Gre goriu m VII.-u m minatu s es t principibu s clerico s sonte s punientihu s amissione m dignitatis Ilenricu s I Bavaria e du x Patriarcha m Aqui leiense m virilibu s privavit ; archiepiscop o Salisburgens i oculo s eruit Thietmaru s apu d Pertz SS III p 745 3 Minori s moment i es t ohservati o vir i docti : no n ess e veri simile ipsu m Stephanum suu m i n educand o Emeric o institutu m vituperasse cu m filium suu m i n prolog o si c alloquitu r : „Pue r e s di vitiaru m vernula pulvinari s (ve l plumarum ) accola fotu s educatusqu e i n delicii s cuncti s — ia m tempu s adest i n qu o tib i no n sempe r pul vinu m mollitia e adhibenda e sunt se d interdu m vi s e t asperita s tribu end a es t etc. 4 Porr o supervacaneu m eide m censor i videtur verecundissi murn u t constan s fam a fert adolescente m a d castitate m exhortari : „Si s pudicus u t cuncto s lihidini s foetore s sicu t stimulu m morti s evites. 0 10 5 Signu m deniqu e seriori s aev i ess e existima t cohortatione m a d imitand a exempl a prioru m regu m (hungaricoru m scilicet) : „Gfrav e eni m tib i es t huiu s climati s tener e regnum liis i imitato r con svetudini s ant e regnantiu m exstiteri s regum. C 8 Hi s addiniu s nova s i n stilu m e t re s huiu s tractatu s animad versiones 1 Scripto r Legenda e maiori s te r utitu r locution e biblic a novell a plantatio (Quoru m filii sicu t novella e plantatione s i n iuventut e sua Ps 143 13. ) „U t securius quo d i n ment e tracta ba t i n novell a plantation e christianitati s expler e sufficeret. § 6 „S i place t tib i domin a novella m plantatione m christianitati s abo 2 1

PAGE 236

( 22 6 leri § 14. „Monui t illo s novella e christianitati s plantatioji i custodia m adhibere. 15 Simili a leguntu r i n epistol a Andrea e I I regi s a d pontificem : „No s itaqu e to t e t tanti s — infamia e perculs i rumoribus novella m adhu c i n regn o nostr o Christianitati s plan tatione m no n patiente s evelli — a terr a sanct a secessimus. 1218 Cod Dipl III 1 251 Hanc n t videtur phrasi n conantu r imitar i Hartvicus e t aucto r epistola e Silvestrina e : „Qu o jiovella e christian i tat i exorta e i n partibn s Pannoiiia e larga m benedictio ne m porrigeret. Hart !) „N o vella s ]danta s l-egn i tu i ror e sua e bene dictioni s perfundat. Epist Silv Etia m aucto r nostr i tractatus : „Ista m n o v e 1 1 a i n sancta e ecclesia e ] ) 1 e b e m miserabilite r de struunt. C 1 2 Rege m nostrun i Steplianum cu i lii c tractatu s tribuitur pr o mor e temporu m illorii m stati s erudituni e t praecepti s Inimani tati s excultu m fuiss e accepimus „Pue r adhu c scienti a grammatica e arti s a d plen e imbutus. Leg min 3 „Crevi t pue r regal i nutritu s cducatu. Leg rnai. 5 Rurlio r cert e uxor e Gisl a e t affiii e Henric o imperator e no n fuerit Regii s hi s moribu s adversar i videtu r auctori s serm o plebe ius locutionesqu e d e trivio quibu s sanctissiniu s tiliu s EmmTcu s no n ta m institui qiia m reprehejid i videtur ,,Animadverter e poteris s i e a qua e patern a pietat e tib i praecipi o c o n t e m p s e r i s quo d ia m ampliu s amicu s De i e t hominu m no n eris. u prol „N e bonum quo d divin a clementi a pe r sua m immensa m misericordia m nobi s concessit pe r tua m d e s i d i a m e t p i g r i t i a m e t n e g 1 i g e n t i a m destrua t.ur. C 2 „S i t u destruer e qua e eg o aedificavi au t dissipare quo d eg o congregavi studueris maxim e tiuin i patietu r regnum. 4 „Or a etia m u t desidia m e t hebetudinen i a t e depellat. 9 „Si s pudicus u t cuncto s libidini s foetore s sicu t stimulu m morti s evi tes. C 10 Tali a monach i quide m sunt sermon e a d plebe m liabit o viti a acriu s insectantis ; no n ver o homini s politi egregia e indoli s iiivene m a d virtute s exercenda s cohortantis Scripto r san e vita e S Emeric i sati s antiquus reg i Stephano filii pietate m e t more s optimos accu rat e cognito s fuiss e testatur „Quo d cu m pate r eiu s uosset caute im o e t occult e pe r riina m parieti s saep e prospiciebat § 2 „Re x

PAGE 237

( 22 7 scien s puer i praecellen s meritum honorem'qu i eu m decuit impen rli t filio. 3 3 Auge t suspicione m d e authenti a libelli divisionu m eius de m i n prologu m e t capitul a anxia i n ips o contextu dinumeratio Prol „Hi s it a perfecti s redeamu s a d propositum. I I n primi s praecipi o etc II Pos t fide m ecclesi a secundu m tene t locum III Ord o pontificu m — i n regal i dignitat e terti i possiden t locum IV Quartu s deco r regni s es t fidclita s etc V Patientia e e t iudici i observati o quint a regali s corona e ornatio VI Ii r hospitibu s — tant a ines t utilitas u t dign e sext o i n loc o etc VII Consiliu m sib i septimu m vendica t locum VIII Executi o maioru m — octa vu m posside t locum IX Observati o orationi s — nonu m i n no nari a regia e dignitati s cani t regul a X Modu s virtutu m — i n prae cepti s ponitu r decimus. Hae c confirmar e videntu r opinione m vir i docti a d inscriptione s capitu m e Legend a maior i excerptas ips o oper e ia m no n exstante a b ignot o quodam long o pos t Stephanu m tempori s intervallo tot-u m liun c tractatu m compositum e t ips i reg i suppositu m fuisse Cuiu s tractatu s code x nullu s exsta t secul o XVo vetustior 4 Sati s frequen s es t i n ho c libell o vocabulu m corona regni regia e potestatis ve l dignitati s significatione „S i regale m cupi s honestar e coronam I Ne c hi c honest e regnan t ne c etern o regn o ve l coron a participant ib Hae c e t t u facias u t e t tu a c o r o n a laudabilio r haheatur II Tua m gloriosa m penitu s exaltabi s coronam III Quint a regali s corona e ornatio IV U t tu a co ron a laudabili s si t e t decora V U t tu a coron a a b omnibu s ha beatu r augusta VI Modu s virtutu m fiuit corona m regnm X „Hae c omni a superiu s libat a regale m coniponiin t coronam. X D e ho c secul i duodecim i vergentis e t decim i terti i incipienti s signo vid e Disquisitione m quartam 5 Auge t difficultate s siipr a exposita s monitu m Stephan i re gi s d e iudiciis „Quotiescuiiqu e caus a iudicar i dign a a d t e venerit ve l aliqui s capitali s sententia e reu s — nol i pe r teipsui n diiudicare se d potiu s huiusmod i negotiu m a d iudice s mitt e — tim e ess e iude x etc. C V Monitu m ho c contr a more m est a b ips o rege du m vivere t servatum Iussi t eni m latrone s „conspectibu s sui s

PAGE 238

(22 8 praesentar i — qu i a c c e p t a s e n t e n t i a educt i sun t etc. Adver su s coniurato s „iudici a locutu s est, Leg min 8—9 D e severitat e Stephan i i n iudicand o vid e Disquisitionei n IV-arn 6 Menti o graecoru m graecis no n latinis moribu s rcgendo ru m (c VIII. ) ultr o admone t no s urbi s Constantinopolitanac qua e capt a a latini s ann o 1204 pe r 5 7 anno s i n potestat e eoru m per manserat 7 Causa m dubitand i d e authenti a liuiu s libell i praehe t Pel bartus qu i i n sermon e d e S Emerico se x solu m huiu s paraeneseo s capitul a recenset ; ne c eodem qu o i n lihell o nostr o ordin e leguntur „Pate r eiu s re x Stephanu s scripsera t d e ho c sib i legem i n qu a prim o continebatu r d e fidei catholica e observantia ; secund o d e moribu s qualite r s e haheat ; terti o d e reverenti a personi s eccle siastici s exhibenda ; quart o d e dilectiou e priucipum ; quint o d e susception e pauperum e t eoru m sustentatione ; sext o d e defension o iustitia e i n regno. I Capitulu m i n utroqu e codic e idem : D e fidei catholica e oh servantia — D e ohservand a catholic a fide. II D e morihu s qualite r s e habeat — fort e capitul o decim o respondet ub i agitur : D e pietate misericordi a ceterisqu e virtutibus III D e reverenti a personi s ccclesiastici s exhibenda ; congrui t cu m terti o : D e impendend o honor e pontificum IV D e dilection e principu m — paru m differ t a quarto : D e honor e principu m e t militum V D e susception e pauperu m e t eoru m sustentation e — i n vulgati s huiu s libell i exemplaribu s no n invenitur Capu t eni m sextu m no n d e liberalitat e i n egenos se d d e hospitibu s benign e suscipiendi s agit — propte r utilitatem „I n hospitibu s e t adventicii s viri s tant a ines t utilita s — ind e i n primi s romanu m crevi t imperiu m — hospite s diversa s lingua s e t consvetudine s e t arm a secu m ducunt qua e omni a regia m ornan t e t magnifican t aulam e t perterritan t cete roru m arrogantia m etc. Mirar i lice t heatu m regem cuiu s praecipu a lau s e x effus a i n egeno s largitate i n cuiu s re i signu m dexter a eiu s i n hodiernu m us qu e die m mane t incorrupta inte r ceter a minori s momcnt i a d filium suu m mandat-a d e virtut e heneficientia e erg a inope s e t mendicos

PAGE 239

( 22 9 nullu m omnin o verbu m fecisse Quo d eni m sanctu s re x capitul o de cim o d e pietat e e t misericordi a scribit pertine t a d capitulu m secun du m d c moribus ; intelligitqu e humanitate m e t commiseratione m sens u proprio : „Pietat e suffultus no n solu m parentela e e t cognatis ve l principibu s siv e ducibu s siv e vicini s e t incoli s si s propitius veru m etia m extranei s etc. — „Si s misericor s omnibu s vii n pa tientibus. I n tot o ho c libell o n e menti o quide m eleemosyna e occunu t usquam YI I)e defension e iustitiai 4 i n rogn o — comparar i poteri t cu m capitul o libell i quinto : I) e observation e iudici i e t patientiae Praeterieritn e consult o Pelbartu s ceter a liuiu s tractatu s ca pitula a n editione m alia m pra e manibu s habueri t — quaeritur Verisimil e est exempla r illu d se x capitulorum quoru m Pel bartu s inscriptione s commemorat i n s e continuiss e etia m e a qua e i n libell o nostr o d e hospitibus d e consilio d e exempli s maiorum e t d e oration e leguntur Nis i qui s e codicum qu i supersun t huiu s paraeneseos eodem qu o Pelbartu s vixit secul o conscriptoru m aetate ratione m ducens conclud i poss e putet ; a d codicem quint o ill o „d e susception e pau perum capitul o carentem quinqu e ali a capitul a pe r sciolu m quem dam e x elench o i n Legenda e maiori s § 15o exstante e t i n Hartvic i Legend a repetito Pelhart i aetat e adfict a fuisse 8 Scripto r huiu s paraeneseo s B Emericu m duce m delicat e educatu m fuiss e innuit eumqu e a d severiore m vita e ratione m am plectenda m cohortatur „Pue r e s divitiaru m vernula pulvinari s a c c o 1 a f o t u s e t e d u c a t u s i n d e 1 i c i i s c u n c t i s Ia m tem pu s ades t i n qu o tib i noi i sempe r pulvinum mollitiae qua e t e hebete m e t delicatu m reddan t a d h i h e n d a e s u n t se d interdu m vi s e t asperita s tribuend a est. Prol p 103 Biographu s B Emerici que m Pelbartu s s e legiss e scribit cuiu s tame n opu s hodi e desideratur laudi da t pi o duc i asperitate m i n cultu e t continentia m i n victu „Si c namqu e legitu r d e eo : quo d fui t rigidu s quoa d se piu s a d alios ; inte r mult a fercul a regali a s o 1 o pan e quandoqu e contentahatur Lect i quoqu e m o 1 1 i t i e m a h h o r r e h a t e t lice t desupe r regiu m ferre t amictum intu s ciliciu m portabat. 2 p 139

PAGE 240

( 23 0 Memini t etia m coiitinentia e huiu s Legend a c G. : „Ieiunii s corpu s maceravit, p 134 e t lect 6 p 144 Simili a leguntu r i n Breviari o recentissim o Romano inte r Offici a Sanctoru m Hungaria c a d die m 5 Novembris : ,,Ub i eo s adolescentia e anno s Emericu s ad tigit quibu s utplurimii m ceter i voluptat i s e dedere animumqu e deli cii s laxar e solit i sunt ips e mo x sensibu s e t corpor i freiiu m c o n t i n e n t i a e i n i e c i t eaqii e amplexii s est qua e iuvenile s artu s extenuand o corpu s spiritu i subiicerent. Legend a vetust a S diicis qua m bi c edidimus vigilantia m eiu s praecipu e eommeiulat opposita m pulvin o mollitiae quo d pate r fllio exprobrat „Modic o contentu s sopore pe r singula s noctes cuncti s s e i n lect o collocantibus i n psalmi s De o decantandi s vigila bat. Ne c admonit-ion o paterna u t ho c fieret opu s fuiss e ostendit cu m ipsu m patre m ,,caute im o e t occult e pe r l-ima m parieti s (qui d filius ageret ) prospicientem inducit Hae c quomod o cu m education e ill a delicat a paraeneseo s com pon i possin t viderin t alii ; nobi s cert e miru m videtur ne c i n lia c sanct i Legenda ne c i n editionibu s Veneta Cracoviensi Surian a (apu d Schwandtne r SS rer bung II pp 32—38 ed 1765.) neqiiide m i n Breviari o Roman o ulla m omnin o mentione m monitoru m S Ste phan i a d filkim fieri. Nai n qua e i n nonnulli s codicibu s prolog i loc o ponuntu r e Legend a Maior e e t Hartvic o (§ 15 20. ) excerpt a e t interpolat a ess e pate t e collation e iitriiisqu e loci : ,,Ips e quoqu e pa terna e dilectioni s amor e compunctu s etc. Ceterum prologu m liunc : ,,Postquan i unigenitii s — edisseramu s insignia, qua e i n codicibu s Lunaelacens i e t Tegernsens i omiss a sunt exliiben t praete r editione s Veneta m e t Cracoviense m etia m Lectione s Breviarioru m secul i NY-i e t XVI-i Hi s accedi t observati o vir i docti auctore m buiu s tractatus exigua m earu m rerum qua s tar n verbos e observanda s inculcat no titia m babuisse Xa m praete r sententia s biblicas vi x aliqui d pe r dece m hae c capitul a occurrit quo d inente m lectori s notionu m gravi tat e percellere animumqu e a d propositaru m virtutun i exercitiu m acriu s incitar e possit Exstaba t ia m aetat e sanct i regi s similis se d longio r Basili i imperatori s byzantin i a d filium Leone m imperi i sociu m tractatu s pa

PAGE 241

( 23 1 raeneticus Opera e es t adscriber e nonnull a harui n exlioidationu m i n latinun i versa u t curiosu s lecto r liae c nostr a regi a cu m imperatorii s conferre e t utriqu e merc i pretiu m dicer e possit Tituliis Basili i imperatori s romanoru m exliortationu m capit a sexagint a se x a d Leone m filium. Capu t II D e f ide Amplecter e sincera m i n Christu m fidem, qua e vita e totiu s initiu m e t fundamentu m inconcussu m est AUor a Patrei n e t Filiu m e t Spiritu m sanctu m Trinitate m consubstantiale m indivisa m atqu e inconfusam uium i videlice t a c solu m Deum a c Verb i De i hiiman a i n carn e oeconomiam pe r qua m homine s a peccat i ser vitut e vindicat i sunt quemadmodim i Ecclesia e matri s doce t institutio Hae c es t fides bonoru m omuiim i suinma hae c virtutu m omniii m per fectio Han c pene s t e tamqua m depositu m inviolabil e retineas qu a e t a b ipsi s incunabuli s educatu s es cuiu s eg o ips e tib i magiste r exstiti N e m e quaes o amantissiniun i tu i patren i dedecor e adficias : sicut i cni m pictore s corporur n lineanicnta it a rcgun i (ili i quas i viva e imagines patru m virtute s referr e debent C III D e lionor e sacerdotibu s habendo Sana m hab e mente.n i i n iis qua e a d recta e fidei doctrina m pertinent e t summ o honor e prosequer e inatre m tuan i ecclesiam qua e t e i n Spirit u sanct o lactavit e t tu o capit i a d De i pe r Christu m laude m imperi i coronai n mecun i iniposuit S i eni m quo s natur a tib i dedi t pareiite s debe s revereri ; mult o magi s eos qu i t e i n spirit u De i genuerunt omn i pietati s offici o coler e debes Ill i enii n duratura m a d tempu s vita m liberi s pe r generatione m impertiimtiir ; isti ver o aetenia m re generatione m largiiintur Honor a erg o ecclesiam u t t u vicissi m a De o i n honor e liabeare ; e t sacerdote s eiu s reverer e taniquai u spiri tuale s patres e t deprecatore s pr o nobi s apu d Deuin Hono r eni m qu i sacerdotibu s habetu r a d Deim i refertur E t sicu t propte r t e mi nistro s tuo s i n lionor e haber e iustun i est ; it a e t propte r Deu m sa cerdote s eiu s coler e atqii e observar e iu s fasqu e est Quemadmodu m aiite m hono r qu i ei s habetu r a d Deun i pertinet ; it a eoru m contu meli a e t contemtu s long e etia m graviu s eiu s ira m provocat Cap XVIII D e consilio Re s null a securio r es t quai n sapien s consilium nihilqu e periculosius qua m inconsult o re m ulla m adgredi Erg o u t tut. o facia s qua e vis veli s ante a consultar e qua e

PAGE 242

( 23 2 facis Pos t factu m oni m consultand i locu s ampliu s no n ost Se d pos t inita m dcliberationem mutar e etia m lice t consilium Perpend e igi tu r quorsu m re s quaequ e evader e queat atqu e it a demu m a d ea m adcingere I n consiliu m aute m eo s adhibe qu i rehu s sui s hen e con suluerunt atqu e ea s rect e administrarunt ; no n eo s qu i pe r inopia m consili i re s sua s mal e gubernarunt ; qu i eni m rebu s sui s mal e pro spexerit nunqua m hen e providebi t alienis Nequ e ver o communic a cu m imperiti s earu m reru m d e quibu s consiliu m capis nequ e cu m ii s quo s adular i tib i senties Ill i eni m u t caec i ignorante r tib i con siliu m dabunt : h i etia m errat a tu a laudabunt Se d eo s potissimu m i n consiliu m adsume qu i e t sciente r d e ii s rebu s loqu i possint e t d e tui s errati s confidente r t e reprehender e soleant Ill i eni m sol i dign i sun t qu i i n amici s e t consiliarii s habeantur (Anselm i Bandur i Imperiu m Orientale Parii s 1711 T I pp 171—6. ) Hae c opera e pretiu m diiximu s d e auctor e huiu s libell i sin e partiu m studi o adducere Decider e controversia m vi x coeptam ne c adhu c seri o agitatam no n es t nostr i instituti Sitn e Instituti o moru m genuinu m opu s S Stephan i necne iudiciu m huiu s rei a m e i n medi o relinquendae pene s lectore s esto Animadversione s d e aetat e Xiegenda e B Gmerie i ducis e t d e ver a nomini s eiu s forma "E x verbi s auctoris hae c potissimu m videntu r a d aetate m eiu s determinanda m spectare „Pannonia e reg-nu m lume n veritati s novissimi s tempo r i b u s agnovit. (prol. ) Quamqua m Stephanu s re x titul o Beat i honoratu s (prol e t § 3 4 8. ) sanctoru m numer o ia m adscriptu s fuerit Legend a ta me n eiu s conscript a nondu m fuerat cu m aucto r opu s suu m ordie hatur „Qui a eiu s (b Stephani ) gest a sun t inenarrabilia ne c nostr i ingeni i congrui t parvitati : iustius e t utiliu s visu m es t — filii eiu s beat i Emeric i etc. (prol. )

PAGE 243

23 3 Gfest a "b Emcric i e x audit u narrat a testibus u t apparet oculati s edoctus „Pauc a — qua e d e gesti s eiu s audivimus u t lio n negligentia e deputentur diligente r referemus. (§ 5. ) Teste s h i u t § 6o scribit : „spons a eius e t familiari s minister qua e vi dera t e t audiera t pos t morte m beat i ultr a no n abscondit. Indici a hae c a d viru m secul o undecim o exeunt e scrib6nte m referend a videntur Clariore m nota m tempori s praebe t miraculu m Conrad i loricat i § 8o narratum ; cu m cetera qua e a d sepulcru m beat i duci s fiebant miracula scripti s nondii m consignat a fuissent „Unu m d e egregii s miraculis quo d postmodu m i n diebu s nostri s pr o confessor e su o Deu s revelar e dignatu s est nostra e narration i assumimus quam qua m i n lioc e t i n ceteri s ade o famosa sin e script o sint. Conradu m quemda m mal e factoru m poenitentem loric a induit e t cateni s liga t pap a Hildebrandus (Gfregoriu s VII 1073—1085. ) Ligatu s ill e cu m loc a religion i sacra e t sepulcr a sanctoru m plurim a invisisset solu tione m quaeren s vinculorii m suoru m Alba m regia m pervenit „ub i corpu s beat i Stephan i reconditu m venerabatur e t i n alii s virtu s Dei e t intercessi o regi s eximi i crehri s miraculi s revelahatur. Contigi t peregrinati o ist a Conrad i pos t peracta m beatoriu n Stephan i e t Eme ric i ann o 108 3 canonizationem Peregriuu s ist e i n somni s monitus a d sopulcru m h Emeric i accedit „e t cu m ibide m provulutu s oraret repent e loric a fracti s cateni s i n terra m prosiluit. Testi s huiu s i n d i e h u s a u c t o r i s fact i miracul i Fahianu s praepositu s Alhensis nondu m arcliiepiscopus „R e aute m declarat a convenientibu s cler o e t populo a c Fabian o cancollari o eiusde m ecclesia e rectore. Gest a igitu r hae c sun t ant e annu m 1091 qu o episcopatu s Zagra biensi s constitutu s est Na m e o tempore u t cliart a ann i 113 1 disert e testatur Fabianu s ia m arcliiepiscopu s erat „Strigoniensi s ecclesia e primatu m Ach a gubernante e t Baaciens i archiepiscop o Fa bian o existente. C D I 484 Quai n fundatione m ann o 109 1 cont.igisse e compluribu s alii s monumentoru m indicii s pronu m es t coniicere Observatione s ha e indican t auctore m Legenda e huiu s intr a anno s 1083—109 1 ia m i n vivi s fuisse Scriptione m tame n Legenda e ant e obitu m regi s Ladisla i (1095 ) coepta m hau d fuisse innuun t ea 2 1

PAGE 244

( 23 4 qua e eode m § 8 0 leguntur : „Notificaverun t reg i Ladislao qu i tun c tempori s Pannonia e praefuit. Alte r nimiru m regna hat cu m hae c scriherentur Menti o Alm i duci s Constantinopol i commorantis a d tempu s peregrinationi s Ierosolymitanae qua m du x circ a annu m 111 0 pere gerat videtu r pertinere Ne c tame n necessari o statuendu m est opu s ho c ant e dictu m annu m editu m no n fuisse Potui t cert e aucto r re m gestam cu i ips e adfuerat pos t vigint i anno s (1091—1111. ) literi s mandasse : nis i illud : „aliquand o Constantinopol i commoranti a d serior a spectar e tempor a videretur Narrati o ist a d e Eusehi o Caesareens i anima m h Emeric i i n coelu m ferr i conspicientis simillim a es t additamento qua e a sciol o quoda m oper i liui c ia m edit o insert a fuerit Formul a certe : „Ne c ho c praetereundu m puto i n memoria m revoca t interpolatore m Hart vicum qu i a d narratione m Legenda e maioris somniu m nemp e Geiza e duci s d e futur o filio, paru m felic i comment o adiungendu m putavi t somniu m etia m matri s d e eode m i n luce m edend o filio Stepliano Quo d additanientu m trit a ha c locution e inducitur : „Ne c ho c silenti o praetereundu m est. Differ t etia m stilus : na m Stephanu s ta m i n praecedentibus qua m i n ii s qua e seqimntu r beatus seme l christia nissimus sanctu s nusqua m appellatur Hi c ver o legitur : „Sanct i Stephan i prim i regi s Pannoniae, quo d a d imitatione m sententia e i n prologo : „Melliflu a providenti a heat i Stephan i prim i regi s nostr i positu m ess e suspicamiir Resta t u t d e prim a uomiui s Hemeric i ve l Emeric i form a pauc a disseramus Fonte s vetustissim i sanctim i duce m Heinricu m ve l Henricu m appellant „Heinricu s Stephan i regi s filius du x Ruizoru m i n vena tion e a h apr o discissu s perii t flehiliter mortuus. Ann Hildesh a d an 1031 Pertz SS III 98 Adnotatione s i n Missal i secul i 12-i „1031 Henricu s filius Stephan i regi s obiit. Legend a maio r § 15o „Sancta e indoli s viru m Heinricum nominat quen i Hartvicu s i n codicibu s Pestiensi Runensi Vindobo nens i e t Warsaviens i Henricu m scribit I n Vindobonens i tame n vo x Henric i puncta pallidior e atramento supposit a habet e t a d margine m ali a manu : Emerici Codice s Lunaelacensi s e t Tegern

PAGE 245

( 23 5 sensis : Hemerici — Corsendonckanu s ver o e t Cracoviensi s mor e recentiori : E m e r i c i habent Vetusta m exhibe t scribend i ratione m etia m Decretu m I S Ladisla i regis : „Ista e ver o festivitate s ferianda e sun t pe r annum : Nativita s Domin i — Omniu m sanctorum sanct i Hainric i (5 Nov. ) — S Andrea e (30 Nov.) Endl Mon 332 I n „Corpor e Iuri s Hung. ia m interpolatu m hahemu s : Emeric i Ducis Henricu m memora t Kalendariu m etia m i n Missal i secul i 12i exeuntis : „IV Non Sept Depositi o S Henric i conf — Non Novemh Eleuaci o Henric i duci s e t confessoris. Kalondari a ia m Breviarioru m Stri goniensiu m secul i 16i hodiernu m scrihend i more m seqimntur : De positi o Emeric i ducis — Translati o S Emeric i duci s e t conf Formae : Hemericus Emericu s pos t rege m huiii s nomini s Bela e Illi filiuni (119G—1204. ) coeperin t usurpari Hi c eni m i n charti s suis quotquo t uobi s iuspicer o licui t s e Hemericu m appe-llat Inscripti o etia m sigill i eiu s i u chart a aim i 1202 : HEMKRICV S DI GRA HVNGARI E DALMACI E CROACI E RAME Q REX Legitu r etian i il l ali o eiusde m aim i 1202 duplic i sigillo : HENRIC 9 TERCI I BEL E REGI S FILIVS Emericu s etia m invenitu r i u autogTaph o quoda m huiu s regis ; se d diplom a ho c uo u care t suspicioii e falsi ; uo n solu m qui a sigillu m penden s Hemericu s hahet se d etia m qui a inte r regn a Bulga ria m etia m nominat quo d regibu s nostri s nondu m era t i n usu Chart a ann i 119 8 i n Codic e Diplomatic o Hungaria e II p 344 H e n r i c u m rege m exhibet cu m tame n i n autograph o H e mericu s legatur Novu m documontu m charta s typi s edita s a d pro hatione s diplomatica s caut e adhihenda s esse Henricu m hahui t cert e primu m Legend a etia m Sanct i ducis ; Hemericu s ver o e t Emericus qua o nun c ib i legimtu r a librarii s mi iiu s accurati s success u tempori s fueruu t suhstituta Confirma t han c opinione m etia m lecti o nomini s Emeric i i n carminihu s laude s sanct i duci s celebrantibus quo d trisyllabu m ess e debet u t rythmu s versuu m constar e possit „Fe r Emeric e praemiu m — Si c Emericu s iungitu r — D e Emeric i gloria. Carm 2 „Si c Emericu m no n offendlt. C 3 „Pe r Emeric i confessoris. C 4 „Beatu s Emericu s — Emericu s laetatu r — du x Emericu s praeditus. C 5 Leg i debe t ubiqu e Emricus potestqu e suhstitu i form a anti

PAGE 246

23 6 qua : Heinricus ve l Henricus Form a cert e liungaric a huiu s nomini s Emre h ve l Imr e lection i hui c favet I n prim o tantu m hymn o Breviarii e t i n ultim o Missali s legitu r nome n quatuo r syllabarum : „Du x Emericu s oritu r — Crevi t pue r Emericus — qu i versu s pri orihu s aetat e recentiore s ess e videntur Persta t adhu c antiquissima e forma e proxim e accedcn s lecti o E m r i c u s i n Simoni s d e Kez a codic e Horanyiano N e aute m nome n S Ducis e t fili i Bela e Illi unu m idemqu e fuiss e putemus re x ist e i n ho c codic e E m i r i c u s appellatur Se d distincti o hae c librari i minu s necessari a ess e videtur cu m re x ill e ta m i n sigill o superstite qua m i n charti s Henricu s quoqu e appelletur Chronico n Varadiens e ha c nomini s form a utitur : „Re x Henricu s filiu s regi s Bela e Ill-i. Ub i Zagrabiens e Emericu m suhstituit ; se d i n continuation e narrationi s interpolationi s huiu s obli t-us priore m etia m forma m offert : „Re x Ladislau s secundu s filius regi s Henrici. Forma e Gallicae : Almericu s e t Aimericu s apu d extero s po tissimu m i n usu „Reg'nant e Domin o nostr o Bel a screnissim o reg e Hungaria e Dalmatia e Chroatia e atqu e Ramae e t Almeric o filio supe r Dalmatia m e t Chroatiam. Petru s archiepiscopu s Spalatensi s ann o 1194 C D II p 296 „Bel a quonda m re x Ungaria e e t carissimu s i n Christ o filius noste r Aimericus qu i eide m i n regn o successit. Innocentiu s III 1198 Monum 6 87 Nome n H e m e r i c u s tempor e regi s cognomini s i n Hungari a ia m usitatum : „Cu m ahba s S Martin i abhate m Symigiense m supe r praeteriti s quibusda m decimi s usqu e a d summa m dece m marcaru m impeteret e t abba s Symigiensi s solucione m quibusda m jovbagionibu s ecclesia e B Martin i factan i esse Hemeric o scilice t e t Nicola o i n modu m exceptioni s ohiceret. 1210 Mon 6 p 103

PAGE 247

E R R A T A Pagin a 1 lin penultima : argentu r — urgentur 79 3 31 Salamoni s M 2 — Salamonis M E 79 40 23 pos t uicti s add e — e x part e caes i 77 43 4 d e struxi t — destruxit 77 50 12 eiu s — eis 77 64 2 moueri. 2 ) e o — moueri eo 2 ) 77 126 7 quo d — quot .77 190 4 pos t quaeda m add e — quae Ceter a typothetaru m commissa ne c tempor e a recensent e ani madversa humanu s lecto r ips e emendabit Quinque-Ecclesiis 1881 Typi s Michaeli s Taizs

PAGE 249

n OTceftuCAdimfic r tnomfm w cmobu t fttkuo b f a p/tm f benedtd t cftnjmrub t ufq ; bodw%tx$$ae> iTi^rufttmlxfdifctplttu t t^ub n poUmf^cmliur n fuftcmrtaon r copiar u ^cnnmw f fctOua f {itphdn m danf n taitcu f n urfuofialtai : pcOeffafir v curn r ^tlu x arocf f am f pabtifilacmi f toen C&tfdiifcwt C fatpfxpimutiuvPfkqxtic cotmmutrc u mfabyali^n ^ figtottm citun o quoc p eo r colloqua t babcuf/mriru m diumi f ctpechb, frphititte reddidtr : urWfnulm r fuy contctcf."aduar t dtattmt n cuermtt : duof u nhmfmf fccrurotc f tvppen r mmiftmortb;q j fu&iu^niur v Ipfrfc p fcd m ^cc&ftic a dcArtm m mtoienftu^itil^rdit a pttn^fubpoftcx f mtmmtoifin a brum.prfufdcftrrrc R fof t b^pwncm f mOectpamm f 0?am f fe^ttenfrecclmn mampcltm Tm^tfofpc o frnfti m ^tu b fcTipnonrronrune'lcriiftpfic t ccmanMtd ^ fot Y cftitiur jVecfofc x vmcmbiir Mmxf c cu m pcnmfiaUf<^mtmxCmfuL% dccomm, efedw n^anmunMhmuduUilw ccmffcdct^pmvucurif r ft Wmu TpuitumxU ; ccmtittr ] uautt r ubic p fcut ^ funtent a cbmp ^ fu^ r clattteicurumian : cenobtafhrc&m T t^ubiti r cottfmtm m ^f^unmuNnOtq ; frrccutf > do fiitmhinna quou cuim cttficknu ut&aUfp n apt f frcrauc r ^ F3 L