Citation
School reader in Chimpoto

Material Information

Title:
School reader in Chimpoto
Creator:
Universities' mission to Central Africa
Place of Publication:
Likoma, Nyasaland
Publisher:
Printed and published by the Universities' mission to Central Africa
Publication Date:
Language:
Bantu (other)
Mpoto
Physical Description:
[ii], [1-9], 10-48p.

Subjects

Subjects / Keywords:
Mpoto language -- Readers ( LCSH )
Genre:
Readers
Temporal Coverage:
- 1925
Spatial Coverage:
Africa -- Nyasaland -- Likoma Island
Africa -- Malawi -- Likoma District -- Likoma Island
Coordinates:
-12.066667 x 34.733333

Notes

General Note:
Text language: Mpoto

Record Information

Source Institution:
SOAS University of London
Holding Location:
SOAS, University of London
Rights Management:
This item is licensed with the Creative Commons Attribution, Non-Commercial License. This license lets others remix, tweak, and build upon this work non-commercially, as long as they credit the author and license their new creations under the identical terms.
Resource Identifier:
618019 ( ALEPH )

Downloads

This item has the following downloads:


Full Text
A SCHOOL

READER

IN CHIMPOTO


School Reader

IN

Chimpoto.

PRINTED AND PUBLISHED BY THE UNIVERSTIES
MISSION PRESS. LIKOMA. NYASALAND.
AUGUST. 1925.


First Edition 1925 : 500.


PART I.

LESSON I.

pa pu pi pe po
su so se si sa
le li lu lo la
ti to tu ta te
da do de di du
go gi ga ge gu
ha he ho hu hi
je ja 3U jo ji
ku ke ki ko ka
mo mu m a me mi
ne ni nu no na
ro ra re ri ru
wa wu wo we wi
yu ya ye yi yo
bo bi bu be ba
chi chu clio cha che
ngu ngo nge ngi nga


LESSON 2.

mba mbu rabi mbo m be
ma-le-mbo mbu-mba he-mbe mbo-)i chi-tu-mbi mbn-no
rawa mwe mwi
mwa-na uiwi-ha mvve-la rmva li-mu mwi-hi mwe-hi
bambo wakanamwali nambo wakakombo yorabe mwahi inbuhi rnbeyu mbepo malumbo mbamba hiturnbula mbelo inbili magambo wombe

Tihotola kusoma malembo ga
pa chi tabu. Akambumba wa-
la watola mawo. Nawahikite
ni mahombe hakiahemele hela
Tahiweni mbuhi hiwili papipi
ui luchi. Mwana yula akali-
maye: mnwoha wangi nambo
muhotola kukiliuka. Bambo
witu apite ; yombeasi ku Lipu-
mba; hakialielele ku Mbaraba
Bay pa mvvehi uni.


LESSON 3.

ngo ngi nge nga ngn
chi-tu-nga nge-ni pu-ngu-la hitu-ngu-iu wa-ngi rna-te-ngo
nda ndi ndo ndn nde
ngunda ndo-ngo a-te-nde ndi-la mu-ndu chi-ba ndo
kunga ngunde malango ndami sindano ndomo chindotolo ngongowa kulangana iiingo panga nhengaye akungite nibunda rmvenga mbanga

Akambako walukite hitunga
hinawingi. Akambumba wa-
wala ngoyi pa hingo. Wana
wa school wapala sindano kn-
totela nguo. Wandu waMate-

ngo wakungite cents hyao pa
hingo. Nguku liya Yakobo hiyi-
ngila niu ngnnda. Tumba mu-
hololela kuti yaoneka steamer ?
Ngoi,


LESSON 4.

nye nya

pa-nya-ma

a-nyo-ngo-lo

nja nje

mwa-nja

nju-gu

nyo

raa-uyi-li-la

a-ma-nye

11 jo

lu-ko-nji

nche-nje-nje

nyu nyi

ny-ali

ma-nya-hi

n ji n ju

njo-mbe

nji-uga

kanyafca njala manjano ngonji

akanyongolo kunyamba mvvinyo mbunyale
nyambo njuchi njilisi nyumba

liyunju njiwa kunyuma chmyewelo

Nyali ya Dona iyi ichoko :
utolaye yingi. Anyongolo wa-
ko ayi wakongolo. Wandu
waknhenga lihengo watola rna-
nyahi. Bwana apala kuyenda
pa njinga. Ohikahi cha hula
wapanda njugu. Ndila ya ku
nyumba ngakuoiieka liino ma-
gambo ya manyahi.


lesson 5.

nto ntu nti nte nta
mwa-na-ntn-hi nte-la nti-ma ntu-nda nfco-mbo
nko nka like nki nku
nka-ta nku-ka nka-mba-ko nko-ngo nki-wa nko-mbo nke-ka nke-nge-le-lo nke-li
kwa kwi kwe
kwi-cho lu-kwa-li raa-kwe-le-lo

Ndomondo hinawingi hitama pa
nknka. Wa Matengo hakiabike
mwanartahi ni uhombe. Mundn
wa nkata ngakuhotola kututula
machila. Nkiwa yula wasoma
mschool almmite ku Songea.
Mbuinba yula wa ku Manila
alukite nkeka ni inalala. Aliengi-
te kwicho ni lukwali nainbo
atencla waka liino. Mwana wa
school oyo apala kupata uwa-
liniu akatame ni ntima unyahi.


LESSON 6.

mlie mha mhi mho mhu.
lJiha-ku a-mhiki-le inhu-hu wakumhe-nge-la kwa mho-wi-te.
liya hyi hyo hyu hye
hya-ngu liyu-ma hyi-nu hyo-rae-la hye-mbe.
nihanga kuhyima kahyungaluta inhambo kuhyota mhano kuhyaga inharnilo kuhyukana

Kwicho mhaku wangu uho-
wite. Uyi kwako ? Wakuyuwa-
nila watenda kuhimana juma
ni juma kuwulikapahi pa ntela.
Kuhina mhambo kunyahi;
nambo kuhina kilo nga unyahi
Nahyungulwite pa migunda ni
nahiweni hitawa hyakukomela
hihuwi. Mkwehaye wato pa
mhanga ni kuwuha ngahi.


Lesson 7.

mpa in pc
mpu-hi mpe-la
lya lwa
lyu-wa ku-lwa-la
pya pyu
pya- gi-la
pwa-ga.
nywi nywa
nywi-ta a-ku-nywa

111 pi mpu
mpi-la ni-mpa-la
lyn / lwi.
lya-na lwi-ha
pwa pwc.
]ya-pyu-pi-te rna-pwe-le-ke ha.
ndya ndwa.
ndya-ngo udo-ndwa

Mnndu wa mpulii ayi lnimdu
wahihakahu. Wana wakambako
wayangite mpila ni kuyiugila
mstore. Nampalapalitaye ku-
ko nainbo ngakimihimanila nde-
ka. Mundu oyo alwala hiwanga
lala mbanga kuliika kuhotola.
Waknlima liinanasi wakilawihe
mayela pa udyango ya aDona.


LESSON 8.

mbwa mbwe

mbwa-ni

li-ngwi-na

mndu mclie

mndu-nga-mi-hi
mkwa-o

mpwa twi

ku-mpwa-gi-la
a-myo me-la

ngwi ngwa.

ni-mbwe-ni

li-ku-lu-ngwa

mkwa mnyo

mohe-che

mnyo-lo-lo

gwi rayo

a-myo-me-la
mhwi-li

mliwi

ku-twi-li-ha

ku-mlo-le-la

Na nimbweni hakinitile ; kwa-
lini hakiayogope kukiliuka.
Wandu wa ku Mungi wayenda
kulowa mkwao. Wapatite chi-
nyokoto cha homba hinawingi.
Mangwina malacho machuwa
gano gagoloka pa mawu pa Lit-
pingo. Kwende titwililie liihulii
ni maclii magambo wandu wapala
kuteleka. Lihona liyomwike :
tikatende uli ? Tikotoka pela !


PART II.

Tanganyika Territory.

Ndima wituukemeka Tanganyika Territory
pa Continent ya Africa. Upata lihina lyake
kuhumila ku luchi lukulungwa lokukemeka
Tanganyika, kumpoto kwa luchi lwitu, Lake
Nyasa. Chiyi chilundiko cha Central Afrika
inagambo chiyi pakati pa Afrika. Kumpoto
yiyili milima ya Uganda ni Kenya, milima ya
Wa British; kuzambwe Belgian Congo,
Bhodesia, ni Lake Nyasa; kumwela Portuguese
East Afrika ni ku lipuli Indian Ocean. Chiyii
chilundiko cha Afrika chikulungwa kupitikiha.
Tiliwula pa Geografia kuti hiyi hitumbi hila-
cho chamuni chitumbi Kilimanjaro papo ya-
oneka theluji panani pake chaka ni chaka.
Kawili uyi nkuka ukulungwa uluhika Buvuma.
Uhumila ku Songea ni kuyenda yenda kupiti-
kiha mpaka kuhimangana ni nkuka Lujenda
ni papamo mikuka yiwili yiyenda nkuka umo
ukulungwa mpaka kumbwani.

Chitumbulili kalongohi kumbwani kwaina-
nyiki kwa wa Arabu, ni Wa Islam wapiti ku
hikaya hyao kuwula dini yao ni kukamula
wawanda. Kawili wapatite hyrima hinawingi
pa kuhemela chiliwi, zahabu, ndembo, ni mawu
ga hyuma, ni hingi hingi, ni kuhemeleha pa
milima yiugi. Milonga ya Dar-es salaam ni
Tanga yamanyiki chi tu mbilili kalongohi;
milonga yingi yiyili Kilwa ni Lindi.

Ndima ula pakati pa Tanganyika Territory
wamanyiki ni Wa German ni Wa British cha-
muni Livingstone ni Stauley. Wa German


10

CHlMPOTO

nambo waukamwili ndima kutama ndima wao,
ni walubiki German East Africa. Watumite
wandu kuutemula nainbo ngondo ikulungwa
ya 19141918 yayingili mndima uni mpaka
Wa German watilite. Chitumbulili ngondo iku-
lungwa mihuku yoha yakutama pa kuliyeka
yakemike League of ISlations (Kukokanika kwa
Mihuku.) Pa kutemulika kwao Wa British,
wapikahiki lihengo lya kutemula ndima uni,
hino kuluhika Tanganyika Territory.

Ndima uni wa Africa wamanyiki poha poha
chitumbulili kalongobi rnagambo ga uwanda.
Wa Arabu wakumbwani wayingalili ndima,
mpaka ku nuchi hikulungwa, kukamula wandu
ni kwapeleka kumbwani ni ku Zanzibar kwahe-
meleha ngati wawanda. Magambo ga chiKri-
sto Wa German watumbwili kuhiwilakiha chi-
ndu echi chihakau, ni pakuhika Wa British
watemwili kuti na mundu ahotola kuyingila
uwanda.

WaZungu ni wapili wahotola kupandambeyu
hinawingi ni hya ntundu ntundu pa ndima
uni; wiwila wapata chum a chao. Migunda
yikulungwa ya WaZungu ikemeka Plantations
pala wapanda sisal, coffee, ni cotton (litonji).
Wayitu wakuyenda knmbwani wahcugalihengo
pa plantations. Wangi wenernalango wapata
lihengo lya kulemba pa Office ya Boma, pangi
pa plantations, ndi pangi pangi. Wapili wene
wapata chuma pakupanda lihona, litonji,
mpunga, mayao, mapemba, malawi, ni hingi
hingi.


KEADEft

11

Chikahi cha Wa German wapangite micheo
inyahi ni ndila ya njanje. Iyi yakutmnakila
kwakububula uiohi ni kw tkupiba wandu kanyata
uko ni uko.

Wandu akambako walipa nchongu kuyanga-
tila pa lihengo lya kupanga ni kubendekeha
micbeo; lya kubemula ni lihengo ljngi lingi
lya ndima ula. uknlungwa. Nakayi WaZungn
walipa nchongu ni cusboms (malupia ya pajika
pa kuyingiha hindu pa ndima umo kuhumila
ku ndima wungi). Kunyahi kutnanyiha muni
muni malowe goha ga ndima wibu, ni kupaba
malango nahuli kubi bitame wandu wakuya-
ngabilana pa lihengo lya ndima.


HUMO HYA WAHUHU WA AFRICA.

Wandungamihi wa Uganda.

Wila yalembiki pa Church Kalendar ya
Diocese ya Nyasaland, wornbe Akaboni wa
Uganda. JNani awa Akaboni wa Uganda?
Awa ni Wa Kristo ni wanafunzi ni wakuyuwa-
nila awo Bishop Hannington ni Archdeacon
Mackav awabatize ni kwaula liyitikilo lya
chi Kristo, chikahi echo chayili cha Bam bo
mnyahi wa Uganda, lihina lyake Mtesa, ku-
mpoto kwa luchi Victoria Nyanza. Nipa oyo
barnbc mnyahi Mtesa ahvyile nipa ayingile
mwana wake lihina lyake Mwanga. Oyo Mwa-
nga ngakwatogolela WaZungu, magambo pa
chaka cha 1885 Government ya Wa Germany
yayili kutendekeha ndima wa East Africa;
nipa wandu wakape wayogwipe WaZungu ha-
kiwayupe ndima witu : ni oyo Mwanga awu-
1 ike ni wanawingi wake wakerneka Katikiro
kwahakalila ni kupala kwakoina WaZungu
woha. Chitumbulili pa chaka cha 1885 pa
mwehi May pangi June apihite hamri kwayo-
nanga WaZungu wakape wa Mission ni wandu
wakape awo wahatiziki nakayili wana waschool,
wakumanya kuscma ni wangakumanya kuso-
ma. Wiwila wana wa school wakamulike pa-
kuhololela kuti wayili WaKristc awo wakokani-
ke ni Wa Zungu knnjonanga bambo. Akalongo
wao wagohite kupanga malango nahuli awake-
ngelele; uambo yayili yawaka. Wana watatu
wakakombo wawakiliwihe nambo wangi wakape
wawahekite waka ni kungahika ni kwakoma.


CHIMPOTO READER

13

Wakakombo wala watilite ni kukengeleka wa-
piti nikvvawahila akawalimu wao hindu ihi.

Bwana Mackay apwagite malowe aga wiwila
atolike, ni Kakumba ni boy wa Bwana Aslie,
kawili Serwanga mkoinbo mlacho ni wakunya-
inba oyo abatizi. Wala watatu wangahike
mawoko gao ni kuhikitika ni wakungike waumi,
ni pahi pake moto apulite ni wayili kuhwa pa-
choko pachoko ; apa wapatikike pa mangahiko
yao yakulungwa pakati pa malilimi ya moto,
Mujasi ni wandu wake wahyungulihe chirga-
hikili, ni kwapwagila kuti mluhwilaye hino
kwa Isa Masiva (Yesn Kristo) ngati ahololile
kuti ahotola kutenda chindu chiyii choha kwa*
yangatila. Maroho ya wandungamihi kanyata
vawayingalili wakakombo wala ni papamo
watunduwihe lilowe kumchengula Mlungu pa
moto, ni wayimbite mpaka malilimi yao yapile
yakanite kupiha pa malowe, wiwilawayimbiti:
Machua yakape tindumbaye Yesu
Yimba Roho, malnmbo gake gakundinganila;
Hyoha atendite hilinganila malumbo gitu
Ni kunchengula kwitu chichengulile.

Kwa kuliheleha muni muni
Yorobe kwa magambo gitu atamitepahi pani
Ahwile pa Kalvari pa msalaba wa manga-
hiko ;

Ayumwike kuikengelela roho yitu pa malilo.
Wakakombo wangi wakomite ni nkoha,
wangi ni huti, mpaka akakombo ngati makumi
gatatu, wala wahwile magambo ga liyitikilo
lya chiKristo. Ni hino tiwakumbukila awa


14

CH1MP0T0 READER

nahuli fciwingilile utamo wao ngati wandunga-
mihi wakalongohi, wayili ngakuholalela urni
wao mpaka kuhwa magatnko ga kuntogolela
Ambuya witu.


Augustine Mhuhu,

Askofu wa Hippo.

Oyo Augustine ni yumo wa akatati wa
Church wa kalongohi ni rawene liyiniko
ni inbili kupitikiha wangi wakape. Mhuhu
Augustine awelekike pa Thagoste chikaya cha
Numidio kumpoto kwa Africa A. D. 354. Li-
hina lya anyougolo layili Monica, mbumba
mnyahi pa chiKristo, nambo atate mundu ayili
rnundu wa kunja, lihina lyake Patrichio. Mo-
nica apalite inwana mundu aleliki pa dini
ya chakaka, na awuliki kutama mwanafunzi,
nambo wayili ngakubatiza magainbo kalongohi
wayogwipe kubatiza kanyata, ngakutama ku-
hoka panyuma pa ubatizo: ni wapwagite,
Hakitikeugeleke tali ? malowe aga ni hihi-
mu ihyi nga hinyahi. Apo ayili mkombo waka
alwalike papipi kuhwa, ni akumbukile malowe
ga anyongolo, napalite kubatizika, ni ayili
ngakubatizika magainbo apatite kukinakina
kanyata; ni andekite kumbatiza. Ni pa uko-
mbo wake ayii ngakutama wicho, apitikihe
kutama mhakahu, ni waukata, ni ayii ni ma-
ganja ganawingi gabakau natendite hihakau
hinawingi. Na atate mundu ayili nga mnyahi
na yombe, nambo mhano mundu Monica ayili
mbumba wa malango, ayii ngakungaha, akayi
kumbula liyitikilo lya chiKristo, ni kuluwila
wicho wicho. Ayili mhakau ni nkali kwa
Monica nambo Monica kwa unyahi wake ni


16

CHIMPOTO

kuliyeka andemiti ndumbake : pakuyomokela
atamite mwanafunzi ni abatiziki; aga malowe
ga atate mundu Augustine.

Augustine ayili ngakupala kuyuwa malowe
ga anyongolo ; ayii kuwingila malango ga chi-
tabu cha Filosofo yumo wa kalongohi kati
lihina lyake Cicero. Apa asomite chitabu
echo alolite utamo wake mwene uyi uhakau
ni waboni, apalite kutama chinunu ni kulola
hakiitame uli, ngakumanya wicho omo hakii-
tame. Asomite Epistola ya Mhuhu Paul.
Ahiloliti unganga, magambo roho yake yayii
ngakugololoka, Mundu wa pa ndima ngaku-
yupila aga ga Roho Wa Mlungu, magambo kwa
yombe ya yili ya nganga. (I Cor. ii, 14.) Ka-
nyata awiugilile malowe ga Wa Kristo waku-
patuka, awa wambingilile mundu Wa Persia,
lihina lyake Manikayo.

Augustine apatite liyitikilo elo apa ayili ni
hyaka asharin, atamite na worn be hyaka
kenda, panyuma pake awalekiti ni ayili pa
utamo wakuholahola; ahikite ku Karthago
chikaya chikulungwa cha pa Afrika, ayii mwali-
mu kukula, nambo ngakutamalikila, magambo
wakakombo Wakuko wayii nga wanyahi, na-
mbo wayii wangomo; angahike kupitikiha
mpaka awukite safari mwanja ku Rum. JS!a-
mbo anyongolo ayii ngakumpala kuti awuke :
nipa anyongolo anyendile Askofu wakuko kuti
apwage ni mwana mundu apate kukotoka
wicho pa ndila ihakau. Askofu aminanyilikile
Augustine, kuti pa kuhyoma. ntima wake uko


READER

17

ayi nako magambo ga mahengo gake ngakuho-
tolakupwaga ni yornbe, hakiapitikihe kusoma
ni hakialole mwene icholi ya wa Manikayo.
Nenga nayili pa liyitikilo lilo kalongohi, na-
mbo nikapitikile kusoma nalolite icholi yao ui
kuhoka kwao. Nambo Monica ngakupembe-
ka ni malowe, apitikihi kumpembeha Askofu
ni miholi kuti apwage ni mwana mundu.
Askofu ayegiye, Uyendaye, Mlungu akupikihi
chihomo, ngakuhotoleka kuti mwana wa mi-
holi hila ahowe. Monica aloliti kuti malowe
gake ngati gahumile kunani, ayitikili. Augus-
tine amanyite kuti anyongolo ayii ngakupala
kuti yombe ayende ku Rum. Apa alolite kuti
anyongolo apite ku church atilite, kuyenda ku
Rum, ni ayili mwalimu kukula; wanafunzi
wake ngakungaha ngati ku Karthago, nambo
ayili ngakundipilila njombe yake, mpaka
alolite njala.

Asomiti, apite ku Milano, awulite, kukula
ahimingine naye Askofu yula mnyahi muni
Ambrose. Apite kunjuwanila pachoko pa-
choko, atumbwili kugaleka malowe ga upuhi,
mpaka apatite kutama mwanafunzi wa Dini
ya chakaka. Monica ambingilile ku Milano,
ahimingini ayi ni utamo unyabi, akinikinite.
Momo Augustine alolite malowe gakape ga-
kunja kutama upuhi, gayili ngakumpikiha
kutogolela, nipa ayili kuingauamukila Epistola
ya Paul Mhuhu; ngakuilola kawili kuti ni
upuhi, nambo asomite muni mpaka atwilile
ni maholalelo ni honi kwa mahengo gakape


18

CHIMPOTO READER

galuiola ni mahakau ayi kugatenda-tenda.
Apaliti muni kwawingilila wahuhu awo aliho-
twile hyiga yao, ni amanyite kulilema. Nipa
lyuwa limo agonile pa nyumba ejTo atamite pa
ngunda, mpaka aliliti miholi, ni kuyuwanila
malowe ngati ya mwana kupwaga. Utolaye
ukasome, Utolaye ukasome, nipa ayegiye
'ilowe la nani ? Nga liiowe la kukina kina kwa
mwaua. Ni ayili kuholalela kuti liiowe eli la-
pelekike kwangu nenga ? Kanyata atolite
chisorniti chitabu echo chayili cha Epistola
yake Mhuhu Paul, ahyekwile kwa malowe aga
Ngati pa muhi tiyenda-yenda wicho, nga pa
kulya ni kulowela, nga pa uhehe ni kulalukila,
nga pa ngondo ni wihu ; narnbo rnlihwatike
Ambuya Yesu Kristo mkayatenda mangani-
ngani ga hyiga kwa matukulilo gake.(RoM. xiii
13,14.) Chitumbulile machuwa gala achiweni
kuti ayi mundu yungi. Alekiti lihengo lya
uwalimu wa wandu wa kunja. Atamite papa-
mo ni anyongolo ni maganja ganyahi : ni aba-
tiziki pa lyuwa lya Pasaka A. D. 387. Ambrose
Askofu yombe ambatizi. Awulite ni makili li-
yitikilo lya chi Kristo ni pa A. I). 391 atendiki
kutama kasisi pa church la Hippo kumpoto
kwa Africa. Pa A. D. 395 atendiki kutama
Askofu wa Hippo. Wiwila miholi ni maluwo ga
Monica anyongolo wake ngakuhwauka pa waka :
liluwo lya liyitikilo lihotola kuwuha hitumbi
nikuhilema zambi. Mhuhu Augustine ahwile
pa chaka cha A. D. 430, August 28.



Mhuhu Catherine,
Mndungamihi.

Malowe ga Catherine Mhuhu ngakumanyi-
ka muni muni. Ayili mundu wa Egupto morno
titogolela kunkumbukila pa wophuhu wa Afri-
ca.

Eusebius oyo alembite malowe ga Church,
apwaga kuti Maxentius Kaisar atamite pa Alex-
andria c'nikahi chingi chingi, ni kwatola aka-
mbumba wa wandu wa chikaya ni wana wao
akamburnba.

Catherine ayili wakurnanyika muni muni
pa Alexandria na yombe ayii mKristo wa hyu-
ma. Wahdu wakape wanjiniki muni muni, ni
Maxeutius yula apalite kuntuwula.

Akanite kutuwulika ni wamitala, ni ayili ku-
liwikingani kuhwa. Maxentius apangite mala*
ngo kunkoma, nainbo alepile rnagambo antogo-
lile muni muni, ngaknhotola kunkoma. Nambo
ambingite pa chikaya, anjupite hyuma hyake
hyoha. Wanjiniki muni muni ni kuliwika pa
kayika lyuwa lyake kupitikiha wakambuinba
wangi wangakutuwuluka, pangi wakukana
kutnwuluka magambo ga kupala kubitogolela
hindu hya Ambaya.

Pakuhololela mahengo ga wahuhu, ti'hotola
kuhololela kuti Catherine ayii mganja wa aka-
mbumba wangakutuwuluka, ni kuyuhwangana
na woinbe wakumbingilila pa kuhikana zambi.
Pakunjinika muni muni wandu wagaonjrkihe
malowe gangi gaugi kunduaibalila. WapwagLe
kuti ayili tnwana wp. Bambo; kuti a.yiii ni


20

CHIMPOTO

malango kupitikiha mpaka Maxentius yula
awakemite wa malango hainsini kupindakana
ni vombe malowe gachiKristo; nipa awaho-
twile wakape, irpaka wa malango wala wakape
wayitikile chiKristo. Ni Maxentius awayochi-
te moto wakape.

Kawili apwagite kuti mwene Catherine
wankwapite ni hikoti ni wambikite pa nyumba
ya kukungila ni kuikinganila njinga kuika
papo malikumbu ni kunkunga papo, ni wila.
ahwile Mndungamihi. Magambo gake pa
sanamu yake Catherine hakimlole machua
gakape ahwata mbumbu ni papipi na yombe
gurudumu.


M h u Hu Cyprian,

Askofu wa Carthage, Mndungamihi.

Kumpoto kwa Africa chiyii chikaya, lihina
lyake Carthage ni wandu wake wanawingi
wayili waKristo, magambo wayuhwine malowe
ga Ambuya witu kuliumila ku Bum pa Italia.

Cyprian awelikiki pa chikaya cha Carthage,
nambo yombe ni wakumbeleka wake wayili
wandu wakunja. Apa ayili mwana andeliti
wicho kwa liyiniko, momo ayili mkornbo wa
malango kupitikiha ni wakutopela. Apa ayii
nkulungwa abatizike (A.D. 240) ni pauyuma
pake atamiti Kasisi ni Askofu (A.D. 248) pa
Carthage.

Pa chikahi chicho Emperor Decius wa
Bum atumbwili kwangaba waKristo wa pa
utamo poha, mpaka wangi wa pa Carthage
wakomike magambo ga Dini, nambo wangi
watagile dini pa kuyogopa ni pakuchipala
chuma chao. Apaliti kunkamula Cyprian
nambo atiliti; ayii ngakupala kutagila umoyo
wake kanyata mpaka ailimbihi mioyo ya
wandu waKristo, pakutemula Church wicho
wicho. Panyuma pa kuhwa kwake Emperor
Decius, Cyprian akiliukile ku Carthage. Hino
ayili ni lihengo lyake likulungwa kugena
kwakiliuha wandu awa watagile dini yao, ne
kwalangiha ndila ya kupela.

Nambo utamo wakuyogoha watumbwii
kanyata pa Carthage, mpaka wandu wake w-
yomwike muni. Wanawingi wandu wakuna
watilite, kwaleka alongo wao wayili mkuhwa.


22

CHIMPOTO HEADER

Momo Cyprian ayii kwakangamikiha waKristo
kwayangatila wakulwala chitumbulile awa
wahinakalile kalongobi, nipa waKristo wayu
wine inalowe gala ga Askotu, ni kuyenda-
yenda moba muhikaya. Nambo wandu waku
cbikaya wapwagite poba poha kuti waKristo
wakemite utamo ula ukuluugwa, nikuti mi-
lungu yao yahyomite nao wandu wa pa
Carlbage, magambo ayii ngakuyomolekeha
kalongohi bbengo lakwangaha waKristo woha
mpaka kuyomoka njwe.

Wiwila kungahika kula kwa waKristo
kwatumbwili kawili, nipa hino wamkamwile
Cyprian kuti wamhikite nmtu. Lyuwa lya
kuhwa kwake wampihite kunja mpaka pa
ngunda, ni wandu wanawingi waKristo wa-
mhindikile pa ndila. Pakuhika pa utamo
Cyprian achikimi, ahulite malaya yake ya
ukasisi, abihite miho yake,nipa wa mitumba
wake wamhikite mutu. Momo Askofu Cyp-
rian wakemeka Mndungamihi, atagile umoyo
wake magambo ya dini, pa chaka 258 D.


HUMO HYA KUKALAMUKA.

Mapundwa Gatatu.

Kalongohi-kati gayili mapundwa gatatu,
ni watamitaye papamo mnyumba yimo
mchitengo. Yumo ayii nchoko muni, yungi
ayii nkulungwa pachoko, ni yungi kawili ayii
nkulungwa kupitikiha. Ayi yoha ayii ni
chihayi chake ckakuielela sima ; kwa mwana
chihayi chichoko ni kwa anyongolo mundu
chihayi chikulungwa pachoko nambo kwa
atate mundu chihayi chikulungwa muni.
Kawili ayi yoha ayii ni chitihu chake : chitihu
chichoko kwa lipundwa la mwana, ni chitihu
chikulungwa pachokope kwa anyongolo,
nambo chitihu cha atate mundu chayili chi-
kulungwa kupitikiha. Nipa ayi yoha ayii ni
chitala chake chakugolokela, chakulinganila ni
ntunda wake.

Lyuwa limo lipundwa limbumba latelike
sima ni kupakulila mchihayi chake chake;
nambo aweni kuti sima iyii yakulupuka muni
ayegiye. Tiyendaye, tikakiue ku ndila, tiku-
lye wicho. Apa wayomwili kuwuka woha
watatu, ahikite mhinja, lihina lyake Asibu, ni
kulingalila mnyumba. Apwagite yombe yika,
Eke kanyumba kanyahi kayii ka wani ?
Nikalole mkati mwaki nikandamuhe mwene.

Momo alingalile pa chihotwa, nambo nga-
kumbona mundu; alingalile pa chihotwa
mmakigi mwake, nambo pakutupu wandu.
Wila ayingile mnyumba: magambo mapundwa
'gala ni manyahi, ngakuholaleia pangi


24

CHIMPOTO

hakiahike mundu wakuyiwa. Asitu akekilile
muni apa ahiweni hihayi hila, apwagite,
Njala ikomite, nipabe. Ngati kahiuja
akatemi wamalango akayii ahotwile kundindi-
lila mwene nyumba kuti ankeme pa chiliwi:
nambo akayiwa, awutukile kulya. Pakutu-
mbulila apahibi sima ya mu chibayi chikulu-
ngwa muni nambo yayii yakulupuka. Momo
apite kaipaha ya mohihayi chikulungwa
pachoko nipa sima yake ya kuhimala, nipa ayii
ngakuibogolela. Ni hino apahite ya mkahayi
kachoko. Ekee! sima yake inyahi, nipa
alilingani ngakuhigaha.

Apa ayomwile kulya apalite kutama pa
chibihu. Pakubumbulila alingibi chibihu chila
chikulungwa cha Ababi lipundwa, nambo avveui
kubi chiyii chikukangamala, ni kawili chiku-
lungwa. Hino abemi pa chibihu chikulungwa
pachoko nambo aweni kubi chiyili: chakubepa-
tepa changa makili. Moma apibe kubama pa ka-
tiho kachoko, nipa aweni kuti kayii kakulinga-
nila pela pa ntunda wake; akinite mpaka
panyuma pake wahobwike nipa awile pahi.

Hino Asibu akwelite mpaka ndumbili ya
pan ini, ni pakulola hitala apalite kugoloka.
Alingite chitalachikulungwakupitikihanambo
alolite kuti ni chilacho. Nipa apite kuchige-
ha chitala chikulungwa pachoko, nambo
chayingile muni. Panyuma pake agolwike
pa kachitala nipa kayii kanyahi kupitikiha,
mpaka kahinja kagolwike ni kuliwika blanket
ni kugoloka lugono muni. Nambo hino papo


READER

25

mapundwa gakiliwiki, wayili kuhololela kuti
sima ipolite kwali. Ni papo ayingile mnyumba
bpundwa likulungwa laweni lukolombi luyii
mu chihayi, ni momo awalalili kuti mundu
apahite. Atunduwihe kwa lilowe likulungwa
lakuyogoha Ayili oyo able pa sima yangu ?
Hino anyongolo lipundwa alolite pa chihayi
chake, alihimine lukolombi luyii momo, ni
alilite. Ayili oyo able pa sima yangu ?
Hino lipundwa la mwana lalingable mchihayi
chake ni kulola chihayi chiyili chitupu, changa
chindu, ni alilite, Ayili oyo able pa sima
yangu mpaka ngakuhigaha nga pachoko!
Ni alilite maholi. Hino amanyite ngaku-
kangachikiha kuti mundu ayingile mnyumba
yao. Walolakihe poha poha, ni bpundwa
likulungwa laweni kuti chihagamilo cha pa
chitihu chake ngakutama lukwali lukwab,
atunduwihe kwa lilowe bkulungwa, Ayilioyo
atemi pa chitihu changu! Ni kawili cha
chitihu chikulungwa pachoko anyongolo
bpundwa aweni chihagamilo chaki chikwinyiki-
kwinyiki, ni apwagite, Ayili oyo atemi pa
chitihu changu! Hino bpundwa la mwaua
laweni pa chitihu chake, ni kulola chihotwike
ni kulila kupwagi, Ayili oyo atemi pa chitihu
changu ni kuhotola.

Hino mapundwa goha gapwagite, Tiye-
ndaye tipalepale pangi hakitimhimane mundu
oyo ayili moni. Momo akwelite mpaka pa
ndumbib ya panani. Pakutumbubla alolakihe
pa chitala chilacho chila, nipa bpundwa laweni


26

chiupoto Header

pakutupu blanket, layii pahi, ni atunduwihe
lilowe likulungvra, Ayili oyo agolwike pa
chitala changu! Ni kawili anyongolo lipu-
ndwa alolite pa chitala chake, nipa chihaga-
milo chake wahegelile kutama pakati, ni
apwagite. Ayili oyo agolwike pa chitala
changu! Hino lipundwa mwana alingalile
pa chitala chake ni ambweni A situ agolwike
lugono muni ayili papo. Ni alilite kupwaga,
Ayili' oyo agolwike pa chitala changu, ayii
papanipani! Ni atendite woga ni kuyuwalila
kwa anyongolo.

Nambo mhinja agolwikingani, ni papo li-
pundwa likulungwa lapwagite kwa malowe
gake gakuyogoha, ayegiye ni mbepo ikulungwa
kunja. Apa apwagite anyongolo lipundwa,
ayegiye ayii mkulota mulugono mwake; nambo
apa ayuwine lilowe lya lipundwa la mwana
lakwelite muni, ayumwike kanyata ni ake-
nyimwike kugalola mapundwa gatatu papipi ni
ohitala; achumbite kuwuka pa chitala: ni
akwelite pa chihotwa, ni kuchumbila kunja;
autwiki mbilo mpaka kwake. Mapundwa
gambingalile kugeha kuuikamula nikutundu-
wiha malowe, Oyo oyo watilite ukanka-
mule! ukankamule! Nambo wayii ngaku-
hotola kunkamula, wayogwipe kuhika chikaya
nipa wakiliwikile kwao.


Liweha ni Lihimba.-

Kalongohi-kati payili pakupimbatala paku-
yogoha kupitikiha ni kawili pakulungwa papo
patamitaye lihimba. Lihimba lila lalitendite
bambo panani pa nyama hyoha, mpaka nyama
hyoha hyatilitiliti.

Machuwa goha papo lihimba laweni njala
latenditaye kuchuma, ni momo nyama hyoha
hyayogwipe, hyapitite mu matula gao ni
kutila oko ni oko : wiwila lihimba ahotwile
kuhikamula omo apalili ni kulya mpaka ku-
tupila. Wiwila atenditaye kwa chikahi chi-
kulungwa mpaka kuycmoka nyama hyoha,
kwayili yee Hyatemi maweha gawili ga umi
pela, ihyo hyakombile muni pakutila machuwa
ganawingi. Lyuvva limo hhimba lyapitite
mlitulo lake ni kuchuma, nipa ahikili omo
yafcamitaye maweha gala. Hino hyatondite
muni, ni liweba limbumba laliliti ni kupwaga,
Yoyo Atate, atate titende uli ? Titonditi
lalino, tiyili nga makili kutila-tila, lihimba
hakilibikule tenga tawoha. Mkambako wake
ayangite, Pepaye, mkayogopa, tiyendaye,
tiutuke pachoko. Nipa wawufcwike mbilo ni
kulikengelela kwa lihimba.

Lyuwa lirgi lihimba lila lachumite papipi,
ni liweha limbumba latumbwile kulila ni
kuganagana, ayegiye, Atate, atate, chakaka
hakitikuhwe lalino, magulu gangu kuwina,
ngakuhotola kuutuka. Mkambako wake aya-
ngite, Ukotokulila, utende ngati omo haki-
nikupwagile, nipa hakitilame wicho. Papo
awutukile papamo woha wawili kuhika papipi


28

CHIMPOTO

pa lihimba, ni kuyegeya, Mwanikemiti ?
Lihimba layaagite kwa malowe gakuhyoma,
Tumba wa rnahoka mwenga, magambo kiki,
Dgakuhika pakutumbulila ? Muhikaye papipi,
nikunkulye. Liweha likambako layinime ni
kapwaga, Cbakaka, atate, tapalitaye kuhika
pakutumbula, tamanye kuti mwatikemite:
nambo chikahi cbiyii choha tayuwine lilowe
linu, papo tahumite kwibu tachihimini chilihi-
mba cbikulungwa pa ndila, chacburnite kwa
kuyogoba kupibikiha, chatihiwilikihi, nipa
takiliukile nikutila. Mupwaga kiki kiki ?
latundawibi libimba, Mwamanye kalongohi
pakutupu libimba lingi pani.

Liweba layangite, Chakaka, chakaka,
Bambo, nimanya mubololela wiwila kuti
pakubupu libimba lingi, nambo ayili likulungwa
kupitikiha ntunda winu, omo munipitikibila
nenga. Ngope yake yakuyogoba, ni kucburaa
kwake kuyuwanika kutali muni. Ayii wakuyo-
goba kupitikiha mwenga muni. Pakuyuwana
malowe aga, libimba layimite ni kuchuma
kukulungwa, mpaka mikongo yoha kulegeleka.
Mnilongohe mpaka pa utamo papo ayii
yombe, hakinihotole kunkula yoinbe, ni
panyuma pake kula mwenga.

Maweha gala gautwike palungi pa lihimba,
ni yombe awingalile. Wamhindikile mpaka
pa cbiliwa chikulungwa cba pa cbino, mac'ni
gake gakulangala. Wahyungulwite mpaka
kwibi kwake, lihimba nambo layimiti cha
kuni. Liweba iikambako lapwagite, Gbiiibi-


READER

29

mba chitama mhina muni, Bambo, chitama
momoni moni! Wiwila lihimba lahikite
papipi muni alolekehe wicho momo, nipa
aiolite ngope ya lihimba liyake, liyili mkuli-
ngalila kuhumila. pa machi. Hino magambo
ga kuhyoma kwake ayii mkuchuma kupitikiha,
anyuha chimbugi chake ni kukuna mino gake.
Lihimba lingi latendite wiwila pa machi; yula
ayii pa ndima anyuhite kawili chimbugi chake,
ni kuujogoha yula ayii pa machi, kuti
ankamule. Nipa yula ayii pa machi atendite
kawili wiwila. Ni hino yula wa pa ndima
ayii ngakuhotola kulihinga, momo achumbile
pa machi kupala kunkamula njake. Apa
ahimini kuti alekela, apalite kukwela kuhuma
pa machi, nambo ayii ngakuhotola magambo
atyelembwike. Maweha gala gahyungulwite
mu inakigi kuhina ni kuhunga. Ahwile
Bambo yula wakutiyogoha, ahwile mmachi,
tenga yika timhotwile. Mulikengelele Mku-
hwa nahuli! Ni wapiti poha poha kuyaganiha
malowe aga, mpaka nyama hyakinikinite ni
kukiliukila kawili.


Takdla ni Raka.

Kalongohi kalongohi kayili kana ka kapecha,
lihina lyake Takula : ni anyongolo wake
wayili wakalamuhu, oyo akungite lihuho lyake
mlihamba pakati pa manyahi gakupinda

Machuwa ni rnachuwa apa anyongolo wa
Takula apite kupala chiliwi ampwagile mwa-
na wake, Wenga nikuleka pani, utame chi-
nunu, chiyii choha ucbilola pangi uchiyuwa,
ukatyalatyala, akayile kukupila liho ukakupila.
TJkumbukilaye kuti uyile mchoko, ugonele
makupaina. Ni Takula ayitikile macbuwa
goha kubenda wiwila.

Lyuwa limo anyongolo apite ku rnayendo,
ni mwana andekite mlihuho, agonile chinunu,
nambo abuuduwihe miho. Pakutumbula ayu-
wine njiwa yakulila, Tutu, anyoko Ndaula !
Tutu, anyoko Ndaula ! Nainbo Takula atemi
chinunu, ngakubyalatyala mbuno yake, akayi
kutunduwiha lwayu ngakutunduwiha. Panyu-
ma pake wahikite wakulonda ayili mkuyenda-
yenda pa manyahi kunani kwa mutu wake.

Nipa ahawike pahi pa lihumbi, magambo
manyahi j^ayili yachoko, natumbwile kukwela
kawili. Nambo Takula agonile chinunu nga-
kutyalatyala mbuno akayili kukupila liho.

Lyuwa lyapyupite ni kutama teeeke kanya-
ta yayuwanike ngomela ichoko kuhumila
patali. Yatendite kupi! kupi kupi! Takula
apalite kuyuwaua, magambo ngomela eli
layuwanike pahi pa manyahi. Nambo agolwi-
ke chinunu, ngakutyalatyala mbuuo akayili


CHIMPOTO READER

31

likutu. Hino yahikite papipi, Kagayu!
Kagayu! yapifcite patali kupi! kupi Nipa
Takula aholalile pa moyo wake, Kiki echi
chiyenda ngati changa magulu ? Chitumbulile
kalongohi ngakuchiona chindu chakuyenda
wila. Hino ayiwite malowe ga anyongolo
gakungombelekeha, ni ayimite magulu gawili
gakunyuma kulinga. Papo ngomela yila
yakotwike, kwatamite yiii !

Takula apwagite, Ah! nenga nkulungwa
ngakuwa ngati mwana, ngakuyogopa kandu.
Tumba, nga ngati natamite juma hitatu chi-
tumbulile kuwelekeka kwangu! Nichilole chi-
ndu echi ni kiki! Hino pani atunduwihe
mutu wake uhilima kuhumila pa lihuho, nipa
wawonine miho kwa miho ni liyoka !!

Yoyo amao ! Yoyo amao! alilite Takula
Yoyo amao, yoyo am ! Ayili ngakuhotola
kulila kawili magambo Raka, liyoka lila, la-
nkamwile likutu, layili kunyemba-nyemba
hinga yake yoha kuti limbinye ni makili ni
kunkoma.

Kulila kula kwakutuinbula kwayuwanike
kwa anyongolo, nipa ahikite kuutuka kwa
kuguluka-guluka, mbilo yake ngati mbepo,
kunkengelela mwana wake. Hino nga woga
kwa mwene magainbo ayili kumhololela mwana
ayili pa chilugu.

Apa ahikinganila ni kulilola liyoka
kumhinginikiha mwana wake, atumbwile
kulichumbila kulikwala koha ku ngongo,
nambo Raka ayi kuyamila. Ho! Hoo!


32

CHIMPOTO HEADER

ngakundekekeha mwana. Nkalamuho ayi
kulichumbila kwa kubyoma mpaka hyuo hyake
liyayingile pa ngongo wake Raka nipa
akachwile chingukulu chake. Raka atyalite-
tyalite kulola kwa yombe nambo ngakunde-
kekeha mwana. Nkalamuho atendite kwa
makili gake goha nipa hino andekite in wan a
kuti amchumbile anyongolo.

Takula agalawike mpaka ayimite ni kutila.
Anyongolo Takula akwehite lilowe kupwaga,
Tila! Tila ! nambo ayili ngakukotoka kuli-
chumbila liyoka. Apa agwalite Takula
anyongolo ambingalile kanyata kundongolela
ndila. Apa ayii kuutuka nipa Takula alilite,
Amao muneka! anyongolo anyuhite nkila
wake, wayili upapafcahu ku lutengo lwake, ni
wiwila chayili ngati chiwalalilo kumlangiha
kuti ambingalilaye. Panyutna pake pachoko
wahikite pa utamo wapatali, kuko anyongolo
Takula acbengite kawili lihuho lyake panga-
kuoneka kwa liyoka. Chitumbulile lyuwa lila
Takula ayili wakuyuwanila wicho kwa
anyongolo, k'upwaga cbindu chingi chihakau
chamhaukila ngati Raka. yula.


K A R I D E L E .

K alongohi-kalongohi payili mbumba ni
mwanamuuda Karidele. Lyuwalimo antumibe
Karidele lsupeleka ohiliwi kwa anyongolo wa-
kulungwa, raagambo ayili mkulwala. Motno
ayalike chiliwi, mikabe ni hibumbuwa, nahiwi-
kite rn'chineko. Nipa ainpwagile mvvana
mundu, Uyendaye, ukapeleke kwa anyoko
wakulungwa magarnbo lalmo apitikihakulwala,
ni pakutupu mwana wakunjangatila. Nipa
wambagile malowe gangi kuyegeya, Ukacne-
lewa pa ndila, ukapatuka, muyendaye pa
mcheo kaayata kauyaba, magambo lyuwa liyili
mkuyenda.

Mwana apa awukite abolibe chineko, alita-
wike kwa anyongolo kupwaga, Mbamaye
nenga niyenda; hakinikiliwike bino pauo.
Wiwila awukibe, ni kuyenda mu mcheo,
mpaka ahikite pa ndila yakuyenda ku migunda,
ni ndda yakuhikita kuhikila ku nyumba ya
anyongolo akulungwa. Pakuyima pala ahola-
lile, Nga eyi ndila ya papipi ni yene mihwili
pakutama yayiU ni mikongo ya mu migunda,
magambo kiki anganibe amao kupita pa ndila
iyi. Wiwila apatwike, na agaweni maluwa
ganawingi gakunyamba. Agabikibi ni kubama
pahi kukiua nago. Panyuma pake agaweni
makombo ni kapecba ni nungu ni kukina nao.
Likomha limo labolibe chineneko ni kukwela
nacho mnani.

Mwana abumbwile kulila, Hakinipabe uli
cbineko obangu chiyi mnani ? Nanikiliwike


34

CHIMPOTO

waka hakiwakangalapile. Papo ayuwine
malowe kunyuma kwake nipa anganamwike,
alilolite lipundwa likulungwa ayii ni mbiho
yake ni mhaku wake, ni ahwatite likoti lijipi.
Pakutumbula ayogwipe nikupala kutila,
nambo lipundwa lapwagite ni malowe ga wa-
ndu. Ulila kiki ? Ni Karidele ayangite,
Amao anitumite ni chiliwi, ni likomba latoli-
te ohineko changu kupita nacho mnani.
Ndende uli nenga ?

Lipundwa lyayangite, Upepaye, hakini-
kwele nenga ni kukutolela chineko chako.
Uyenda kwako ? Chiliwi echi ni cha nani ?
Mwana ayangite, Amao akulungwa ayii
mkulwala, nipa nimtolela chiliwi echi.
Anyongolo wako akulungwa atama kwako ?
Nyumba niyaku? Kapulika ayii pa mtawa
pihi pa nkuka nipa ayili kapulika wake.
Tumba nambo uyaganila uli kuhuwula pa
ndyango, ntunda wako ukepiti muni ? Elo,
nenga niyili nchoko, nambo litanga lya nyu-
mba liyii ni njigalilo wake, nihuta ngoyi wake
nipa litanga lihuwulika lene. Chinyahi,
mlongolelaye, nihika hino pani, niluwa lihona
kwa nganja wangu ayii papipi. Uyendaye
kanyata magambo nenga ni wakuyenda mbilo,
bakitihimaugane pa ndyango wa anyoko.
Hino lipundwa lahelihi chineko ni kunpikiha
mwana ni alongolile.

Nambo lipundwa layili lakukalamuka
kupitikiha, ayimite ni kulingalila mpaka alolite
kuti kahinja kapitingani ngakuoneka, nipa


READER

35

awalibe yombe, autwike ndila yingi yakutaluka
nipa ahikite pa ndyango wa anyongolo
wakulungwa wa mhinja. Lipundwa layili
lakutumbula kuhika; ahodile pa ndyango,
nipa mwene nyumba ayangibe, Wenga naai ?
Lipundwa layangibe, Nenga mwana winu
Karidele. UhubaYe ngoyi mwanangu,
nenga ngakuhotola kuyumuka. Lipundwa
ahubite, ayingile, amhirnine rnbumba agolwiki
pa chibala; ni yombe pakulola lipundwa,
ahindwike magambo ayili ngogolo. Lipundwa
lanjukwihe pa ngongo nikuyenda naye ku
chinyonyoli, kuko andekibe.

Akiliwike ku nyumba ni kuhwaba malaya
gake mbumba ni kofia yake yakilo, ni maglass
ga pa miho yake, ni agolwike pa chibala, ni
kulihika blankeb mpaka kuhihya ngope yake,
miho yake pela kuoneka. Panyuma pake
pachokope ayuwine mkingindo wa mwana
kuubuka pa ndila. Ahodile pa ndyango ui
lipundwa layangibe ni lilowe likulungwa
Hodini. Karidele ayingile ni kukangacha
magambo malowe ga anyongolo gayili gakulu-
ngwa muni. Apwagibe, Atnao, lilowe linu
likulungwa lalino, muyili ni chikokoho ?
Lipundwa layangibe, Nilwala kupibikiha.
Amao, mawoko ginu makulungwa muni.
Manyahi gakunjuwabila wenga. Nambo
makubu ginu ui miho yinu yakulungwa.
Yanyahi yakuyuwa wenga ni kulolela wenga,
muhikaye papipi, miho yangu yabenda wuli.
Karidele ahikibe papipi pa chibala nikubama


36

CHIMPOTO

p i, ohitihu, narnbo ayili kuwagaya ni kuyogo-
p i, ; agehite kum tembeha ni malua gala
agitwiude pa ndila. Hino lipundwa lya
hyekwile mbuno yake pnchoko ni mhinja
al lit'1, Amao, ininoyinn yakuyogoha. Nipa
liputdwa layangite, Yanyahi yakulila wenga.
N pa papo amchumb le m kugeha kunkamula.
M.vina ayib kutumlaw.ha malowe, Yoyo,
amao, yoyo yoyo! Ahawike pahi, ni lipu-
ndwa. lyakamwile malaya gake nipa mwana
agalekite mmawoko mwake ni kulihiha pahi
pa chit&la.

Abate inundu Karidele apifce ni malaulau ku-
binya hanju, yeyo yiyili lihongo lyake; ni ayili
mkubetna ku nkuka papipi ni nyuraba ya anyo-
ngolo Karidele, ni alihyuwine lilowe lakulila
mwana, nautwike ni k ilinga pidirisha, nali-
weut lipundwa, nambo ngakutnuona mundu.
Ayingile kanyata ni kungulukila lipundwa ni
kuudapula, ni liw.iwo lyake mpaka ahawiki
pahi ni kuhwa. Amhutde kunja nakiliukiie
innyumba ; papo agahiinene malaya ga mwana
mundu, nipa kuweleganya achiiolite chigulu
?.hake kuhi kwa chi tala.

A.idun be kubi apibe nambo kwayili yiii!
Mwana wake ahmdwike. Abate wake wanju-
kwihe ni kumpernbeha. Apa mwana atamibe
wcho andalwihe, Ayii kwako anyongolo ?
Mwanaayangibe, Ngakumanya, ngakumbona,
apa naymgile nenga nilihimini lipundwa 1 i go -
mle pa chit.ala. Abate wake Karidele apite
-lanyaba ku.jja, nagaweni makauyabo .ya lipu


READER

37

ndwa Hi w:ngalila mpaka ku chinyonvoli
kuko mbmuba andekile, ni amhimanih. Anji-
ngihe mnyumba ni kuugoneka pa chitala, ni
panynmi pike pachokope mbumba akikanwike
nahobwile kulola wicho.

Hino atate wake Karidele apite kwalnha wa
yake wawili, wala wayili ngapabali muni ni
wayili kufcema banju yao ; nakiliwike nao, na-
njukwihe mburnha mu blanket kutenda ngati
maohila ni andongwihi ku chikaya. Atate wake
Karidele aujukwihe mwatia wake kuloug >ha-
na nao, ni pa ndila andaluwe mwina, CJli
ngakuyendi-yen la vnuhi, hino kupilile, tnw i-
tendite kiki kuti tnwicheliwe W'wila? Karidele
ayangite, Mahumite kwitu muhi muhi, nipa
amao aniwahile kuyenda kanyata ku moheo
pela, nipa nayiwite ni kupabuka pa rncheo, nipa
natamite pahi pa ndila kukina ni makotnba,
ni lipundwa lanihimine nayii inkulila magatnbo
likotnbo latolite cbineko changn munani. Ni
nenga nayegiye lipuudwa ni linvahi migarnbo
anihelehile chinek) cha igu. Panyum i p ike
anekite, nahikito kuni kayika nipa ipa nayingile
mnyutnba anjurnbile, apilibi kunikula uenga*
Papa mwaua aturnbwile kulila kavvili nambo
Atate wake ayii ngakupala kukalapila, apwagi-
te, Wabilwike mwanangu.

Apa ahikite ku nyurnba amhimini anyo-
ngolo wake Karidele nyii kulila inaboli, ayegiye
chinda, chankaimvile mwana wake. Kga
kukina-kina yombe ki ml ojia mnduml ake ayii
kuhika ni mwana kunjukuhwa pa hwega


38

CHIMPOTO READER

Ambutwikile ni kunjuwatila ni kundalukiha
hindu ihi hyoha hyambwelile yombe. Anyo-
ngolo wakulungwa wa Karidele alwalite
machua ganawingi nambo panyuma pake
apatite kukina kina.


Liweha ni Lingwina.

Kalongohi kati ayili papo mwann wa liwehi,
lihina lyake Kaehenjedi, oyo ^togolile knlya
manjigi. Ayenditave maohua goha knyendi.
mmakigi mwa nknka, kwali akagahirnangani
ma,njigi pangi ngolombe. Lynwa lirrio apa
ayili mkuwinga manjigi, aying'he kanyata
ohiwoko chake mraachi, avegiye nikamule
linjigi. Nipa ayiwite kulolekeha mmachi,
nipa kanyata ohiwoko chake chaknmnlike ni
lingwina, pwa!

Yoyo! yoyo! alilite Kachnnjedi. lingw'na
eli lakamwile chiwoko ohangu, hpala knnihnta
hino apa mmachi, kntama chiliwi chake ;
ndende uli ? ndende uli ? Kanyata aholalde,
Nilikonge. Momo atumhwile knnwaga yika
yake kwa malowe ga knmheka, Aha! aha!
Bambo lingwina lakukalamnka! Avegiye
angamwile chiwoko changn ni akarawile wika
mahinju. Nihnwalila hakiaknlye w:cho lalino.

Bambo lingwina alihihite mndogata ya
mahinju, ni ayii ngikuhotola kulola kandu.
Momo aholalile hino, Oh nilekde! Wiw'la
ahuwile pa ndomo pake ni kundekela Kache-
njedi. Kachenjedi ayili ngakuyima, autwike
ni kutila, apa ayili mkuutuka atunduwihe
lilowe nikupwaga. Nichengwinganila, Bambo
lingwina, mwanyahi rawenga, mwangole
chiha. Nipa lingwina lahyomite kupitikiha,
ni knlapula nkila wake, ni kuyahama ku ndomo
wake. Layiwite, liweha litilite.

Kachenjedi ayili ngaknkilinka kwa maohnw i.
kuwinga ku nkuka, ayogwipe, Nam bo apa


40

CHIMPOTO

yayomwike juraa atukulile kawili manjigi,
pakubupu ohiliwi chingi ayili rnkuchitogolela
ngati manjigi. Moino ayendibe kawili ku
nknka, uipa alolakihe poha poha nambo nga-
kuliona lingwina. Aholalile mmoyo wake.
Niyirne nipate kumanyinganila.

Morao ayimibe ni ayili mkalipwagila yika
yake, kuyegeya, Apo bwayili ngakuoaeka
twinjigi ku ndima, twalilahite pachokope ku
machi machua goha, nipa nenga niyiugiha
chtwoko changu mmacbi ni kubikunula.
Kwaliui ngafci twiyili lalitio ! Lingwina
layuvvalile mn logoba patii, ui pak tyuwana
malowe aga laholalile, Aha! hakimnkonge
kubi nijrii linjigi, ni apo ayingihi chiwoko
chake mu machi hakininkamule hakinibupile
lalino. Wiwila apihibe mbuno yako pauaui
pa machi ni kuboma nuu.

Kachenjedi alolibe na kamo pela nipa apwa-
gite, Nichengwinganila Bambo lingwina,
mwanyahi mwenga; mwangoli chiha knlangi-
ha pa ubamo apo mwayuwalile mwenga.
Ubamaye papo lalino, niyenda kulya kungi.
Ni awubwike mbilo ngabi mbepo. Bambo
lingwina apihibe luhuluhulu ku udomo kwake
pakuhyoma kwake nambo liweha liyomwile
kuyenda mandahikati.

Bino kwn juma hiwili Kachenjedi ngakuki-
liuki kawli. apabibe kungi chiliwi chake.
Nainbi'! h'k ivomw'ke juma hiwili ibyo apahbe
kawili muijig. ; njala yake yawawibe muni.
Ahikibe papipi ku nkuka ni kulingalila, kulo-


READER

41

lakeha poha poha: nambo ngakuliona lingwina.
Ayili ngakupala unganga. Ayitnite pela,
atutnbwile kupwaga yika yake kuyegeya,
Apa twinjigi ngakuoneka ku nditna nakayi
ku luchi nigalolite tnaohi kutimbula, timbu!
timbu aipa nimanya kuti twinjigi twiyili papo,
nipa niyingiha chiwoko chaugu kutikamula.
Kwali ngati luchi hakilutende timbu! timbu!
lalino. Lingwina ligolwike pahi pa luchi,
layuwine inalowe aga, nipa laganaganite,
Aha! ichi nga chindu. Nilitende ngati
luchi kutimbula, nipa hakiayingihe chiwoko
chake, nenga hakinikamule. Morao atimbwi-
le lucbi rnpaka yatendite lihuluhulu ni kuyo-
wanila.

Kachenjedi ayili ngakulindalila mpaka
kulangiha malumbo gake, alolakihe na karno
pela ni kutila. Apo ayili mkuwutuka atuudu-
wihe malowe, kuyegeya, Nichengwinganila,
Bambo lingwina, mwanyahi mwenga,-niyenda
paagi kulya laliuo. Lingwina lahyomite
kupitikiha mpaka kukwela ku ndima ni kumbi-
ngilila Kachenjedi : nambo ayili ngakuhotola
kumhimingana, ampitite pakuwutuka.

Hiuo liweha lakalamwike, ngakupala
kuwinga kawili ku nkuka. Ayenda-yendite
mpaka ahimangine utongonyo wa mu chihuli,
nipa ayendite maehuwa goha kulya, nambo
Bambo lingwina 1 ayili mkumanya malowe aga,
nipa lapangile malango kumbingalila mpaka
arapate. Momo lakwawite kulihuta. pachoko
pachoko mpaka ku utongonyo. Kuko ahutite


42

CHIMPGT0

utongonyo woha wawile pahi, ni kukunga
papamo ni kuyawalila momo.

Panyuma pake pachokope ahikite ni kuwu-
tuka Kachenjedi kwakuchumba-chumba, kwa-
kukina kina. Nambo ayili ngakuyiwa kulola-
keha, wiwila auweni kanyata lilundiko Iila lya
utongonyo pahi pa nkoDgo. 4holalile, Kwali
nga oyo, kwali nganja wangu Bambo
Liugwina, niyende papipi kundolekeha.

Ayimite ni kupwaga yika yake, orao
atendilaye machuwa goha. Ayegiye,Utongo-
nyo niutogolela muni, nyiliukulungwa ni waku-
pya, uhawuka ni mbepo, ni mbepo ipalagana
hipambiko uku ni uku. Nambo, utongonyo
wa liluudiko lila, niholalela, uwoliti nga
unyahi, ngoi ! Liagwina laholalile, Aha!
lakokalamuka eli, niyegiye pakunkonga ?
Ninyuhe-nyuhe ngati mbepo. Wiwila aliwo-
ngwile, mpaka bipambiko hila hyapalaganike ;
nambo, pakutenda wiwila, ngongu wake wao-
nike pachokope. Kachenjedi ayili ngakulindili-
la kulolakeha kawili, apitite mu ngunda mbilo
nambo atunduwihe pa ndila kuyegeya,
Nichengwinganila kupitikiha, Bambo Li-
ngwina, wa chiha muni mwenga, kunila-
ngiha pakuyuwalila mwenga nambo ngakuho-
tola kuyima nenga lalino kuti ninchengula
omo nikayi nipalile. Tamaye niyenda.
Hino lingwina layili ngati la mahoka paku-
hyoma kwake. Alapile kuyegeya hakinimpate
pa chikayi chingi, wiwila lakwawite nikulihuta
mpaka ku nyumba ya Kachenjedi, nikuyingila


READER

43

mnyumba yake ni kuyuwalila momo, kundi-
ndilila Kachenjedi apo hakiakiliuke ka
nyumba yake.

Panyuma pake pachokope Kachenjedi ahikite
kwakuchumba-ehumba, kwa kukina-kina, na-
mbo ngakuyiwa kulola-lola. Apa awandakile
achiweni chihiwo pahi pa ndyango. Ayimite
ni kundolokeha. Kiki echi ? chindu uli echi ?
ayegiye. Hino alolite kuti litanga lakaywike,
ngati chindu chikulungwa chayingile momo.
Apwagite kawili, Kiki echi nichiona?
Ayimite ni kupwaga yika yake, omo atendi-
laye machuwa goha. Atunduwibe lilowe ku-
yegeya. Chakukangachikiha kuti nyumba
ngakundamuha lalino, omo indendela machuwa
goha. Magambo kiki iyili chinunu ? Ngati
mutama wicho mukayi munamwihe ? Chiyili
kiki chihakahu lalino ? Lingwina laholalile
mu moyo wake. Ninkonge kuti niyii nyu-
mba akana waka kuyingila. Wiwila atumbwi-
le kupwaga ni malowe manyahi. Cha malau-
lau nganja wangu ! Aha Kachenjedi ngaku-
yogopa yombe, apa ayuwine malowe aga!
Apwagite. Ekee ni lingwina limingalile ne-
nga. Ngati ngakuhotola kunkoma yombe
lalino, chakaka yombe hakianikome nenga.
Ndende uli ? Aholalile cha kanyata nipa
ayangite, Nichengula nyumba yangu, nikina-
kina kuyuwanila lilowe lyako, nihika hino apa,
pakulongolela nikatole hanju hyakutelekela
chiliwi. Wiwila ayendite kutondola hanju ni
kuhilundika pa ndyango mpaka kupula! kupulaj


44

OH1MPOTO READER

kupula N ipa atolite ruoto ni kuhiyocha hanju.
Wiwila aliyochite lingwina mpaka kuyuma
ngati homba yakuyanika.

^oOcH-


Kapecha si Ndomcndo ni Ndembo.

Lyuwa, limo Kapecha ayili mkuwutuka
mmakigi mvva luchi kalukuta, kulukutu,
kulukubu, kulukutu, aipa ahivveni ndembo ni
ndomondo, wayili mkupwaga. Kapecha
atogolile kuyuvvanila malowe gala, wapwagi-
taye, momo alibibite mu mhanga. Nipa
ayuwaniia malowe aga. Abate Ndembo,
mwenga muyii nkulungvva kupitikiha nyama
hyoha hya pa ndima moni, apwagibe
Ndoraondo, Ni nenga niyili nkulungwa
kupitikiha hindu hyoha hiyi mluch'. Tiye-
ndaye, tipange malango, biyangabilane kutama
mabambo, titemule hindu hyoha hiya mu
ndima muni. Bambo Ndembo ayangite,
Chinyahi, biyendaj'e, titende.

Kapecha ahekelile yika, apwagite mu moyo
wake, Ngoi, ngakuhobola kundemula nenga.
Atilite, ni apibe kubola ngoyi ukulungwa
kupitikiha ni naacho kupitikiha. Kawili
atolite ngoma yake ni kuyihiha mmahamba
pataii. Ayomwile kutenda wiwila akiliukili
ku luchi mpaka amhimangine ni kumpwagila,
Chonde, chonde, Bambo Ndomondo, inunya-
ngatile, ngombe yangu ya nkolo viyingile mu
ndogota, nga pabali muni, nipa nilepalile
kuyiwuha. Nambo mwenga mwene hikakala
kupibikiha, ni mwene cbiha, nihuwalila kuti
hakimniyangatile. Bambo Ndomondo, pa-
kuyuwanila malowe aga ga kunjinika, ayitikile
kanyata.

Nipa kapecha apwagite, Hiuo hakinikunge
cgoyi uu ukulungwa m:ohiwulu ohinu, nipa


46

CHIMPOTO

kuyomokela kuagi hakinikunge ngombe
yangu. Ni papo niyomwile kutendenganila
hakinihone ngoma yangu, nipa mwenga
hakimuhute kwa hikakala hinu hyoha, inaga-
mbo ngombe iyinginganile mu ndogota,
mpaka manyelo gake. Bambo Ndomondo
apwagite, Ngakuhotola kulepela. Wiwila
Kapecha akungite ngoyi ula mchiuno chake
ndomondo, ni ayendite kulukutu! kulukutu!
mpaka ahikite pa utamo pakubamila ndembo.

Anjinamili ndembo ni kumpwagila, Chonde,
chonde, chonde, Bambo Ndembo, mundendele
chiha. Bambo Ndembo andalwihe, Upala
kiki ? Kapecha ayangite, Ngombe yangu
iyingile mu lutowota, nga patali muni, nipa
nalepalile kuyiwuha. Kuyiwuha nimanya
muhofcola kuyiwuha, nambo kwali ngati
muhotola kuyitikila.

Nihotola ayangite Bambo Ndembc.
Ngakuhotola kunema. Ayangite kapecha,
Hino nitolite ngoyi uu niukunge mchitamba
chinu, ni yakuyomokela yake hakinikunge
ngombe yangu. Niyomwile kutenda wiwila,
hakinihone ngombe yangu. Apo muyuwana
kuhcna kwake, ngu! ngu! ngu! muhute,
magambo ngombe yangu iyii ngulungwa ku-
pitikiha. Ukayagopa ayangite Bambo
Ndembo, Nihotola kuhuta ngombe makumi
gawili. Ena nimanya, ayegiye Kapecha,
Nambo pakuhuta mtumbule pachoko pachoko,
ni panyuma pake mhutihe omo muhotolcla.


READER

47

Wiwila aukungibe ngoyi mchibamba chake
Ndembo nipa ayendite ni kutama pahi mu
mahamba, ni kuyimba ngoma. Hino apa
Bambo Ndembo atumbwile kuhuba, ni abu-
rnbwile kuhufca Bambo Ndomondo, mpaka
ngoyi wanonwipe nga! nga nga Bambo
Ndembo ayegiye. Eke! ngombo iyi itopela
muni, nambo niyihube : papo atalwihe magulu
gake muni mluhumbi, ni kuhuta kwa maka-
kala kupitikiha. Bambo Ndomondo nayombe
ayegiye, Eke! ngombe iyi iyingile muni
mudogoba, ni papo ayiwili muni mmachi,
ni kuhuba kvva makili kupibikiha. Ahubihe,
Bambo NCembo ahubihe. Hino Bambo Ndo-
mondo alolibe kubi ayili mkububika ku ndima.
Magambo Bambo Ndembo apibikihe kuhuba
ahingibe ngoyi ku nkongo, ni kawili omo auhi-
biii auhingibi mchibamba chake.

Nambo apo Bambo Ndomondo alolibe kubi
ayili mkuhubika ku ndima, ahyomibe ni ngo-
mbe yila, ayiwile mmachi mpaka pahi. Kuyi-
wila kwake kula kwamhubibe Ndembo kupi-
bikiha mpaka magulu gake gabyelembuka, ni
ayingile mmakigi mwa luchi. Ahyomibe-
nganila ni kulinonopeha mkuhuba mpaka
pakuhuba kwake ayihuwile Ndomondo. Nani
oyo anihuvvula nenga ? abunduwike Bambo
Ndomondo, ni kugamicha machi. Nani ani-
huba nenga ? Abunduwihe Ndembo, nikuyo-
wanila.

Hino apa waiolibe kubi wayili mkukungi-
hana, ni kuhubana. Wabumbula kawili


48

CflIMPOTO READER

ktihnbana kwakuhyomanila, mpaka ngoyi
wahikitike pikafci, ni Batnbo Ndomoado awile
kwilitni, ni Bi nbo ''Tdembo awile hangalagayo.
Hitio apa W)hi wawili walolite horn, ai nga-
kuyangulana. Wiwila malaago gala wapa-
ngine gayomwike.

Kapecba ayili mknyuwalila pa chiholi,
abumbwde kaheka ni kaheka chiheko chihe-
keliie, kuyegeya inn rnoyo wake. iSuwa-
hobwile.











Full Text